سەدەی 19ەم سەردەمێکی پڕ لە پشێوی لە مێژووی جیهاندا بوو، و بۆ گەلی کورد بەشێکی گرنگی لە مێژووە دەوڵەمەند و ئاڵۆزەکەیدا نیشان کرد. ڕاپەڕینە گەورەکانی کورد تەنیا وەڵامێک نەبوونەوە بۆ ڕژێمە سەرکوتکەرەکان، بەڵکو ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە دیاریکردنی ناسنامە و خۆبەڕێوەبردنی نەتەوەی کورددا هەبوو. لەم وتارەدا لە وردەکاریی ئەم ڕاپەڕینانە، کەسایەتییە مێژووییە کاریگەرە کوردییە بەشدارەکان، و چۆنیەتی شێوەدانی ئەو ڕاپەڕینانە بە کولتوور و میراتی کوردستان دەکۆڵینەوە کە ئەمڕۆ دەیناسین.
پاشخانی ڕاپەڕینەکانی کورد
سەدەی 19ەم شایەتیی گۆڕانکارییە جیۆپۆلیتیکییە گرنگەکان بوو، بە تایبەتی بەهۆی لاوازبوونی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و زیادبوونی کاریگەریی هێزە ئەورووپییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەم لاوازبوونە بۆشاییەکی لە دەسەڵاتدا دروست کرد کە گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکان، لەوانە کوردەکان، هەوڵیان دا پڕی بکەنەوە. بە درێژایی مێژوو، گەلی کورد هەوڵی بۆ خۆبەڕێوەبردنی زیاتر و دانپێدانان بە مافەکانی لە ناو ئەو خاکانەدا داوە کە تێیاندا نیشتەجێ بووە.
ڕاپەڕینەکانی ئەم سەردەمە بە گشتی دەکرێت بە چەندین هەڵسانێک پۆلێن بکرێن کە دژی هەردوو ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و ڕژێمەکانی ئێران سەریان هەڵدا. هۆکاری جیاواز بوونە پاڵنەری ئەم ڕاپەڕینانە، لەوانە تەنگانەی ئابووری، ناکۆکی لەسەر خاک و سەرکوتی کولتووری.
ڕاپەڕینە سەرەکییەکانی کورد لە سەدەی 19ەمدا
لە نێو ئەو چەندین ڕاپەڕینەی لەم سەردەمەدا ڕوویان دا، سێیان بەهۆی کاریگەرییان و بەشداریی کەسایەتییە دیارە کوردییەکانەوە بەرچاون.
ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا (1880-1881)
یەکێک لە سەرەتاییترین و گرنگترین ڕاپەڕینەکان بە ڕابەرایەتیی شێخ عوبەیدوڵڵا بەڕێوە چوو. شێخ عوبەیدوڵڵا ڕابەرێکی دیار بوو کە ئامانجی یەکخستنی عەشیرەتە کوردییەکان و دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی بوو. ڕابەرایەتی و ڕوانگەکەی شوێنکەوتەی بۆ ڕاکێشا، چونکە بە کەسایەتییەکی ئایینیی خاوەن کاریگەرییەکی بەرچاو دادەنرا.
ئامانجەکان: شێخ عوبەیدوڵڵا هەوڵی دا بەرەیەکی یەکگرتووی کوردی دژی کاریگەرییە عوسمانی و فارسییەکان دروست بکات.
ڕێبازەکان: هەرچەندە لە سەرەتادا جەختی لە ڕێبازێکی ئاشتییانە دەکردەوە، بەڵام بەهۆی بەردەوامیی سەرکوتەوە، لە کۆتاییدا بەرخۆدانی چەکداری پێویست بوو.
ئەنجامەکان: ڕاپەڕینەکە تێک شکێنرا، بەڵام هەستی ناسیۆنالیزمی لە نێو کوردەکاندا ورووژاند و وزەی بە بزووتنەوەکانی دواتری سەربەخۆیی بەخشی.
