ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، کە بە فرەچەشنیی دەوڵەمەندی کولتوور و نەتەوەکانی ناسراوە، هێزێکی گرنگ بوو کە بۆ زیاتر لە شەش سەدە شێوەی بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەورووپا دا. کوردەکان بەشێکی سەرەکیی ئەم ئیمپراتۆرییەتە بەرفراوانە بوون؛ نەتەوەیەک بە مێژوویەکی زیندووی کوردی و میراتێکی کولتووریی تایبەت بە خۆی. لەم وتارەدا ڕۆڵە فرەلایەنەکەی کوردەکان لە چوارچێوەی عوسمانیدا دەخەینە ڕوو، و لە بەشداری و خەباتەکانیان و بەشداریی کەسایەتییە دیارە کوردییەکان دەکۆڵینەوە کە لەم سەردەمەدا سەریان هەڵدا.
تێگەیشتن لە بوونی کوردەکان لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا
بۆ تێگەیشتن لە ڕۆڵی کوردەکان لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا، پێویستە دیمەنی جوگرافی و کۆمەڵایەتییان بناسین. کوردەکان، کە بەسەر تورکیا و عێراق و ئێران و سووریای ئەمڕۆدا بڵاو بوونەتەوە، هەمیشە ناسنامەی نەتەوەیی و زمان و کولتوورێکی جیاوازیان پاراستووە. ئەوان تەنیا ڕەعیەتی بێدەنگی عوسمانییەکان نەبوون؛ پەیوەندییەکانیان بە بزووتنەوە مێژووییە ئاڵۆزە کوردییەکان و دیپلۆماسی ناسراو بوون.
دیمەنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی
ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی سیستەمێکی دەرەبەگایەتی دامەزراند کە زۆرجار دەسەڵاتی بە ڕابەرە ناوخۆییەکان و سەرۆک عەشیرەتەکان دەدا تا ناوچەکانیان بەڕێوە ببەن، لە هەمان کاتدا پابەند بن بە دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەت. کوردەکان بە پێکهاتە عەشیرەتییەکەیان و سیستەمەکانی فەرمانڕەوایی ناوخۆیی، توانییان کاریگەرییەکی بەرچاو لە ناوچەکانی خۆیاندا بەدەست بهێنن. ئەم دەسەڵاتە ناناوەندییە زۆرجار ڕێگەی بە ڕابەرە کوردەکان دەدا لەگەڵ دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی وتووێژ بکەن، هاوپەیمانی ببەستن یان بەرەنگاری بکەن.
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد
بزووتنەوەی شێخ عوبەید: ئەم بزووتنەوەیە ساتێکی گرنگی لە ئاگایی نەتەوەیی کورددا نیشان کرد. لە کۆتایی سەدەی 19ەمدا، هەوڵی بۆ چارەسەرکردنی پرسی ماف و خۆبەڕێوەبردنی گەلی کورد دا.
ڕاپەڕینی ئارارات: ئەم ڕاپەڕینە لە دەیەی 1920دا، بە ڕابەرایەتیی کەسایەتیی ئەفسانەیی کورد، ژەنەڕاڵ شەریف پاشا، هەوڵی کورد بۆ سەربەخۆیی نیشان دا و بووە هۆی زیاتر توندبوونی گرژی لە نێوان کوردەکان و دەسەڵاتە ناوەندییە عوسمانییەکاندا.
بەئاگاهاتنەوەی نەتەوەیی کورد: لە کۆتایی سەدەی 19ەم و سەرەتای سەدەی 20ەمدا ڕوویدا و بە بزووتنەوەی کولتووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی ناسرا کە ئامانجیان بەهێزکردنی ناسنامەی کوردی لە چوارچێوەی عوسمانیدا بوو.
بەشداریی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد
بە درێژایی سەردەمی عوسمانی، کەسایەتیی مێژوویی کوردیی زۆر سەریان هەڵدا کە ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە شێوەدان بە چارەنووسی کورد و هەروەها گێڕانەوەی بەرفراوانتری مێژووی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا هەبوو. ڕابەرانی وەک بەدرخان بەگ، کە ڕۆڵێکی گرنگی لە پێشخستنی مافەکانی کورددا هەبوو، و شاعیر و زانای دیار یارمەتیی ورووژاندنی هەستی ناسنامە و ئامانجی هاوبەش لە نێو خەڵکی کورددا دا.
