Nifûsên kurd, ku bi piranî li herêmeke bi navê Kurdistan dijîn, bi gelek astengiyên ku têkiliyên jeopolîtîkî şekil dane re rû bi rû bûne. Têgihîştina têkiliya jeopolîtîk û nasnameya kurdî lêkolîna dîroka dewlemend a kurdan, bandora kesayetiyên giştî yên navdar ên kurd û mîratên kesayetiyên dîrokî yên kurd digire nav xwe. Armanca vê gotara blogê ronîkirina faktorên bibandor li gelê kurd e bi riya çand û mîrata Kurdistanê û tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan a ku maf û hêviyên wan diyar kirine.
Rewşa jeopolîtîkî ya Kurdistanê
Kurdistan dewleteke neteweyî ya bi fermî naskirî nîne; ew li beşên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê belav e. Berjewendiyên jeopolîtîkî yên van welatan, bi têkiliyên hêza navneteweyî re têkelbûyî, di dîrokê de maf û diyarkirina çarenûsa kurdan paşguh kirine. Ji ber vê yekê, nifûsa kurd di lêgerîna xweserî û naskirinê de gelek caran bi zordarî, asîmîlasyona çandî û carinan pevçûna çekdar re rû bi rû dibe.
Têgihîştina dîroka kurdan
Dîroka kurdan bi hezaran salan vedigere û kokên wê di şaristaniyên Mezopotamyayê de ne. Lê sedsala 20 ji bo tevgerên xweseriya kurdî bi taybetî girîng bû. Piştî belavbûna Împaratoriya Osmanî piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, gelê kurd hêviya serxwebûnê kir. Ev Peymana Sêvrê di sala 1920 de di destpêkê de dewleteke kurdî soz da; lê ji ber danûstandinên jeopolîtîkî yên ku serweriya Tirkiyeyê tercîh dikirin, ew qet pêk nehat û ev yek bû sedema parçeparçebûna axa kurdî.
Bûyerên sereke yên şekildana nasnameya kurdî
Peymana Sêvrê ya 1920: Ev peyman bendên ji bo dewleteke kurdî dihewand, lê qet nehate pêkanîn.
Peymana Lozanê ya 1923: Vê peymanê sînorên Tirkiyeya nûjen danîn û hêviyên kurdan paşguh kirin.
Hilatina neteweperweriyê: Dawiya sedsala 20 vejîna neteweperweriya kurdî nîşan da, bi taybetî li Iraqê, ku gelê kurd piştî Şerê Kendavê Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) ava kir.
Kesayetiyên giştî yên balkêş ên kurd
Di dirêjahiya dîrokê de, hin kesayetiyên giştî yên kurd wekî serok û dengên girîng ên doza kurdan derketine. Van kesan hem bandor li civakên xwe kirine hem jî li qadên navneteweyî hatine naskirin:
Bandorên Mezopotamyayî: Serokên kurd di destpêka sedsala 20 de li dijî ferzkirinên kolonyal şer kirin û parêzvaniya mafên kurdan kirin.
Abdullah Öcalan: Girtiyekî siyasî yê navdar e ku ramanên wî tevgera azadixwaz a kurdî ya nûjen şekil dane.
Celal Talebanî: Yekem serokê kurd ê Iraqê bû û di rêveberiya Iraqê ya piştî Seddam de roleke sereke lîst.
Salih Muslim: Serokekî navdar di Partiya Yekîtiya Demokratîk a kurdî (PYD) li Sûriyeyê ye ku parêzvaniya maf û xweseriyê dike.
Kesayetî û tevgerên dîrokî yên kurd
Gelek kesayetiyên dîrokî yên kurd şopeke nayê jêbirin li têkoşîna kurdan a ji bo naskirinê hiştine. Ji serhildanên destpêka sedsala 20 heta destpêşxeriyên dîplomasî yên nûjen, van kesayetiyan rêya dîroka kurdan guherandine:
Mînak, serokên kurd ên salên 1980 û 1990 li piştgiriya navneteweyî ya li dijî rejîmên zordar geriyan û nas kirin ku siyaseta cîhanî dikare guherînê hêsan bike. Avakirina paşê ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) li Iraqê destkeftiyeke diyarker bû ku dehsalên tevgerên dîrokî û hewlên dîplomasî yên kurdan ên bi armanca rêveberiya xwe bi xwe nîşan da.
Tevgerên sereke yên divê bi bîr bên anîn
Serhildanên kurdan: Rêzeke serhildanên li dijî hikûmetên zordar biryardariya gelê kurd nîşan da.
Tevgera serxwebûna kurdan: Vê tevgerê parêzvaniya dewleteke kurdî ya serbixwe kir û bi taybetî di sedsala 20 de navdar bû.
Hilatina nasnameya kurdî di sedsala 21 de: Di dehsalên dawî de çand û dîplomasiya kurdan ji nû ve xurt bûne û xuyabûn û naskirinê li qada jeopolîtîkî pêş xistine.
Mîrata çandî û nasname
Çand û mîrata Kurdistanê ji paşxaneyeke têkoşînên gelê kurd wêdetir in; ew di nasnameya wî de roleke navendî dilîzin. Kevneşopiyên dewlemend, ziman, folklor û normên civakî yên taybet civakên kurdî tevî parçeparçebûna siyasî yek dikin. Derbirînên wan ên çandî di mûzîk, govend û wêjeyê de berxwedaneke kolektîf a li dijî zordariyê û daxwaza diyarkirina çarenûsa xwe nîşan didin.
