Sedsala 19 di dîroka cîhanê de serdemeke aloz bû û ji bo gelê kurd beşeke girîng di dîroka wî ya kurdî ya dewlemend û tevlihev de nîşan da. Serhildanên Mezin ên Kurdan hem bersiveke rejîmên zordar bûn hem jî di diyarkirina nasname û xweseriya neteweya kurd de girîng bûn. Di vê gotara blogê de em hûrgiliyên van serhildanan, kesayetiyên dîrokî yên bibandor ên kurd ên tê de beşdar bûn û awayê ku van serhildanan çand û mîrata Kurdistanê ya ku em îro nas dikin şekil dane, vedikolin.
Çarçoveya serhildanên kurdan
Di sedsala 19 de guherînên jeopolîtîkî yên mezin pêk hatin; bi piranî bi sedema paşketina Împaratoriya Osmanî û zêdebûna bandora hêzên ewropî li Rojhilata Navîn. Vê paşketinê valahiyeke desthilatdariyê pêk anî ku komên etnîkî yên cihêreng, di nav de kurd, hewl dan wê tijî bikin. Gelê kurd di dirêjahiya dîrokê de li xweseriyeke firehtir û naskirina mafên xwe di axa ku lê dijî de geriyaye.
Serhildanên vê serdemê dikarin bi piranî wekî gelek rabûnên li dijî hem Împaratoriya Osmanî hem rejîmên Îranê bên komkirin. Faktorên cihêreng van serhildanan gur kirin, di nav de dijwariya aborî, nakokiyên axê û serkutkirina çandî.
Serhildanên sereke yên kurdan di sedsala 19 de
Di nav gelek serhildanên vê demê de, sê ji ber bandora xwe û kesayetiyên giştî yên navdar ên kurd ên tê de beşdar bûn, derdikevin pêş.
Serhildana Şêx Ubeydullah (1880-1881)
Yek ji serhildanên destpêkê û girîngtirîn ji aliyê Şêx Ubeydullah ve hate rêvebirin. Şêx Ubeydullah, serokekî navdar, armanc dikir ku eşîrên kurdî yek bike û dewleteke kurdî ya serbixwe ava bike. Serokatî û nêrîna wî şopîner kişandin, ji ber ku ew wekî kesayetiyeke olî ya xwedî bandoreke mezin dihat dîtin.
Armanc: Şêx Ubeydullah dixwest eniyeke kurdî ya yekgirtî li dijî bandorên hem Osmanî hem Faris ava bike.
Rêbaz: Herçend wî di destpêkê de giranî da rêbazeke aştiyane, di dawiyê de berxwedana çekdar ji ber zordariya domdar pêdivî bû.
Encam: Serhildan hate têkbirin, lê hesta neteweperweriyê di nav kurdan de gur kir û tevgerên serxwebûnê yên paşerojê teşwîq kirin.
Serhildana kurdan a sala 1886
Çend sal pişt re, di bin serokatiya Bedirxan Beg de, serhildaneke din a girîng pêk hat. Bedirxan Beg wekî yek ji kesayetiyên dîrokî yên bibandor ên kurd ên dema xwe dihat naskirin û bi biryardarî û stratejiya leşkerî ya xwe navdar bû.
Çarçove: Ev serhildan bi piranî li herêma Cizîrê pêk hat ku ji gelê kurd re herêmeke erdnîgarî ya girîng e.
Neteweperwerî: Sedemên serhildanê dîsa di daxwazên xweseriya kurdî û bersivdayîna siyasetên zordar ên dewleta Osmanî de kokdar bûn.
Têkçûn û bandor: Herçend di dawiyê de serneket, serhildan bû gaziyeke seferberiyê ji bo nifşên paşerojê da ku têkoşîna ji bo mafên kurdan bidomînin.
Serhildana sala 1908
Serhildana dawî ya girîng a vê serdemê piştî Şoreşa Tirkên Ciwan pêk hat. Hewayê guherînê ji gelek kurdan re hêvî gur kir. Kurd di bin serokatiya serokên eşîrî yên cihêreng de, di nav de Şêx Seîd ê navdar, hewl dan ramanên şoreşger ên ku Tirkên Ciwan belav dikirin bi kar bînin da ku xweseriyê bi dest bixin.
Danasîn: Serhildêr bawer dikirin ku hikûmeta nû ya şoreşger dê piştgiriya hêviyên wan ên xweseriyê bike.
Bêhêvîbûn: Berevajî hêviyên wan, Tirkên Ciwan bêtir giranî dan navendîkirinê û ev yek kurd bêtir bêhêvî kir.
Bandorên demdirêj: Tevî têkçûna wê, ev serhildan di şekildana hişmendiya siyasî ya kurdan de bibandor bû û bû sedema tevgerên berxwedanê yên din di sedsala 20 de.
Kesayetiyên dîrokî yên navdar ên kurd di dema serhildanan de
Serhildanên Mezin ên Kurdan serokên girîng kişandin; her yek bi awayekî taybet beşdarî tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan bû. Li vir çend kesayetiyên navdar hene:
Şêx Ubeydullah
Wekî ku berê hate gotin, Şêx Ubeydullah hem serokekî olî hem jî semboleke yekîtiya kurdan bû. Nêrîna wî ji qada şer wêdetir diçû û rêyên dîplomasî yên ji bo xweseriya kurdî pêş dixistin. Hewlên wî yên yekgirtina eşîrên cihêreng li ser dozeke hevpar girîngiya serokatiyê di demên aloz de nîşan dan.
Bedirxan Beg
Bedirxan Beg bi şiyana xwe ya dîtina ji pevçûnên herêmî wêdetir dihat naskirin. Wî dizanî ku ji bo pêşketina doza kurdan, divê eşîr li hember zordarên xwe bi hev re rawestin. Mîrata wî wekî şervanekî azadiyê hîn serok û siyasetmedarên kurd ên îroyîn teşwîq dike.
