Kurtedîtin
Şerê Cîhanê yê Yekem bi ji nû ve teşedana rewşa jeopolîtîk a Rojhilata Navîn û piştguhkirina daxwazên Kurdan ên xweseriyê bandoreke girîng li siyaseta Kurdî kir. Peymana Sykes–Picot a 1916an erdên Kurdî di nav dewletên neteweyî yên nû de dabeş kir û têkoşînên dîrokî yên ji bo naskirinê dijwartir kir. Hewldanên serxwebûnê yên piştî şer hatin astengkirin û encama wê tepisandina di bin netewetiya Tirkî de û derketina tevgerên Kurdî yên cûrbecûr bû. Tevî astengiyên berdewam, gelê Kurd di lêgerîna mafê biryardana çarenûsê û nasnameya çandî de berxwedêr dimîne û di çarçoveyeke navneteweyî ya tevlihev de parêzvaniya yekîtî û naskirinê dike.
Naverok
Pêşgotinek: Têkoşîna Kurdan Berî Şerê Cîhanê yê Yekem
Şerê Cîhanê yê Yekem: Hêzeke Guherînê
Rewşa Piştî Şer: Daxwazên Neteweyî û Dîplomasî
Tevgerên Neteweyî yên Tirkiyeyê û Bandora Wan
Bersivên Kurdan: Berxwedêrî û Berxwedan
Têkiliyên Navneteweyî û Nasnameya Kurdî
Pejirandina Paşerojeke Yekgirtî
- Mijara sereke ya gotara blogê ya li ser siyaseta Kurdî çi ye?
- Di Şerê Cîhanê yê Yekem de kîjan peymana girîng bandor li gelê Kurd kir?
- Şerê Cîhanê yê Yekem çawa bandor li netewetiya Kurdî kir?
- Cemiyeta Gelan piştî Şerê Cîhanê yê Yekem di siyaseta Kurdî de çi rol lîst?
- Rewşa niha ya nasnameya Kurdî û daxwazên xweseriyê çawa ye?
Bandora Şerê Cîhanê yê Yekem li ser siyaseta Kurdî aliyekî girîng ê dîroka Kurdan e ku gelek caran tê piştguhkirin. Vî şerê diyarker ne tenê rewşa jeopolîtîk a Rojhilata Navîn ji nû ve teşe da, lê ji bo nifûsa Kurd, daxwazên wan ên siyasî û tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan a paşê jî encamên kûr hebûn. Fêmkirina vê serdemê ronahiyê dide têkoşîn û berxwedêriya gelê Kurd di lêgerîna wan a xweserî û naskirinê de.
Pêşgotinek: Têkoşîna Kurdan Berî Şerê Cîhanê yê Yekem
Ji bo fêmkirina tevahiya bandora şer li ser siyaseta Kurdî, divê rewşa gelê Kurd berî destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem were berçavgirtin. Kurd yek ji komên etnîkî yên herî mezin ên cîhanê ne ku dewleteke xwe nîne. Di dîrokê de, wan têkoşîneke berdewam a naskirin û xweseriyê bi piranî di nav sînorên çar dewletên neteweyî de derbas kiriye: Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriye. Vê têkoşînê teşeya xwe ji tevgerên dîrokî yên cûrbecûr wergirtiye û di bin bandora kesayetên sereke yên dîrokî yên Kurd de bûye ku ji bo parêzvaniya mafên wan derketin holê.
Civaka Kurd bi çand û mîrasa Kurdistanê dewlemend e ku bi hezarên salan ber bi paş ve diçe. Çand, ziman û kevneşopiyên gelê Kurd her dem navendên nasnameya wan a hevpar bûne. Lê ev nasname gelek caran ji aliyê hêzên derve ve hatiye tehdîtkirin, bi taybetî di lawazbûna Împaratoriya Osmanî de, hema berî Şerê Cîhanê yê Yekem. Daxwazên neteweyî yên ku di nav komên etnîkî yên cûrbecûr de zêde dibûn ji bo hem împaratoriyê hem Kurdan astengî çêdikirin.
