Dîroka kurdan, ku bi awayekî tevlihev hatiye hûnandin, vegotineke dewlemend a çand, pevçûn û berxwedanê ava kiriye. Armanca vê gotara blogê lêkolîna avabûna herêmên kurdî yên nûjen e bi vedikolina tevgerên dîrokî û dîplomasiya ku nasnameya kurdî şekil dane. Em ê herwiha mîrata çandî ya ku ji van serpêhatiyan derketiye derbixin pêş û beşdariyên kesayetiyên giştî û dîrokî yên kurd di dirêjahiya demê de nas bikin.
Têgihîştina herêmên kurdî
Herêmên kurdî yên nûjen, ku bi piranî li beşên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê ne, gelek caran bi hev re Kurdistan tên binavkirin. Ev herêm ji hêla bedewiya xwezayî û çavkaniyan ve dewlemend e û malê nifûseke cihêreng e ku ziman û paşxaneyeke çandî ya hevpar parve dike. Lê rêya avakirina nasnameyeke kurdî ya hevgirtî û xweseriya siyasî tijî astengî bûye.
Nihêrînek li dîroka kurdan
Ji bo nirxandina tam a pêşketina herêmên kurdî yên nûjen, divê em pêşî bingehên dîroka kurdan vedikolin. Kurd komeke etnîkî ne ku kokên wan zêdetirî bi hezaran salan vedigerin. Tomarên herî destpêkê di demên kevnar de derdikevin, dema ku Med, eşîreke ji kokên hindoîranî, li dora sala 800 a beriya zayînê li herêmê bi cih bûn. Vê mîrata dîrokî di şekildana nasnameya kurdî ya nûjen de roleke bingehîn lîstiye.
Gelê kurd di dirêjahiya sedsalan de bi gelek dagirkirin û guherînên sînorên axa xwe re rû bi rû bûye û bi domdarî ji bo naskirin û xweseriyê têkoşiyaye. Ev Împaratoriya Osmanî, paşê xanedana Sefewî ya Îranê û piştre dewletên neteweyî yên nûjen, bandoreke girîng li pêkhateyên civakî û siyasî yên civaka kurdî kirine.
Rola tevgerên dîrokî
Avakirina herêmên kurdî yên nûjen bi tevgerên dîrokî û hewlên dîplomasî yên cihêreng ên kurdan diyar bû. Demeke diyarker encamên Şerê Cîhanê yê Yekem bû, ji ber ku hilweşîna Împaratoriya Osmanî bû sedema avakirina Tirkiye û Iraq a nûjen. Ev Peymana Sêvrê di sala 1920 de bendên ji bo xweseriya kurdî pêşniyar kir; lê ev yek bi Peymana Lozanê di sala 1923 de hate rakirin û gelek kurd bêyî welatê ku ji wan re hatibû sozkirin man.
Vê xiyanetê tevgera neteweperwer a kurdî gur kir ku dixwest gelê kurd yek bike û diyarkirina çarenûsa xwe pêş bixe. Ev tevger ji hêla rêbaz û hêviyên xwe ve cihêreng bûne; ji lobîkariya aştiyane heta serhildanên çekdar. Bûyerên girîng ên wekî serhildana Şêx Ubeydullah di sala 1880 de û Komara Mehabadê di sala 1946 de, di lêgerîna domdar a mafên kurdan de qonaxên bingehîn in.
Kesayetiyên dîrokî yên navdar ên kurd
Di dirêjahiya van demên aloz de, gelek kesayetiyên dîrokî yên kurd wekî serokên bibandor derketine. Kesayetiyên wekî Şêx Seîdê Pîran di salên 1920 de û Mistefa Barzanî di nîveka sedsala 20 de di parêzvaniya xweseriya kurdî û mafan de rolên girîng lîstin. Ew ruhê berxwedan û biryardariyê yê ku di civaka kurdî de heye sembolîze dikin.