ڕاپەڕینی کوردی ساڵی 1886
چەند ساڵێک دواتر، بە ڕابەرایەتیی بەدرخان بەگ، ڕاپەڕینێکی گرنگی دیکە ڕووی دا. بەدرخان بەگ بە یەکێک لە کەسایەتییە مێژووییە کاریگەرە کوردییەکانی سەردەمی خۆی ناسراو بوو، و بە سووربوون و ستراتیژیی سەربازییەکەی دەناسرایەوە.
پاشخان: ئەم ڕاپەڕینە بە تایبەتی لە ناوچەی جزیرە ڕووی دا، کە ناوچەیەکی جوگرافیایی گرنگ بۆ گەلی کوردە.
ناسیۆنالیزم: پاڵنەرەکانی ڕاپەڕینەکە جارێکی دیکە ڕەگیان لە خواستی خۆبەڕێوەبردنی کورد و وەڵامدانەوەی سیاسەتە سەرکوتکەرەکانی دەوڵەتی عوسمانیدا هەبوو.
شکست و کاریگەری: هەرچەندە لە کۆتاییدا سەرنەکەوت، بەڵام ڕاپەڕینەکە بوو بە بانگەوازێک بۆ نەوەکانی داهاتوو تا خەبات بۆ مافەکانی کورد بەردەوام بکەن.
ڕاپەڕینی ساڵی 1908
دوایین ڕاپەڕینی گرنگی ئەم سەردەمە دوای شۆڕشی تورکە گەنجەکان ڕووی دا. کەشوهەوای گۆڕانکاری هیوا بە کوردێکی زۆر بەخشی. بە ڕابەرایەتیی سەرۆک عەشیرەتە جیاوازەکان، لەوانە شێخ سەعیدی بەناوبانگ، کوردەکان هەوڵیان دا سوود لە ئایدیاڵە شۆڕشگێڕییەکان وەربگرن کە تورکە گەنجەکان بڵاویان دەکردەوە، بۆ ئەوەی خۆبەڕێوەبردن بەدەست بهێنن.
وەسف: ڕاپەڕیوەکان پێیان وا بوو حکومەتە شۆڕشگێڕە نوێیەکە پشتگیریی خواستەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن دەکات.
نائومێدی: پێچەوانەی چاوەڕوانییەکانیان، تورکە گەنجەکان زیاتر جەختیان لە ناوەندگەرایی دەکردەوە، کە بووە هۆی نائومێدیی زیاتر لە نێو کوردەکاندا.
کاریگەرییە درێژخایەنەکان: سەرەڕای شکستەکەی، ئەم ڕاپەڕینە کاریگەریی لە شێوەدان بە ئاگایی سیاسیی کورددا هەبوو، و بووە هۆی بزووتنەوەی بەرخۆدانی زیاتر لە سەدەی 20ەمدا.
کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی کورد لە سەردەمی ڕاپەڕینەکاندا
ڕاپەڕینە گەورەکانی کورد ڕابەری گرنگیان ڕاکێشا، کە هەر یەکەیان بەشدارییەکی تایبەتی لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسیدا هەبوو. لێرەدا چەند کەسایەتییەکی دیار دەناسێنین:
شێخ عوبەیدوڵڵا
وەک پێشتر باس کرا، شێخ عوبەیدوڵڵا تەنیا ڕابەرێکی ئایینی نەبوو، بەڵکو هێمای یەکگرتوویی کوردیش بوو. ڕوانگەکەی لە مەیدانی شەڕ تێدەپەڕی و ڕێگە دیپلۆماسییەکانی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد پێش دەخست. هەوڵەکانی بۆ یەکخستنی عەشیرەتە جیاوازەکان لە دەوری ئامانجێکی هاوبەش، گرنگیی ڕابەرایەتییان لە سەردەمە پڕ لە پشێوییەکاندا پیشان دا.
بەدرخان بەگ
بەدرخان بەگ بە توانای ڕوانین لە ئاستێکی فراوانتر لە ناکۆکییە ناوخۆییەکان، دیار بوو. دەیزانی بۆ پێشکەوتنی پرسی کورد، پێویستە عەشیرەتەکان دژی سەرکوتکەرەکانیان پێکەوە ڕاوەستن. میراتەکەی وەک تێکۆشەرێکی ئازادی، هێشتا ئیلهام بە ڕابەر و سیاسەتوانە هاوچەرخە کوردەکان دەبەخشێت.