Şerê Cîhanê yê Yekem: Hêzeke Guherînê
Bi destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem di 1914 de, berjewendiyên jeopolîtîk ên herêmê bi awayekî mezin guherîn. Şer derfetên nû vekirin û di heman demê de astengiyên ku heta wê demê nehatibûn dîtin ji bo Kurdan anîn pêş. Girîng e were destnîşankirin ku di vê demê de Kurd di navbera şerê împaratoriyan û dewletên neteweyî yên nû derdiketin de mabûn. Hilweşîna Împaratoriya Osmanî, ku desthilatdarê erdên Kurdî bû, valahiyek afirand ku hem tevlihev hem tijî derfetan bû.
Peymana Sykes–Picot a 1916an
Yek ji kêliyên diyarker ên Şerê Cîhanê yê Yekem ku bandor li siyaseta Kurdî kir Peymana Sykes–Picot a 1916an bû; peymaneke veşartî di navbera Keyaniya Yekbûyî û Fransayê de. Vê peymanê erdên Osmanî yên li Rojhilata Navîn di nav herêmên bandorê de dabeş kirin, bêyî berçavgirtina rastiyên dîrokî û civakî-siyasî yên nifûsên herêmî, di nav wan de Kurdan. Bi bingehî, Kurd careke din di nîqaşên li ser paşeroja xwe de hatin piştguhkirin.
Peymana Sykes–Picot sînorên keyfî xêz kirin ku nasnameyên çandî û dîrokî yên herêmê li ber çavan nedigirtin û civaka Kurd di nav dewletên neteweyî yên nû û cuda de perçe kirin. Vê dabeşkirina jeopolîtîk dê tovên dehsalên nakokiyê biçîne û heta nav sedsala 21an jî bandor li tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan bike.
Rewşa Piştî Şer: Daxwazên Neteweyî û Dîplomasî
Piştî ku şer di 1918 de qediya, rêberên Kurd bi hêzeke zêdetir dest bi şopandina daxwazên xwe kirin. Guherînên cîhanî ew xurt kirin û îdealên mafê biryardana çarenûsê yên ku ji şer derketin holê bandor li wan kir; kesayetên Kurd ji bo mafên xwe seferber bûn. Peymana Sêvrê ya 1920an di destpêkê de xuya dikir ku hêviya serxwebûnê dide Kurdan û mafê avakirina dewleteke xwe dide wan. Lê peyman tu carî bi temamî nehat bicihanîn û xewna xweseriya Kurdan zû belav bû.
Kesayetên girîng ên dîroka Kurdan ên wek Şêx Mehmûd el-Berzincî di vê demê de derketin holê; wan di danûstandinan de nûnertiya berjewendiyên Kurdan kir û piştî şer parêzvaniya xweseriyê di nav Iraqeke serbixwe de kirin. Hewldanên wî nîşana daxwazeke firehtir a Kurdan ya avakirina nasnameyeke serwer bûn. Rêberiya wî rola diyarker a dîplomasiyê di lêgerîna mafê Kurdan yê biryardana çarenûsê de destnîşan kir.
Rola Cemiyeta Gelan
Di serdema piştî şer de Cemiyeta Gelan jî beşdar bû; peywira wê ew bû ku aştiyê biparêze û hevkariya di navbera neteweyan de pêş bixe. Nûnerên Kurd doza xwe ya serxwebûnê pêşkêş kirin, lê bi berxwedaneke girîng re rû bi rû bûn. Nebûna piştgiriya hêzên cîhanî nimûneya têkoşîna domdar a Kurdan ya li dijî piştguhkirina navneteweyî ya rewşa wan a dijwar bû. Vê serdemê di teşedana siyaseta Kurdî ya nûjen de roleke diyarker lîst û astengiyên kesayetên Kurd nîşan da ku li asta neteweyî û navneteweyî li rewayetiyê digeriyan.