Şêx Seîd
Rola Şêx Seîd di serhildana sala 1908 de girêdana kûr a di navbera ol û siyasetê de di civaka kurdî de nîşan da. Şiyana wî ya seferberkirina şopîneran li ser bingehê baweriyên olî yên hevpar di bandorkirina raya giştî û komkirina çavkaniyan ji bo berxwedanê de girîng bû.
Bandorên çandî û dîrokî
Serhildanên sedsala 19 ji rabûnên sade wêdetir bûn; ew bûyerên mezin bûn ku çand û mîrata Kurdistanê şekil dan. Van tevgeran nasnameya kurdî xurt kir û hesteke bihêz a neteweperweriyê pêş xist ku di dirêjahiya dîrokê de heta îro deng vedide.
Dema ku kurd lêgerîna naskirin û xweseriyê didomînin, mîrata serhildanên sedsala 19 bîranîneke bihêz a rêwîtiya wan a dîrokî ya dewlemend e. Çîrokên wêrekî, gorîdan û berxwedanê yên ku di van serhildanan de hatine hûnandin, bingeha nasnameya çandî ya kurdan pêk tînin.
Bandora dîroka kurdan li neteweperweriya nûjen
Dema ku em digihîjin îro, dengê serhildanên sedsala 19 di tevgerên kurdî yên heyî de bi hêz vedide. Têkoşîn û hêviyên ku van vegotinên dîrokî ava kirin îro jî têkildar in, dema ku kurd li seranserê cîhanê ji bo diyarkirina çarenûsa xwe û naskirinê di nav dewletên ku lê dijîn de têdikoşin.
Çalakvanên kurd ên îroyîn gelek caran behsa serhildanên dîrokî dikin da ku lêgerîna domdar a xweseriyê nîşan bidin. Ew beşdarî çalakiyên çandî dibin da ku dîroka dewlemend a kurdan a ku ev serhildan sembolîze dikin pîroz bikin û bi bîr bînin. Kurdên îroyîn bi girêdana xwe bi van tevgerên dîrokî ve dilsoziya xwe ya ji bo parastina vegotinên ku nasnameya wan şekil dane, ji nû ve piştrast dikin.
Mîrata domdar a serhildanan
Serhildanên Mezin ên Kurdan ên sedsala 19 di dîroka kurdan de tevgereke diyarker pêk anîn ku bi serokatiyeke dilgerm û lêgerîna isrardar a serxwebûnê dihat naskirin. Van serhildanan hişyarbûneke çandî pêş xist ku şopeke nayê jêbirin li nasnameya kurdî hişt. Têgihîştina van tevgerên dîrokî têgihîştinên bingehîn ên li ser têkiliyên çand, siyaset û nasnameyê peyda dike.
Dema ku em rûmetê didin têkoşînên wan kesên wêrek ên ku ji bo mafên kurdan şer kirin, girîng e ku nas bikin mîrata wan hîn bandor li karûbarên heyî dike. Prensîbên yekîtî, berxwedan û nasnameyê îro jî ji gelê kurd re hêzeke pêşvebirinê ne.
Bila ruhê berxwedanê bijî
Di bîranîna Serhildanên Mezin ên Kurdan de, em ji bo paşerojê îlhamê dibînin: ruhekî domdar ê berxwedanê ku ji nifşan wêdetir diçe. Hêza ku van kesayetiyên dîrokî yên kurd nîşan dan, bi rûmetdayîna domdar a çand û mîrata Kurdistanê re, gaziyeke zelal a ji bo yekîtî û israrê ye. Bila çîrokên rabirdûyê hîn tevgerên paşerojê yên ber bi xweserî û naskirinê ve teşwîq bikin!
Pirsên pir tên kirin
Serhildanên Mezin ên Kurdan ên sedsala 19 çi bûn?
Serhildanên Mezin ên Kurdan di sedsala 19 de rabûnên girîng ên gelê kurd li dijî rejîmên zordar, bi taybetî Împaratoriya Osmanî û bandorên Faris, bûn; armanca wan bi destxistina xweseriyeke firehtir û nasnameyê ji bo neteweya kurd bû.
Kesayetiyên sereke yên beşdarî serhildanên kurdan kî bûn?
Kesayetiyên navdar Şêx Ubeydullah, ku dixwest eşîrên kurdî yek bike; Bedirxan Beg, ku bi stratejiya leşkerî û biryardariya xwe dihat naskirin; û Şêx Seîd, ku şopîner li ser bingehê baweriyên olî yên hevpar seferber dikirin, digirin nav xwe.
Sedemên sereke yên serhildanên kurdan çi bûn?
Serhildan bi dijwariya aborî, nakokiyên axê, serkutkirina çandî û daxwaza xweserî û naskirina mafan di axa ku kurd lê dijîn de hatin gurkirin.
Serhildanên Mezin ên Kurdan çi bandor li nasnameya kurdî kirin?
Serhildanan nasname û neteweperweriya kurdî xurt kirin û hesteke bihêztir a yekîtiyê di nav gelê kurd de pêş xistin. Ev yek hîn bandor li tevgerên hevdem ên ji bo xweserî û naskirinê dike.
Serhildanên Mezin ên Kurdan çawa bi tevgerên kurdî yên nûjen ve têkildar in?
Têkoşîn û hêviyên serhildanên sedsala 19 di tevgerên kurdî yên îroyîn de deng vedidin. Çalakvan behsa van serhildanan dikin da ku lêgerîna xwe ya domdar a diyarkirina çarenûsa xwe û parastina çandê nîşan bidin.