Sazîkirina ji holê rakirinê: Analîzeke berfireh a tundiya dewletê…

Lêkolîn û sêwirandin ji aliyê Kurdish-History.com

Tabloya naverokê

Têgehsazkirina pirsa Kurdî: Neteweperestî û avahiya tundiya dewletê
Çarçoveya Osmanî ya dawî: Navendîkirina împeryal û destpêka koçberkirinê (1840–1922)
Xurtkirina hegemonya komarî: Serdema tepeserkirina qirkirkar (1923–1938)
Tundiya avahiyî: Hovîtiyên nedîtbar ên rakirina qanûnîkirî
Derbeya leşkerî ya 1980: Zindana Diyarbekirê ya hejmar 5 û çêkirina serhildanê
- «Serdema hovîtiyê» û êşkenceya sîstematîk
- Xala zivirîna tundiyê: Ji çepa şoreşger bo berxwedana çekdar
Siyaseta erdê şewitandî ya salên 1990-an: JİTEM û wêrankirina gundewarî
- Barkirin û wêrankirina komî ya 4,000 niştecihan
- Dewleta kûr: JİTEM, darvekirinên derveyî dadgehê û bîrên asîdê
Hovîtiyên nûjen: Şerê mekanîzekirî di serdema agahiyê de (2011–2016)
- Komkujiya Roboskî û bêcezahiya sazîkirî
- Dorpêçên bajarî û komkujiyên jêrzemînên Cizîrê
Lihevkirina sedemî: PKK wek nexweşiya dewleta Tirkiyeyê
Xeta demê ya berfireh û bi rêza dîrokî ya hovîtî û tawanan (1840–2025)
Encama dawî: Pêwîstiya rastkirina neheqiyên dîrokî
Çavkaniyên hatine bikaranîn

Têgehsazkirina pirsa Kurdî: Neteweperestî û avahiya tundiya dewletê

Dîroka Komara Tirkiyeyê, ku piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî hat damezrandin, bi projeyeke radîkal a yekrengkirina etnîkî ve bi awayekî jêneveqetandî girêdayî ye. Ev proje, ku dixwest bermayiyeke împeryal a piretnîkî û pir-olî veguherîne dewlet-neteweyeke Tirkî ya yekane û sekuler, hebûna gelê Kurd wek xetereyeke hebûnî ya li ser yekparebûna xwe ya bingehîn didît.

Zêdetirî sedsalekê dewleta Tirkiyeyê komeke rêbazên tundiyê bi kar aniye ku ji tevlîbûna leşkerî ya hêsan derbas dibin û komkujiyên fîzîkî, koçberkirinên komî, êşkenceya sîstematîk û rakirina hiqûqî ya nasnameya Kurdî dihewînin. Ji bo têgihiştina pevçûna heyî, divê mirov nas bike ku «pirsa Kurdî» ne berhema şerxwaziya Kurdî ye, lê afirandina nexweşiyeke bi piştgiriya dewletê ye ku ji bo çareserkirina «kêşeyeke» tê hîskirin bi rakirina dîrok û hebûna gelekî hatiye amadekirin.

Vegotina serdest a dewleta Tirkiyeyê gelek caran dibêje ku operasyonên wê yên leşkerî tenê tedbîrên tolhildanê yên li dijî Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) ne. Lê analîzeke berfireh a daneyên dîrokî nîşan dide ku hovîtiyên herî giran ên dewletê — komkujiya Zîlanê û qirkirina Dêrsimê jî di nav de — nêzîkî nîv sedsalekê berî damezrandina PKK pêk hatine. Ev komkujiyên destpêka komarê, ku bi pîşesazîkirina mirinê bi rêya bombebarana hewayî û gaza kîmyewî dihatin naskirin, qalibeke bêcezahiyê danîn. Derketina paşîn a PKK di 1978 de encameke rasterast a civaknasî ya vê travmaya dîrokî bû, ku bi «serdema hovîtiyê» ya Zindana Leşkerî ya Diyarbekirê piştî derbeya 1980 bêtir hat xurtkirin. Di vê çarçoveyê de PKK ne sedema pevçûnê ye, lê nîşana wê ya herî xuya ye — berhema dewleteke ku hemû rêyên aştiyane yên nasname û mayînê girt.