شێخ سەعید
ڕۆڵی شێخ سەعید لە ڕاپەڕینی ساڵی 1908دا، پەیوەندیی قووڵی نێوان ئایین و سیاسەت لە کۆمەڵگەی کورددا پیشان دا. توانای ئەو بۆ کۆکردنەوەی شوێنکەوتەکان لەسەر بنەمای باوەڕە ئایینییە هاوبەشەکان، بۆ کاریگەری لەسەر ڕای گشتی و کۆکردنەوەی ئیمکانات بۆ بەرخۆدان بنەڕەتی بوو.
واتا کولتووری و مێژووییەکان
ڕاپەڕینەکانی سەدەی 19ەم لە هەڵسانێکی ئاسایی زیاتر بوون؛ ڕووداوی گەورە بوون کە شێوەیان بە کولتوور و میراتی کوردستان دا. ئەم بزووتنەوانە ناسنامەی کوردیان جێگیر کرد و هەستێکی بەهێزی ناسیۆنالیزمیان پەرە پێدا کە کاریگەرییەکەی بە درێژایی مێژوو تا ئەمڕۆ دەگات.
لە کاتێکدا کوردەکان هەوڵی خۆیان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن بەردەوام دەکەن، میراتی ڕاپەڕینەکانی سەدەی 19ەم وەک بیرخەرەوەیەکی بەهێزی ڕێڕەوە مێژووییە دەوڵەمەندەکەیان کار دەکات. چیرۆکەکانی ئازایەتی و قوربانیدان و خۆڕاگری، کە لە ناو ئەم ڕاپەڕینانەدا پێکەوە گرێدراون، بنەمای ناسنامەی کولتووریی کورد پێک دەهێنن.
کاریگەریی مێژووی کورد لەسەر ناسیۆنالیزمی هاوچەرخ
ئەگەر بێینە سەردەمی ئێستا، دەبینین دەنگی ڕاپەڕینەکانی سەدەی 19ەم بەهێزی لە بزووتنەوە کوردییەکانی ئەمڕۆدا دەنگ دەداتەوە. ئەو خەبات و خواستانەی ئەم گێڕانەوە مێژووییانەیان پێک هێنا، ئەمڕۆش پەیوەندیدارن، لە کاتێکدا کوردەکان لە سەرانسەری جیهاندا هەوڵ بۆ مافی چارەی خۆنووسین و دانپێدانان لە ناو دەوڵەتەکانی خۆیاندا دەدەن.
چالاکوانە کوردەکانی ئەمڕۆ زۆرجار ئاماژە بە ڕاپەڕینە مێژووییەکان دەدەن، بۆ ڕوونکردنەوەی هەوڵی بەردەوام بۆ خۆبەڕێوەبردن. بەشداریی چالاکیی کولتووری دەکەن بۆ ڕێزگرتن و بەبیرهێنانەوەی ئەو مێژووە دەوڵەمەندەی کورد کە ئەم ڕاپەڕینانە هێمایەتی. کوردە هاوچەرخەکان بە پەیوەستبوون بەو بزووتنەوە مێژووییانە، جارێکی دیکە جەخت لە پابەندییان بە پاراستنی ئەو گێڕانەوانە دەکەنەوە کە شێوەیان بە ناسنامەکەیان داوە.
میراتی بەردەوامی ڕاپەڕینەکان
ڕاپەڕینە گەورەکانی کورد لە سەدەی 19ەمدا بزووتنەوەیەکی چارەنووسساز بوون لە مێژووی کورددا، کە بە ڕابەرایەتیی پڕ لە خولیا و هەوڵێکی بەردەوام بۆ سەربەخۆیی ناسراون. ئەم ڕاپەڕینانە بەئاگاهاتنەوەیەکی کولتوورییان بەهێز کرد کە شوێنەوارێکی نەسڕاوەی لەسەر ناسنامەی کورد بەجێ هێشتووە. تێگەیشتن لەم بزووتنەوە مێژووییانە، تێگەیشتنێکی بنەڕەتی لە پەیوەندیی نێوان کولتوور و سیاسەت و ناسنامە دەڕەخسێنێت.