Kesayetiyên nûjen ên wekî Abdullah Öcalan, damezrînerê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK), û serokên Hikûmeta Herêma Kurdistanê ya Iraqê (KRG), wekî Mesûd Barzanî û Nêçîrvan Barzanî, jî navdar bûne û mîrata çalakvanî û parêzvaniyê domandine. Van serokan alîkariya şekildana rewşa siyasî ya herêmên kurdî di serdema hevdem de kirine.
Hewlên dîplomasî û xweseriya kurdî
Dîplomasî aliyeke girîng ê tevgerên kurdan bûye, ji ber ku serokên kurd ji bo rewşa xwe ya dijwar li piştgiriya navneteweyî geriyane. Avakirina têkiliyên bi hêzên cîhanî re gelek caran wekî şûrekî dudam bûye: hevpeymanî dikarin pêşketinan bînin, lê dikarin têkiliyên herêmî jî tevlihev bikin. Herêmên kurdî, bi taybetî li Iraqê, ji dilsoziya navneteweyî ya piştî pevçûnên wekî Şerê Kendavê û hilatina ISIS sûd wergirtin; ev yek bû sedema zêdebûna naskirina mafên kurdan li asta cîhanî.
Çand û mîrata Kurdistanê
Dema ku em tevliheviyên çand û mîrata Kurdistanê vedikolin, girîng e ku nas bikin çand û nasname bi çiqasî bi kûrahî bi hev ve girêdayî ne. Ev mûzîka kurdî, govend, huner û folklor hemû wekî şêweyên derbirînê derketine ku berxwedan û mîrata gelê kurd pîroz dikin. Cejnên kevneşopî yên wekî Newrozê sersala kurdî nîşan didin û ruhê nûbûn û berxwedanê sembolîze dikin.
Mûzîk: Mûzîka kurdî şêwazên cihêreng dihewîne ku gelek caran bi dîrok û hestan dagirtî ne û têkoşîn û serkeftinên gelê kurd nîşan didin.
Govend: Dansên kevneşopî yên wekî govendê hem ji bo şahiyê hem jî wekî rêyeke parastina çîrokên çandî tên bikaranîn.
Folklor: Folklora kurdî, ku xwediyê kevneşopiyeke çîrokbêjiyê ya dewlemend e, bi çîrokên kesayetiyên leheng û bûyerên dîrokî bingehê nasnameya kurdî radigihîne.
Bandora siyaseta nûjen li herêmên kurdî
Rewşa Kurdistana Iraqê ya nûjen ji hilweşîna Seddam Huseyn di sala 2003 de ve bi awayekî mezin guheriye. Têkiliyên hêzê yên paşê derfetek ji herêmên kurdî re peyda kirin ku xweseriyeke siyasî ya firehtir bi kar bînin; ev yek di dawiyê de bû sedema avakirina Herêma Kurdistanê wekî aliyekî siyasî yê naskirî di nav Iraqê de. Vê hesta nû ya xurtbûnê rê da serokên kurd ku çand û mîrata Kurdistanê li qada navneteweyî pêş bixin.
Lê rastiya siyasî ya kurdan li Tirkiye, Îran û Sûriyeyê hîn nakok e. Rêzgirtina mafên kurdan li van welatan bi têkeliya serkutkirin û naskirina sînordar hatiye naskirin; ev yek hewla yekîtî û naskirinê tevlihevtir dike. Pevçûnên domdar ên herêmê gelek caran hewlên avakirina neteweyeke kurdî ya hevgirtî tevlihev dikin û di heman demê de ruhê hevgirtinê di nav nifûsa kurd de xurt dikin.
Kesayetiyên giştî yên kurd û rola wan di civakê de
Di cîhana îroyîn de nifşeke nû ya kesayetiyên giştî yên kurd derketiye ku parêzvaniya mafên mirovan, nûnertiya siyasî û parastina çandê dike. Rojnamevan, çalakvan û siyasetmedar di bilindkirina hişmendiya li ser pirsgirêkên kurdan de, hem li herêmê hem li asta navneteweyî, roleke girîng dilîzin. Ev kes hem ji bo armancên siyasî dixebitin hem jî beşdarî gotûbêjên çandî dibin ku mîrat û dîroka dewlemend a kurdan derdixin pêş.
