Têkoşîna xweserî û naskirinê bi sedsalan dîroka kurdan şekil daye. Ji demên kevnar heta serdema nûjen, gelê kurd li hember dijwariyan berxwedêriyeke balkêş nîşan daye. Ev gotar demên sereke yên tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan bi kûrahî vedikole û kesayet û bûyerên ku nasnameya kurdî û lêgerîna wan a berdewam a azadiyê diyar kirine lêkolîn dike.

Têgihîştina kokên nasnameya kurdî

Ji bo nirxandina kûrahiya berxwedana kurdan, bingehîn e ku mirov tevna dewlemend a çand û mîrata Kurdistanê fam bike. Gelê kurd yek ji komên herî mezin ên etnîkî yên bê dewlet-neteweyê ye û bi sereke li herêmên li ser Tirkiye, Îraq, Îran û Sûriyê belav dijî. Hestê kûr ê nasnameyê di nav kurdan de bi kevneşopî, ziman û ezmûnên wan ên taybet re bi kûrahî hatiye hûnandin; hemû van yekan sedsalên zordarî û sirgûnê şekil dane.

Çarçoveya dîrokî ya destpêkê

Dîroka kurdan vedigere demên kevnar. Madan, koma ku tê bawerkirin kurd jê hatine, di têkbirina Împaratoriya Aşûrî di sedsala 7an a berî zayînê de roleke girîng lîstin. Ev serkeftin destpêka mîrateke domdar a berxwedana li dijî hêzên biyanî nîşan da.

  • Împaratoriyên kevnar: Bilindbûna împaratoriyên wekî Hexamenîşî û Sasanî li Farisê gelek caran nifûsên kurd paşde dihişt û wan dixist bin desthilatdariyeke hişk.

  • Serdema navîn: Di serdema navîn de mîrektiyên kurdî geş bûn û gelek kesayetiyên dîrokî yên kurd derxistin holê, di nav wan de lehengê navdar Selahedîn (Saladin), ku di dîroka ereb û kurdan de gelek caran bi rêberiya xwe di Şerên Xaçparêzan de tê pîrozkirin.

Dijwariyên osmanî û farisî

Parçebûna axa kurdan di nav împaratoriyên osmanî û farisî de dîroka kurdan hê tevlihevtir kir. Sedsala 19an bi taybetî aloz bû, ji ber ku gelek kurdan hewl didan nasnameya xwe li hember her du împaratoriyan piştrast bikin. Di vê serdemê de kesayetiyên navdar ên kurd derketin holê û parêzvaniya maf û xweseriya kurdan kirin.

Derketina neteweperweriya kurdî

Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de ramana neteweperweriyê dest pê kir di nav gelê kurd de cih bigire. Kongreya neteweyî ya kurdan a yekem di 1880an de pêk hat û demeke girîng di pêşketina ramana siyasî ya kurdî de nîşan da. Vê tevgerê armanca mafên siyasî û xweseriya zêdetir di nav împaratoriyên heyî de dikir. Lê lêgerîna neteweperweriya kurdî rûbirûyê berxwedaneke hişk ji aliyê hem osmaniyan hem jî farisan ve bû.

Tevgerên sereke yên dîrokî yên kurdan

Destpêka sedsala 20an rêzek serhildan û tevger anîn ku dê bandoreke girîng li tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan bikin. Di nav van de serhildanên kurdan li dijî desthilatdariya osmanî û paşê damezrandina Komara Tirkiyeyê balkêş in.

  • Serhildana Şêx Seîd (1925): Ev serhildan bersiveke girîng a li dijî neteweperweriya tirkî nîşan da û Şêx Seîd armanc dikir dewleteke serbixwe ya kurdî ava bike. Herçiqas di dawiyê de têk çû, wê bingeha tevgerên siberojê danî.

  • Qazî Mihemed û Komara Mehabadê (1946): Li Îranê Komara Mehabadê ya demkurt hêviyên kurdan li hember tepeserkirina dewletê nîşan da. Qazî Mihemed, kesayetiyeke sereke ya navdar a kurd, hewl da kurdan li ser sînorên cuda seferber bike.

Berxwedana nûjen a kurdan

Dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an şahidê derketina têkoşîna çekdar wekî rêyeke bidestxistina mafên kurdan bû. Komên wekî Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) li Tirkiyeyê û Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) li Îraqê rêberiya tevgerên girîng kirine û berxwedana berdewam a li dijî zordariyê derxistine pêş.

Şerê Kendavê û encamên wî

Şerê Kendavê di destpêka salên 1990î de beşeke nû ji xweseriya kurdan re vekir, bi taybetî li Îraqê. Piştî serhildanên 1991an, li ser bakurê Îraqê herêmeke firînqedexe hat avakirin û xweseriyeke fiîlî da herêmên kurdî. Ev dema diyarker di bihêzkirina kesayetiyên siyasî yên kurd û xurtkirina xwerêveberiya wan de xala veguherînê bû.