Rola çandê di çarçoveyên jeopolîtîkî de
Nasnameya çandî ji bo kurdan amûreke derxistina hebûna xwe li qada cîhanî bûye. Festîvalên çandî, pêşangehên hunerî û destpêşxeriyên perwerdeyî yên li ser dîroka kurdan di salên dawî de xurt bûne û hesta serbilindiyê di nav kurdan de pêş xistine; herwiha derbarê têkoşînên wan de ne-kurd fêr kirine. Ev vejîna çandî gelek caran bi dîplomasiyê re digihîje hev û bandor li awayê dîtin û danûstandina bi nifûsên kurd re di qada jeopolîtîkî de dike.
Jeopolîtîk û xweseriya kurdî
Rewşa jeopolîtîkî ya hevdem hîn hem astengî hem derfet ji bo nifûsên kurd pêk tîne. Hilatina ISIS û pevçûnên Sûriyeyê derfeteke neçaverêkirî ji bo rêveberiya kurdan a xwe bi xwe peyda kirine; bi taybetî li bakurê Sûriyeyê, ku mîlîsên kurd kontrola axê bi dest xistine û asteke rêveberiya herêmî ava kirine.
Lê hevpeymaniyên guherbar ên di navbera hêzên cîhanî de xweseriya kurdî jî tehdîd dikin. Bi taybetî têkiliyên tevlihev ên di navbera Tirkiye, Îran, Dewletên Yekbûyî û Rûsyayê de bi domdarî bandor li îhtîmalên serxwebûn û rêveberiya kurdan a xwe bi xwe dikin. Parastina hevsengiyeke stratejîk di têkiliyên wan ên derve de ji bo serokên kurd ên ku dixwazin cihê xwe li herêmê xurt bikin girîng bûye.
Stratejiyên heyî yên parêzvaniyê
Beşdariya dîplomasî: Nûnerên kurd her ku diçe bêtir bi hêzên navneteweyî re têkilî daynin da ku parêzvaniya mafên xwe bikin.
Avakirina koalîsyonan: Komên kurd bi civakên din ên ji navendê hatine derxistin re hevpeymanî ava dikin da ku dengê xwe bilind bikin.
Dîplomasiya çandî: Pêşxistina çand û ziman li asta navneteweyî da ku bi awayekî diyar bandor li nêrînên cîhanî yên li ser Kurdistanê bike.
Îhtîmalên paşerojê ji bo gelê kurd
Paşeroja gelê kurd hîn nediyar e û hem astengiyên hundir hem faktorên jeopolîtîkî yên derve bandor li wê dikin. Daxwaza xweserî û diyarkirina çarenûsa xwe hîn tevgerên wan ên dîrokî pêş dixe, bi rêberiya zanîna kesayetiyên dîrokî yên kurd ên rabirdûyê û hewlên isrardar ên kesayetiyên giştî yên kurd.
Li gorî rewşa jeopolîtîkî ya heyî, îhtîmala xweseriya kurdî dikare bi heman awayî bi bersivên guherbar ên dewletên cîran û têkiliyên navneteweyî ve girêdayî be. Têkiliya rêveberiya herêmî, piştrastkirina çandî û dîplomasiya stratejîk dikare gelê kurd xurt bike da ku nasname û hebûneke ewle di rewşa herêmî de bi dest bixe.
Şekildana çîroka sibehê
Herçend rêwîtiya gelê kurd ji mêj ve tijî astengî bûye, girîng e ku berxwedan û biryardariya ku têkoşîna wî diyar dike nas bikin. Bi pêkhatina bûyerên hevdem re, têgihîştina girêdanên jeopolîtîk, dîrok û çandê ji bo her kesî ku dixwaze bi doza kurdan re têkilî deyne an piştgiriya wê bike girîng dê be.
Di dawiyê de, dîroka dewlemend a kurdan, bandora kesayetiyên dîrokî yên kurd ên guherîn anîne û mîrata çandî ya ku civakan bi hev ve girê dide, dê çîroka nifûsên kurd hîn şekil bidin. Dema ku aliyên cîhanî bêtir hay ji têkiliyên taybet ên heyî dibin, berpirsiyariya me ye ku piştrast bikin dengên gelê kurd di pêşiya gotûbêjên jeopolîtîkî de bimînin.
Pirsên pir tên kirin
Girîngiya nifûsên kurd di jeopolîtîkê de çi ye?
Nifûsên kurd, ku bi piranî li herêma Kurdistanê dijîn, bi astengiyên ku têkiliyên jeopolîtîkî şekil didin re rû bi rû ne; van têkiliyan bandor li maf û diyarkirina çarenûsa wan dikin.
Bûyerên dîrokî yên sereke yên ku nasnameya kurdî şekil dane çi ne?
Bûyerên girîng Peymana Sêvrê ya sala 1920, ku dewleteke kurdî soz da, û Peymana Lozanê ya sala 1923, ku sînorên Tirkiyeya nûjen danîn bêyî ku hêviyên kurdan çareser bike, digirin nav xwe.
Hin kesayetiyên giştî yên balkêş ên kurd ên ku gotar behsa wan dike kî ne?
Gotar serokên kurd ên wekî Abdullah Öcalan, Celal Talebanî û Salih Muslim derdixe pêş ku dengên girîng ên mafên kurdan bûne.
Çanda kurdî çawa bandor li rewşa wan a jeopolîtîkî kiriye?
Çanda kurdî di nasnameya wan de roleke navendî dilîze û bûye amûreke derxistina hebûna wan li asta cîhanî; ew bandor li nêrîn û danûstandina di qada jeopolîtîkî de dike.
Ji hêla xweseriyê ve paşeroj ji gelê kurd re çi dihewîne?
Paşeroj hîn nediyar e û astengiyên hundir û faktorên jeopolîtîkî yên derve bandor li wê dikin; lê daxwaza diyarkirina çarenûsa xwe hîn tevgerên kurdan pêş dixe.