کەسایەتییە بەناوبانگە کوردییەکان
عەبدولعەزیز بەدرخان: کەسایەتییەکی دیاری سەدەی 19ەم بوو کە لە ناوەڕۆکی کولتووریی ناسنامەی کوردی کۆڵییەوە و هەستی یەکگرتوویی لە نێوان عەشیرەتە جیاوازەکاندا بەهێز کرد.
شەریف پاشا: بە هەوڵە دیپلۆماسییەکانی لە کاتی خستنەڕووی پرسەکانی کورد لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ناسرا، و بوو بە بەرگریکارێکی دیاری مافەکانی کورد.
نازم حیکمەت: هەرچەندە لە پلەی یەکەمدا شاعیر بوو، بەڵام بەرهەمەکانی کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر خوێنەری کورد و تورک بە یەکسان هەبوو. ئەو دوورییەکانی نێوانیان کەم دەکردەوە و ئەزموونە هاوبەشەکانی دەخستە ڕوو.
کولتوور و میراتی کوردستان لە ناو ئیمپراتۆرییەتەکەدا
گەلی کورد میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەندی هەیە کە بە نەریتە زیندووەکانی مۆسیقا و هەڵپەڕکێ و ئەدەب دیارە. لە سەردەمی عوسمانیدا، نەریتەکان لە ناو ئاڵۆزیی پەیوەندییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکاندا گەشەیان دەکرد. کولتوور و میراتی کوردستان شێوە جیاوازەکانی دەربڕینی کولتووری دەگرێتەوە، لەوانە:
مۆسیقای نەریتی: مۆسیقای کوردی ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە پاراستنی ناسنامەی کولتووریدا دەگێڕێت و بابەتەکانی خۆشەویستی و شەڕ و مێژوو دەخاتە ڕوو.
فۆلکلۆر: چیرۆکە فۆلکلۆرییەکانی کورد دابونەریت و بەها ڕەگداکوتاوەکان دەنوێننەوە. زۆرجار لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەی دیکە دەگوازرێنەوە و شێوازی ژیانی کورد پیشان دەدەن.
جەژنەکان: جەژنەکانی وەک نەورۆز (ساڵی نوێی کوردی) تەنیا ڕووداوی ئایینیی گرنگ نین، بەڵکو هێمای بەرخۆدان و یەکگرتوویی کۆمەڵگە کوردییەکانیش دەنوێنن.
کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر کوردەکان
دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی هەڵوەشایەوە و گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە دیمەنی سیاسیدا هاتە ئاراوە. کوردەکان، کە لە دوای ئەم بۆشاییەی دەسەڵاتدا هیواخواز بوون خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆیی بەدەست بهێنن، لەم قۆناغەی گواستنەوەدا ڕووبەڕووی کێشەی گەورە بوونەوە. پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920دا لە سەرەتادا بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە کوردستان دا، بەڵام بە خێرایی لەلایەن پەیماننامەی لۆزانی ساڵی 1923ەوە بێکاریگەر کرا، کە داواکاری و بەرژەوەندییەکانی کوردی پشتگوێ خست.
هێزی بەرخۆدانی کورد
سەرەڕای سەرهەڵدانی کۆمارێکی نوێی تورکیا، ڕابەرە کوردەکان بە سوودوەرگرتن لە ئەزموونە مێژووییەکان و کاریگەریی ناوچەیییان، بەردەوام بوون لە سەلماندنی بوون و پێگەی خۆیان. ڕاپەڕینە چەکدارییەکان و بزووتنەوە سیاسییەکانی ساڵانی دواتر، گیانی بەردەوامی خەبات و خۆڕاگریی گەلی کوردیان پیشان دا.
واتا هاوچەرخەکانی مێژووی کورد
تێگەیشتن لە ڕۆڵی کوردەکان لە ناو ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا بنەڕەتییە بۆ تێگەیشتن لە پرسە هاوچەرخە پەیوەندیدارەکان بە خۆبەڕێوەبردنی کورد و ناسنامەوە. ئاڵۆزییە مێژووییەکان ڕێگەیان بۆ چالاکیی هاوچەرخی کورد و بزووتنەوە سیاسییەکان خۆش کرد کە بۆ ماف و نوێنەرایەتی و پاراستنی کولتوور خەبات دەکەن.