Çarçoveya Osmanî ya dawî: Navendîkirina împeryal û destpêka koçberkirinê (1840–1922)

Rehên çewisandina Kurdan li herêmê digihîjin sedsala dawî ya Împaratoriya Osmanî. Dema împaratorî bi kêmbûna erdan û rabûna neteweperestiyên Balkanan re rûbirû bû, elîtên desthilatdar her ku diçe parêzgehên Rojhilatî wek «sînorekî» ku divê bi navendîkirin û manevrayên etnîkî bê misoger kirin didîtin. Salên 1840-an guhertineke girîng a vê dînamîkê nîşan dan, ji ber ku navenda Osmanî hewl da mîrektiyên Kurdî yên nîvxweser hilweşîne.

Di vê serdemê de komkujiyên nûjen ên yekem ên nifûsên hindikahiyan li herêmên Kurdî pêk hatin, ku gelek caran dewletê hêsan dikirin da komên etnîkî yên cuda li dijî hev bide danîn. Di salên 1840-an de rayedarên Osmanî destûr dan serokê Kurd Bedirxan Beg ku nêzîkî 10,000 Aşûrî qetl bike, bûyereke ku amadebûna împaratoriyê ya bikaranîna hêzên nerêkûpêk ji bo rêvebirina «kêşeyên» demografîk bilêv kir.

Di dawiya sedsala 19-an de Siltan Ebdulhemîdê II vê kiryarê bi avakirina alayên Hemîdiye bêtir sazî kir — yekîneyên siwarên Kurdî yên nerêkûpêk ku bi tepeserkirina xwestekên Ermenî û neteweperest hatin peywirdarkirin. Ev serdem, ku bi komkujiyên Hemîdî (1894–1896) tê naskirin, mirina bi sed hezaran Xirîstiyanan dît, lê tovên bêbaweriyê yên di navbera dewleta Osmanî û Kurdan bi xwe de jî çand. Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908 û derbeya li pey wê ya 1913 a Komîteya Yekîtî û Pêşketinê (CUP) van siyasetên radîkal kir û ji desthilatdariya li ser olê avabûyî veguherand bo îdeolojiya etnoneteweperest a «Tirkkirinê».

Şerê Cîhanê yê Yekem «kêliyeke guncaw» ji CUP re peyda kir da veguhastinên komî yên nifûsê bicih bîne. Her çend dîrok bi heq giraniyê dide qirkirinên Ermenî, Yewnanî û Aşûrî yên 1915–1916, koçberkirina hemdem a nifûsa Kurd gelek caran tê paşguhkirin. Ji tirsa ku Kurd bi Împaratoriya Rûsyayê an neteweperestên Ermenî re hevkariyê bikin, hikûmeta Osmanî di navbera 1916 û 1934 de kampanyayeke sîstematîk a koçberkirinê dest pê kir.

Tablo 1: Koçberkirinên Kurdan ên dawiya Osmaniyan (1916–1918)

Pîvan	Daneyên îstatîstîk	Çavkanî
Hejmara giştî ya koçberkiriyan	Nêzîkî 700,000 Kurd
Mirinên texmînkirî	350,000 (nêzîkî 50% a tevahiyê)
Herêmên sereke yên armanc	Bedlîs, Erzurum, Palo û Mûş
Cihên dawî	Anatolyaya Navendî (Konya, Kastamonu, Niğde)
Sedemên sereke yên mirinê	Birçîbûn, li ber şertên xwezayî man û îhmalkariya sîstematîk
Armanca ragihandî	Veqetandina serokan ji gel û «Tirkkirina» eşîran

Koçberkirinên 1916 tenê veguhastina dema şer nebûn, lê hewldaneke hesabkirî ya plankirina civakî bûn. Fermanên Talat Paşa ferz dikirin ku Kurd di nav gundên Tirkî de bên belavkirin da ji 5% a nifûsa herêmî derbas nebin, bi vî awayî asîmîlasyona wan û windakirina zimanê wan ê dayikê neçar dikirin. Mayîna Komarê li ser vê plana destpêkê ya koçberkirina etnîkî hatibû avakirin.