Mînak, beşdariyên nivîskar û hunermendan alîkar bûne ku eleqeya dîrok û çanda kurdan ji nû ve vejînin û dewlemendiya ziman û şêweyên hunera wan nîşan bidin. Ev vejîn ji bo xurtkirina hesta serbilindî û yekîtiyê di nav ciwanên kurd û nifşên paşerojê de girîng e.
Paşeroja herêmên kurdî
Paşeroja herêmên kurdî yên nûjen hîn nediyar e, lê tijî derfet e. Berxwedan û biryardariya gelê kurd hîn berhemê didin, dema ku ew parêzvaniya mafên xwe dike û di nav tevliheviyên têkiliyên navneteweyî de rêya xwe dibîne. Bi kişandina bala cîhanê ya bêtir ber bi hêviyên çandî û siyasî yên kurdan ve, derfetên mezinbûn û pêşketinê zêde ne.
Hevkariya domdar a di navbera aliyên kurdî û civakên cihêreng de ji bo çareserkirina astengiyên pêşerojê girîng dê be. Çi bi lobîkariya siyasî, destpêşxeriyên çandî an tevgerên ji nav gel be, gelê kurd gelek caran piştrast kiriye ku şiyana şekildana çarenûsa xwe bi hêz heye.
Asûyekî ronî ji bo nasnameya kurdî
Di hûnandina mezin a dîrokê de, çîroka gelê kurd hîn tê nivîsandin. Kurd bi hembêzkirina mîrata xwe ya çandî û beşdariya çalak di gotûbêjên cîhanî de bê rawestan dixebitin da ku paşerojekê bi dest bixin ku dikarin nasnameya xwe bi azadî pîroz bikin. Pêşketina herêmên kurdî yên nûjen ji vegotineke dîrokî wêdetir e; ew ruhê gelekî ku dengê xwe nade bêdengkirinê di xwe de dihewîne. Dema ku em li paşerojê dinêrin, werin bi bîr bînin ku rêwîtiya kurdan rêwîtiya berxwedan, yekîtî û hêviyê ye.
Pirsên pir tên kirin
Mijara sereke ya gotara blogê ya li ser pêşketina herêmên kurdî yên nûjen çi ye?
Gotar avabûna herêmên kurdî yên nûjen vedikole, tevgerên dîrokî û dîplomasiya ku nasnameya kurdî şekil dane lê dinirxîne û mîrata çandî û beşdariyên kesayetiyên giştî yên kurd derdixe pêş.
Welatên sereke yên ku gotar behsa wan dike û herêmên kurdî yên nûjen lê ne kîjan in?
Herêmên kurdî yên nûjen bi piranî li beşên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê ne.
Kîjan bûyera dîrokî bandoreke girîng li avakirina herêmên kurdî yên nûjen kir?
Encamên Şerê Cîhanê yê Yekem û avakirina Tirkiye û Iraq a nûjen, bi taybetî Peymana Sêvrê di sala 1920 de û rakirina wê ya paşê bi Peymana Lozanê di sala 1923 de, bandoreke girîng li avakirina herêmên kurdî yên nûjen kirin.
Kesayetiyên giştî yên kurd çawa beşdarî civak û çandê bûne?
Kesayetiyên giştî yên kurd, di nav de rojnamevan, çalakvan û siyasetmedar, parêzvaniya mafên mirovan, nûnertiya siyasî û parastina çandê dikin. Ew alîkar dibin ku hişmendiya li ser pirsgirêkên kurdan bilind bikin û hesta serbilindî û yekîtiyê xurt bikin.
Di gotarê de paşeroja herêmên kurdî çawa tê vegotin?
Paşeroja herêmên kurdî nediyar e, lê derfet dihewîne; berxwedan û biryardariya gelê kurd dikarin bibin sedema naskirineke firehtir a mafên wî û derfetên mezinbûnê, bi şertê hevkariya di navbera aliyên kurdî yên cihêreng de.