دیمەنی سیاسیی کورد لە ئەمڕۆدا
میراتی کەسایەتی و بزووتنەوە مێژووییەکان بنەمای بۆ خواستە سیاسییە هاوچەرخەکانی کورد داناوە. ئەمڕۆ دووبارە بووژانەوەی ناسیۆنالیزمی کوردی و جەختکردنەوە لە پێشخستنی کولتوور و میراتی کوردی لە سەرانسەری وڵاتەکاندا دەبینین. لە تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا، کوردەکان بە چالاکی بەشداریی پڕۆسە سیاسییەکان دەکەن و هەوڵ بۆ دانپێدانان و پاڵپشتیکردنی ناسنامە کولتوورییەکانیان دەدەن.
ڕوانینێک بۆ داهاتووی گەلی کورد
کاتێک لە ڕۆڵی مێژوویی کوردەکان لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا دەکۆڵینەوە، تێگەیشتنێکی بەهادارمان لە خۆڕاگری و سووربوونیان دەست دەکەوێت کە تا ئەمڕۆش کاریگەریی هەیە. وانە مێژووییەکانی بزووتنەوە کوردییەکانی ڕابردوو، گرنگیی ناسنامەی کولتووری و خەباتی بەردەوام بۆ ماف و دانپێدانان ڕوون دەکەنەوە. چیرۆکی قارەمانە کوردەکان و بەرگریی بەردەوامیان لە خۆبەڕێوەبردن، وەک چرایەکی هیوا بۆ نەوەکانی داهاتوو ڕووناکی دەدەن.
کۆمەڵگەی کورد بە ئامێزگرتنی میراتە دەوڵەمەندەکەی، هێشتا لە ناو و دەرەوەی ناوچە مێژووییەکانی خۆیدا ئیلهام بە هاوپشتی دەبەخشێت. لە هەنگاونان بەرەو داهاتوودا، پێویستە ئەو گێڕانەوانە لەبیر نەکەین کە شێوە بە نەتەوەکان دەدەن، و هەروەها توانای بووژانەوەی کولتووری لەبەرچاو بگرین، لە کاتێکدا جیهان شایەتیی گۆڕان و پەرەسەندنی ناسنامەی کوردی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەدات.
لەوانەیە ڕێگای پێشەوە نادیار بێت، بەڵام کاریگەریی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی، بە قووڵی شێوە بە خواستەکانی داهاتوو دەدات و نەوە گەنجەکان توانادار دەکات بۆ مافەکان و میراتە کولتوورییەکەیان هەنگاو بنێن. لە کاتێکدا گفتوگۆ بەردەوامە، چیرۆکی کورد هێشتا تێکەڵەیەکی ئاڵۆزی خەبات و خۆڕاگری و هیوای داهاتوویەکی ڕووناکترە.
پرسیارە باوەکان
ڕۆڵی کوردەکان لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا چی بوو؟
کوردەکان ڕۆڵێکی بەرچاویان لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا هەبوو کە بە بزووتنەوە مێژووییە ئاڵۆزەکان، فەرمانڕەوایی ناوخۆیی و پەیوەندی لەگەڵ دەسەڵاتی ناوەندی ناسراو بوو. ئەم ڕۆڵە بەشداریی لە میراتی کولتووری و دیمەنی سیاسییاندا کرد.
کەسایەتییە دیارە کوردییەکانی سەردەمی عوسمانی کێ بوون؟
لە کەسایەتییە دیارە کوردییەکان، عەبدولعەزیز بەدرخان بوو کە ناسنامەی کوردی پێش دەخست، و شەریف پاشا کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەرگریی لە مافەکانی کورد دەکرد.
کام لایەنە کولتوورییەکان لە میراتی کورد لە ناو ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا گرنگن؟
میراتی کولتووریی کوردستان مۆسیقای نەریتی و فۆلکلۆر و جەژنەکانی وەک نەورۆزی دەگرتەوە، کە ناسنامە و نەریتە کولتوورییە دەوڵەمەندەکانیان پیشان دەدا.
جەنگی جیهانیی یەکەم چ کاریگەرییەکی لەسەر کوردەکان هەبوو؟
جەنگی جیهانیی یەکەم بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و بۆشاییەکی لە دەسەڵاتدا دروست کرد. ئەمە وای کرد کوردەکان لە هەوڵیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێداناندا ڕووبەڕووی کێشە ببنەوە.
واتا هاوچەرخەکانی مێژووی کورد چین؟
تێگەیشتن لە ڕۆڵی مێژوویی کوردەکان لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا بنەڕەتییە بۆ تێگەیشتن لە پرسە هاوچەرخەکان کە پەیوەندییان بە خۆبەڕێوەبردن و ناسنامە و خواستە سیاسییەکانی کورد لە ئەمڕۆدا هەیە.