Tevgerên Neteweyî yên Tirkiyeyê û Bandora Wan
Gava toza Şerê Cîhanê yê Yekem rûnişt, bilindbûna netewetiya Tirkî rewşa Kurdan hê bêtir tevlihev kir. Damezrandina Komara Tirkiyeyê di 1923 de di bin rêberiya Mistefa Kemal Ataturk de veguherîneke girîng a dûrketina ji tawîzên Împaratoriya Osmanî nîşan da. Ev hikûmeta nû, li ser bingeha lêgerîna nasnameyeke Tirkî ya yekreng, rêzeke siyasetên tepisîner saz kir ku armanca wan asîmîlekirina komên hindikahî, di nav wan de Kurdan, bû.
Kiryarên dewleta Tirk ên li dijî derbirîna çandî ya Kurdan bandoreke mayînde li çand û mîrasa Kurdistanê kirine. Qedexeya zimanê Kurdî û tepisandina kiryarên çandî bûn amûrên biçûkxistina nasnameya Kurdî. Vê tepisandinê alozî zêde kir û beşdarî derketina tevgerên siyasî yên Kurd bû ku li maf û naskirina zêdetir digeriyan.
Bersivên Kurdan: Berxwedêrî û Berxwedan
Wek bersiva van şertên zordest, Kurdan di tevahiya sedsala 20an de dest bi avakirina rêxistin û tevgerên siyasî yên cûrbecûr kirin ku dikarin di çarçoveya tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan de bên dabeşkirin. Lêgerîna xweserî û naskirina çandî di nav Kurdan de hesteke piştevaniyê xurt kir ku sînorên neteweyî ew ji hev veqetandibûn. Bi demê re, ev tevger bûn beşeke bingehîn a parêzvaniya mafên Kurdan li Rojhilata Navîn.
Komara Araratê (1927-1930): Ev hewldaneke destpêkê ya avakirina dewleteke Kurdî li rojhilatê Tirkiyeyê bû, lê di dawiyê de hat tepisandin û encama wê cezakirinên tund ên li dijî nifûsa Kurd bûn.
Serhildana Şêx Seîd (1925): Ev serhildan ji acizbûna ji netewetiya Tirkî çêbû û di siyaseta Kurdî de kêliyeke girîng a berxwedanê nîşan da, her çend di dawiyê de hat tepisandin jî.
Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK): Ev rêxistin, ku di dawiya salên 1970î de hat damezrandin, wek hêzeke sereke ya parêzvaniya mafên Kurdan li Tirkiyeyê derket holê û têkoşîna berdewam a naskirin û xweseriyê destnîşan kir.
Têkiliyên Navneteweyî û Nasnameya Kurdî
Bandora hevkarî û nakokiya navneteweyî îro jî bandor li siyaseta Kurdî dike. Hilweşîna rejîmên Rojhilata Navîn di Bihara Ereban de, bo nimûne, derfet û astengiyên taybet ji bo civakên Kurd pêşkêş kirin. Bilindbûna DAIŞê û şerê paşê yê li Iraq û Sûriyeyê têgihiştina giştî ya têkoşîna Kurdan teşe da û hêzên Kurd wek hêzên sereke di şerê li dijî tundrewiyê de nîşan dan.
Hêzên navneteweyî gelek caran têkoşîna Kurdan ji bo berjewendiyên xwe yên jeopolîtîk bi kar anîne; rastiyeke ku rehên xwe di mîrasên bûyerên wek Şerê Cîhanê yê Yekem de heye. Di salên dawî de, komên çekdar ên Kurd wek hevpeymanên bingehîn di şerê li dijî terorîzmê de hatine dîtin, lê daxwazên wan ên siyasî hîn jî bi astengiyên girîng re rû bi rû ne.
Pejirandina Paşerojeke Yekgirtî
Tevî astengiyên dîrokî, berxwedêriya gelê Kurd nîşana lêgerîna wan a bêdawî ya mafê biryardana çarenûsê ye. Tevna dewlemend a çand û mîrasa Kurdî zindî dimîne, ji ber ku Kurd ji sînorên neteweyî wêdetir hîn jî ji bo naskirin û xweseriyê hewl didin. Di demên nûjen de vejîna çandî zêde bûye û Kurd bi riya muzîkê, edebiyatê û perwerdehiyê bi nasnameya xwe serbilind dibin.