Rojava û Şerê Navxweyî yê Sûriyê

Ev Şerê Navxweyî yê Sûriyê hêviyên kurdan hê tevlihevtir kiriye. Damezrandina herêma xweser a Rojava li bakurê Sûriyê şahidiya berxwedana kurdan û xwerêveberiyê ye. Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) û Yekîneyên Parastina Gel (YPG) bûne nîşanên vê têkoşînê û modelekî nû yê rêveberiyê nîşan didin ku wekheviya zayendî û demokrasiyê derdixe pêş.

Çand, mîrat û nasnameya kurdî

Cewherê berxwedana kurdan ji siyasetê wêdetir diçe; ew di çand û mîrata gelê kurd de bi kûrahî kokdar e. Folklor, muzîk, dans û wêjeya dewlemend girêdaneke kûr bi ax û dîroka wan re vedidin. Ev hêmanên çand û mîrata Kurdistanê wekî çavkaniya serbilindî û yekîtiyê kar dikin û gelê kurd di lêgerîna naskirin û xweseriyê de seferber dikin.

  • Folklor û kevneşopiyên devkî: Çîrokên lehengên efsanewî di çanda kurdî de deng vedidin û gelek caran berxwedana li dijî zordariyê pîroz dikin.

  • Muzîk û dans: Amûrên kevneşopî yên wekî dûdûk û defê girêdanên hestî yên di nav civaka kurdî de derdixin pêş.

Siberoja berxwedana kurdan

Rêya li pêş gelê kurd tijî dijwariyan e, lê derfetên mezinbûn û yekîtiyê jî hene. Dema qada cîhanî diguhere, têkoşîna kurdan a naskirinê berdewam îlhamê dide tevgerên li seranserê cîhanê. Girêdana bi hev re ya tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan, parastina çandî û parêzvaniya siyasî di şekildana siberojê de hîn jî girîng e.

Bihêzkirina nifşên nû

Perwerdekirina nifşên siberojê li ser dîroka kurdan û beşdariyên kesayetiyên dîrokî yên kurd herî girîng e. Bi pêşxistina zanîn û hişyariyê, nasnameya kurdî dikare bê parastin û hesteke xurt a civak û berxwedêriyê pêş bikeve.

Pîrozbahiya ruhê berxwedana kurdan

Çîroka berxwedana kurdan berdewam û gelekalî ye. Ji demên kevnar heta têkoşînên îroyîn, ruhê domdar ê gelê kurd bi ronî dibiriqe. Çand û mîrata wan a dewlemend a Kurdistanê şahidiya hêviya wan a aşitî û serweriyê ye. Dema ew tevliheviyên nasnameya neteweyî û hêviyên siyasî birêve dibin, mîrata cesaret û biryardariyê berdewam îlhamê hem dide kurdan hem jî hemû yên ku bi mafê diyarkirina çarenûsa xwe bawer dikin.

Bi me re bibin da rûmetê bidin vê rêwîtiya balkêş a di dîroka kurdan de û bi yên ku berdewam ji bo Kurdistaneke azad û yekgirtî hewl didin re piştgiriya hevdu nîşan bidin!

Pirsên pir tên pirsîn

Girîngiya berxwedana kurdan di dirêjahiya dîrokê de çi ye?

Berxwedana kurdan di şekildana nasname û xweseriya gelê kurd de roleke girîng lîstiye û berxwedêriya wî ya li hember zordariyê bi sedsalan nîşan daye.

Pêkhateyên sereke yên nasnameya kurdî çi ne?

Nasnameya kurdî di çand û mîrateke dewlemend de bi kûrahî kokdar e û bi kevneşopî, ziman û ezmûnên taybet ên di bin bandora zordarî û sirgûna dîrokî de tên nîşankirin.

Çend tevgerên mezin ên dîrokî yên kurdan çi bûn?

Di nav tevgerên girîng de serhildana Şêx Seîd di 1925an de û damezrandina Komara Mehabadê di 1946an de hene; her duyan jî armanca xweserî û naskirina kurdan dikirin.

Şerê Kendavê çawa bandor li xweseriya kurdan kir?

Şerê Kendavê bû sedema avakirina herêmeke firînqedexe li ser bakurê Îraqê di 1991an de, ku xweseriyeke fiîlî da herêmên kurdî û kesayetiyên siyasî yên kurd bihêz kir.

Çand di berxwedana kurdan de çi rolê dilîze?

Çanda kurdî, di nav wê de folklor, muzîk û wêje, wekî çavkaniya serbilindî û yekîtiyê kar dike û bi lêgerîna berdewam a gelê kurd a naskirin û xweseriyê re bi kûrahî hatiye hûnandin.