Ev Împaratoriya Osmanî, ku bi dewlemendiya çand û komên etnîkî yên xwe tê naskirin, hêzeke girîng bû ku zêdetirî şeş sedsalan Rojhilata Navîn û Ewropa şekil da. Kurd di navenda vê împaratoriya fireh de bûn; neteweyek bi dîrokeke kurdî ya zindî û mîrateke çandî ya taybet. Di vê gotara blogê de em rola piralî ya kurdan di çarçoveya osmanî de vedikolin; beşdarî û têkoşînên wan û herwiha beşdariyên kesayetiyên giştî yên navdar ên kurd ên ku di vê serdemê de derketin, lê dinirxînin.
Têgihîştina hebûna kurdan di Împaratoriya Osmanî de
Ji bo têgihîştina rola kurdan di dema Împaratoriya Osmanî de, girîng e ku rewşa wan a erdnîgarî û civakî nas bikin. Kurd, ku li Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeya îroyîn belav bûne, her tim nasnameyeke neteweyî, ziman û çandeke taybet parastine. Ew tenê tebeayên bêçalak ên Osmaniyan nebûn; têkiliyên wan bi tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan a tevlihev dihatin naskirin.
Rewşa civakî û siyasî ya Împaratoriya Osmanî
Împaratoriya Osmanî pergaleke feodal ava kir û gelek caran hêz da serokên herêmî û axayên eşîran ku herêmên xwe rêve bibin û di heman demê de bi desthilatdariya împaratoriyê ve girêdayî bimînin. Kurd, bi pêkhateya eşîrî û pergalên rêveberiya herêmî yên xwe, karîn bandoreke girîng di axa xwe de bi dest bixin. Ev desthilatdariya nenavendî gelek caran rê dida serokên kurd ku bi desthilatdariya navendî ya Osmanî re danûstandin bikin, hevpeyman bibin an li dijî wê berxwe bidin.
Tevgerên dîrokî yên kurdan
Tevgera Şêx Ubeyd: Ev tevger demeke girîng di hişmendiya neteweyî ya kurdan de nîşan da. Di dawiya sedsala 19 de, hewl da ku maf û xweseriya gelê kurd derbixe pêş.
Serhildana Agiriyê: Ev serhildana salên 1920, ku ji aliyê kesayetiya efsanewî ya kurd General Şerîf Paşa ve hate rêvebirin, lêgerîna kurdan a serxwebûnê nîşan da û bû sedema zêdebûna tengasiyan di navbera kurdan û desthilatdariyên navendî yên Osmanî de.
Hişyarbûna neteweyî ya kurdan: Ev yek di dawiya sedsala 19 û destpêka sedsala 20 de pêk hat û bi tevgerên çandî, siyasî û civakî yên bi armanca xurtkirina nasnameya kurdî di çarçoveya Osmanî de dihat naskirin.
Beşdariya kesayetiyên dîrokî yên kurd
Di tevahiya serdema Osmanî de gelek kesayetiyên dîrokî yên kurd derketin ku di şekildana çarenûsa kurdan û herwiha çîroka firehtir a Împaratoriya Osmanî de bûn aliyên diyarker. Serokên wekî Bedirxan Beg, ku di pêşxistina mafên kurdan de diyarker bû, û helbestvan û zanyarên navdar alîkar bûn ku di nav gelê kurd de hesta nasname û armancê gur bikin.
Kesayetiyên giştî yên navdar ên kurd
Ebdulazîz Bedirxan: Kesayetiyeke navdar di sedsala 19 de bû; wî bingehê çandî yê nasnameya kurdî vedikola û hesta yekîtiyê di nav eşîrên cihêreng de xurt dikir.
Şerîf Paşa: Bi hewlên xwe yên dîplomasî dema derxistina pirsgirêkên kurdan li qada navneteweyî dihat naskirin û bû parêzvanekî navdar ê mafên kurdan.
Nazim Hikmet: Herçend bi piranî helbestvan bû, berhemên wî hem di nav xwînerên kurd hem yên tirk de bi kûrahî deng vedidan, dûrahiyan kêm dikirin û serpêhatiyên hevpar derdixistin pêş.
Çand û mîrata Kurdistanê di nav împaratoriyê de
Gelê kurd xwediyê mîrateke çandî ya dewlemend e ku bi kiryarên zindî yên mûzîk, govend û wêjeyê tê naskirin. Di serdema Osmanî de, kevneşopî di nav tevliheviyên têkiliyên siyasî û civakî de geş bûn. Çand û mîrata Kurdistanê derbirînên çandî yên cihêreng digirin nav xwe, di nav de:
Mûzîka kevneşopî: Mûzîka kurdî di parastina nasnameya çandî de roleke girîng dilîze û mijarên evîn, şer û dîrokê nîşan dide.
Folklor: Çîrokên folklora kurdî kevneşopî û nirxên bi kûrahî kokdar nîşan didin; ew gelek caran ji nifşekî derbasî yê din dibin û awayê jiyana kurdan vedibêjin.
Cejn: Şahiyên wekî Newrozê (sersala kurdî) hem bûyerên olî yên girîng in hem jî berxwedan û yekîtiya civakên kurdî sembolîze dikin.