Hewldanên yekkirina komên Kurd hene û niha komên cûrbecûr parêzvaniya rêbazeke hevkar a xweseriyê dikin. Derketina piştevaniya Kurdî di nav kesayetan de rê ji bo diyalog û danûstandinên bi hêzên herêmî re vekiriye. Ev hewldana yekgirtî girîngiya yekîtiyê di navbera hêzên siyasî yên cuda yên Kurd de destnîşan dike ku di lêgerîna xwe ya xweseriyê de ber bi pêş ve diçin.
Ji bo Gelê Kurd Paşê Çi ye?
Gava em bandora Şerê Cîhanê yê Yekem li ser siyaseta Kurdî analîz dikin, eşkere dibe ku têkoşînên berê rewşa niha ya nasnameya Kurdî teşe dane. Lêgerîna berdewam a gelê Kurd bi pabendbûna berxwedana li dijî zordestiyê û di heman demê de parêzvaniya mafên xwe yên çandî û siyasî tê nîşankirin. Di cîhaneke her ku diçe bêtir bi hev ve girêdayî de, serpêhatiya Kurd bîranîneke bandorker a daxwazên firehtir ên mafê biryardana çarenûsê ye ku gelek komên etnîkî li seranserê cîhanê bi wan re rû bi rû ne.
Rêya li pêş tevlihev e û hem tijî astengiyan hem tijî derfetan e. Gelek pirs bêbersiv dimînin: Komên siyasî yên Kurd dê di nav zextên jeopolîtîk de çawa daxwazên xwe bi rê ve bibin? Hevkariya navneteweyî dikare di piştgiriya mafên Kurdan de çi rol bilîze? Di dawiyê de, berxwedêriya gelê Kurd paşerojeke bi hêvî destnîşan dike ku tê de dengê wan ne tenê bala neteweyan dikişîne, lê rêça dîrokê bi xwe jî teşe dide.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Mijara sereke ya gotara blogê ya li ser siyaseta Kurdî çi ye?
Gotar bandora Şerê Cîhanê yê Yekem li ser siyaseta Kurdî nîqaş dike û destnîşan dike ka şer çawa rewşa jeopolîtîk a Rojhilata Navîn ji nû ve teşe da û encamên wê ji bo daxwazên siyasî yên Kurdan çi bûn.
Di Şerê Cîhanê yê Yekem de kîjan peymana girîng bandor li gelê Kurd kir?
Peymana Sykes–Picot a 1916an kêliyeke diyarker e ku di gotarê de tê nîqaşkirin, ji ber ku wê erdên Osmanî dabeş kirin bêyî berçavgirtina rastiyên dîrokî û civakî-siyasî yên nifûsên herêmî, di nav wan de Kurdan.
Şerê Cîhanê yê Yekem çawa bandor li netewetiya Kurdî kir?
Şerê Cîhanê yê Yekem bû hêzeke teşwîqkirina netewetiya Kurdî û rêberên Kurd xurt kir da ku daxwazên xwe yên xweseriyê bişopînin; encama wê zêdebûna hewldanên serxwebûnê piştî şer bû.
Cemiyeta Gelan piştî Şerê Cîhanê yê Yekem di siyaseta Kurdî de çi rol lîst?
Cemiyeta Gelan piştî şer di parastina aştiyê û hevkariyê de beşdar bû, lê nûnerên Kurd di lêgerîna piştgiriyê ji bo daxwazên xwe yên serxwebûnê de bi berxwedaneke girîng re rû bi rû bûn.
Rewşa niha ya nasnameya Kurdî û daxwazên xweseriyê çawa ye?
Gelê Kurd hîn jî ji bo naskirin û xweseriyê hewl dide, bi awayekî çalak nasnameya xwe ya çandî dipejirîne û li yekîtiyê di navbera komên siyasî yên cuda de digere da ku parêzvaniya mafên xwe bike.