کاتێک ڕێز لە خەباتی ئەو کەسە ئازایانە دەگرین کە بۆ مافەکانی کورد تێکۆشاون، پێویستە دان بەوەدا بنێین کە میراتەکەیان هێشتا کاریگەری لەسەر کاروباری ئەمڕۆ هەیە. بنەماکانی یەکگرتوویی و بەرخۆدان و ناسنامە، ئەمڕۆش هێزی پاڵنەری گەلی کوردن.
با گیانی بەرخۆدان بەردەوام بژی
لە بەبیرهێنانەوەی ڕاپەڕینە گەورەکانی کورددا، ئیلهام بۆ داهاتوو دەدۆزینەوە؛ گیانێکی بەردەوامی بەرخۆدان کە لە سنووری نەوەکان تێدەپەڕێت. ئەو هێزەی ئەم کەسایەتییە مێژووییە کوردییانە پیشانیان دا، لەگەڵ ڕێزگرتنی بەردەوام لە کولتوور و میراتی کوردستان، بانگەوازێکی ڕوون و بەهێزن بۆ یەکگرتوویی و سووربوون. هیواخوازین چیرۆکەکانی ڕابردوو هێشتا ئیلهام بە بزووتنەوەکانی داهاتوو بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان ببەخشن!
پرسیارە باوەکان
ڕاپەڕینە گەورەکانی کورد لە سەدەی 19ەمدا چی بوون؟
ڕاپەڕینە گەورەکانی کورد هەڵسانە گرنگەکانی گەلی کورد بوون لە سەدەی 19ەمدا دژی ڕژێمە سەرکوتکەرەکان، بە تایبەتی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و کاریگەرییە فارسییەکان. ئامانجیان بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبردنی زیاتر و ناسنامە بۆ نەتەوەی کورد بوو.
کەسایەتییە سەرەکییە بەشدارەکانی ڕاپەڕینەکانی کورد کێ بوون؟
لە کەسایەتییە دیارەکان، شێخ عوبەیدوڵڵا بوو کە هەوڵی بۆ یەکخستنی عەشیرەتە کوردییەکان دەدا؛ بەدرخان بەگ کە بە ستراتیژیی سەربازی و سووربوونی ناسراو بوو؛ و شێخ سەعید کە لەسەر بنەمای باوەڕە ئایینییە هاوبەشەکان شوێنکەوتەکانی کۆ دەکردەوە.
هۆکارە سەرەکییەکانی ڕاپەڕینەکانی کورد چی بوون؟
تەنگانەی ئابووری، ناکۆکی لەسەر خاک، سەرکوتی کولتووری و خواستی خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان بە مافەکان لە ناو ئەو خاکانەدا کە کوردەکان تێیاندا نیشتەجێ بوون، بوونە پاڵنەری ڕاپەڕینەکان.
ڕاپەڕینە گەورەکانی کورد چ کاریگەرییەکیان لەسەر ناسنامەی کورد هەبوو؟
ڕاپەڕینەکان ناسنامە و ناسیۆنالیزمی کوردیان جێگیر کرد و هەستێکی بەهێزتری یەکگرتووییان لە نێو گەلی کورددا پەرە پێدا. ئەمە هێشتا کاریگەری لەسەر بزووتنەوە هاوچەرخەکانی خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان هەیە.
ڕاپەڕینە گەورەکانی کورد چ پەیوەندییەکیان بە بزووتنەوە هاوچەرخەکانی کوردەوە هەیە؟
خەبات و خواستەکانی ڕاپەڕینەکانی سەدەی 19ەم لە بزووتنەوە کوردییەکانی ئەمڕۆدا دەنگ دەدەنەوە. چالاکوانان ئاماژە بەو ڕاپەڕینانە دەدەن بۆ ڕوونکردنەوەی هەوڵی بەردەوامیان بۆ مافی چارەی خۆنووسین و پاراستنی کولتوور.