Bandora Şerê Cîhanê yê Yekem li kurdan
Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem Împaratoriya Osmanî belav bû û guherînên mezin di qada siyasî de pêk hatin. Kurd, ku hêvî dikirin di encama vê valahiya desthilatdariyê de xweserî an serxwebûnê bi dest bixin, di vê derbasbûnê de bi astengiyên mezin re rû bi rû bûn. Ev Peymana Sêvrê di sala 1920 de di destpêkê de xweserî ji Kurdistanê re soz da; lê Peymana Lozanê ya sala 1923 bi lez wê bêencam hişt û daxwaz û berjewendiyên kurdan paşguh kirin.
Hêza berxwedana kurdan
Tevî hilatina Komara Tirkiyeyê ya nû, serokên kurd bi bikaranîna serpêhatiyên xwe yên dîrokî û bandora herêmî parastina hebûna xwe domandin. Serhildanên çekdar û tevgerên siyasî yên salên pişt re ruhê domdar û berxwedana gelê kurd nîşan dan.
Wateyên nûjen ên dîroka kurdan
Têgihîştina rola kurdan di Împaratoriya Osmanî de ji bo têgihîştina pirsgirêkên hevdem ên têkildarî xweseriya kurdî û nasnameyê girîng e. Tevliheviyên dîrokî rê ji çalakvanî û tevgerên siyasî yên nûjen ên kurdan re vekirin ku ji bo maf, nûnertî û parastina çandê têdikoşin.
Qada siyasî ya kurdan a îroyîn
Mîrata kesayetî û tevgerên dîrokî bingeha armancên siyasî yên hevdem ên kurdan daniye. Îro em vejîna neteweperweriya kurdî û giranîdayîna pêşxistina çand û mîrata kurdî li welatên cihêreng dibînin. Li Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê, kurd bi çalakî beşdarî pêvajoyên siyasî dibin û ji bo nasnameyên xwe yên çandî li naskirin û piştgiriyê digerin.
Têgihîştinên li ser paşeroja gelê kurd
Dema ku em rola dîrokî ya kurdan di Împaratoriya Osmanî de vedikolin, em têgihîştinên bi nirx ên li ser berxwedan û biryardariya wan bi dest dixin ku îro jî deng vedidin. Dersên dîrokî yên tevgerên kurdî yên rabirdûyê girîngiya nasnameya çandî û têkoşîna domdar a ji bo maf û naskirinê nîşan didin. Çîrokên lehengên kurd û parêzvaniya wan a isrardar a xweseriyê ji bo nifşên paşerojê ronahiyeke hêviyê ne.
Civaka kurdî bi hembêzkirina mîrata xwe ya dewlemend hîn piştgirî û hevgirtinê teşwîq dike, hem di nav axa xwe ya dîrokî hem li derveyî wê. Ber bi paşerojê ve, girîng e ku em çîrokên ku neteweyan şekil didin û îhtîmala vejîna çandî bi bîr bînin, dema ku cîhan pêşketina nasnameya kurdî li qada gerdûnî dibîne.
Dibe ku rêya pêşerojê nediyar be, lê bandora tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan bi kûrahî hêviyên paşerojê şekil dide û nifşên ciwan xurt dike da ku ji bo maf û mîrata xwe ya çandî gav bavêjin. Bi berdewamiya gotûbêjê re, çîroka kurdan hîn hûnandineke tevlihev a têkoşîn, berxwedan û hêviya paşerojeke ronîtir e.
Pirsên pir tên kirin
Rola kurdan di Împaratoriya Osmanî de çi bû?
Kurdan di Împaratoriya Osmanî de roleke girîng lîst ku bi tevgerên dîrokî yên tevlihev, rêveberiya herêmî û têkiliyên bi desthilatdariya navendî re dihat naskirin. Ev yek hem beşdarî mîrata wan a çandî hem jî rewşa wan a siyasî bû.
Di serdema Osmanî de hin kesayetiyên navdar ên kurd kî bûn?
Kesayetiyên navdar Ebdulazîz Bedirxan, ku nasnameya kurdî pêş dixist, û Şerîf Paşa, ku li qada navneteweyî parêzvaniya mafên kurdan dikir, digirtin nav xwe.
Di mîrata kurdî ya Împaratoriya Osmanî de kîjan aliyên çandî girîng in?
Mîrata çandî ya Kurdistanê mûzîka kevneşopî, folklor û cejnên wekî Newrozê digirt nav xwe ku nasnameya çandî û kevneşopiyên wan ên dewlemend nîşan didan.
Şerê Cîhanê yê Yekem çawa bandor li kurdan kir?
Şerê Cîhanê yê Yekem bû sedema belavbûna Împaratoriya Osmanî û valahiyeke desthilatdariyê pêk anî. Di encamê de kurd di lêgerîna xweserî û naskirinê de bi astengiyan re rû bi rû bûn.
Wateyên nûjen ên dîroka kurdan çi ne?
Têgihîştina rola dîrokî ya kurdan di Împaratoriya Osmanî de ji bo têgihîştina pirsgirêkên hevdem ên têkildarî xweseriya kurdî, nasname û armancên siyasî girîng e.