Xurtkirina hegemonya komarî: Serdema tepeserkirina qirkirkar (1923–1938)

Damezrandina Komara Tirkiyeyê di 1923 de, piştî Peymana Lozanê, «nedîtin» a gelê Kurd bi fermî qanûnî kir. Peyman, ku şûna Peymana Sêvrê ya pêknehatî girt, tu şêweya xweseriyê neda Kurdan, di şûna wê de wan wek beşeke bêcudahî ya piraniya «Misilman» muamele kir. Ev paşguhkirin rê li ber rêzeke serhildanan vekir, ji ber ku rêberên Kurd fam kirin dewleta Kemalîst dixwaze sazîyên wan ên olî, çandî û siyasî ji holê rake.

Qanûna Parastina Nîzamê û Serhildana Şêx Seîd a 1925

Di Sibata 1925 de Şêx Seîd Pîran serhildaneke mezin li seranserê parêzgehên Diyarbekir û Mêrdînê bi rê ve bir, wek berteka rakirina xîlafetê û siyasetên sekulerîst ên êrişkar ên Mustafa Kemal Atatürk. Bersiva dewletê lezgîn bû û bi hovîtiya hiqûqî û leşkerî ya bêpêşî dihat naskirin. Hikûmetê «Qanûna Parastina Nîzamê» ( Takrir-i Sükûn Kanunu) derxist, ku bi bandor azadiyên sivîl sekinand û Dadgehên Serxwebûnê ava kir.

Dadgeha Serxwebûnê ya Diyarbekirê wek amûra terora dewletê xebitî, tenê serhildêr ne, lê rewşenbîrên Kurd ên ku tu beşdariya rasterast di serhildanê de tune bû jî darve kirin. Tomarên leşkerî û vegotinên dîrokî nîşan didin ku tepeserkirin bi hovîtiyeke ku komkujiyên Ermeniyan ên 1915 deng vedidan hat kirin.

Tablo 2: Tepeserkirina Serhildana Şêx Seîd a 1925

Kategorî	Daneyên îstatîstîk	Çavkanî
Gundên wêrankirî	206 gund
Xaniyên şewitandî	8,758 xanî
Sivîlên kuştî	15,200 (jin û zarok jî di nav de)
Şervanên serhildêr ên hatî komkirin	15,000
Hêzên dewletê yên hatî komkirin	52,000 leşker û cendirme
Darvekirin	Şêx Seîd û 46 şopîner (29ê Hezîranê 1925)

Piştî 1925 qanûneke nû ya koçberkirinê hat sepandin ku elîta Kurdî dikir armanc û nêzîkî 500 malbat şand surgûna navxweyî li rojavayê Tirkiyeyê da ji komkirina hêzên din re asteng bibe.

Serhildana Çiyayê Agiriyê û komkujiya Geliyê Zîlanê

Di navbera 1927 û 1930 de serhildana Agiriyê astengiyeke neteweperest a Kurdî ya rêkûpêktir temsîl kir, bi pêşengiya rêxistina Xoybûn û General Îhsan Nûrî Paşa. Bersiva leşkerî ya Tirkiyeyê teknolojiyên şerê nûjen li hev anî, bi taybetî bikaranîna Hêza Hewayî ya Tirkiyeyê (TAF), ku wek amûreke ji bo «kontrolkirin, tepeserkirin û rakirina neteweperestiya Kurdî» hat bikaranîn.

Lûtkeya vê kampanyayê komkujiya Zîlanê ya Tîrmeha 1930 bû. Korpusa IX a Artêşa Sêyem, di bin General Salih Omurtak de, ferman wergirt ku Geliyê Zîlanê «paqij» bike. Komkujiya ku jê derket bi qetlkirina bêcudahî ya neşervanan dihat naskirin. Rojnameya Cumhuriyet, ku wê demê dengê bi dewletê ve girêdayî bû, di 16ê Tîrmehê 1930 de ragihand: «Eloyên hesinî yên Tirk serhildêran ceza dikin. Çemê Zîlanê tijî laşên mirî ye.»

Tablo 3: Komkujiya Geliyê Zîlanê (Tîrmeh 1930)

Aliyê komkujiyê	Hejmar û hûrguliyên hatî ragihandin	Çavkanî
Hejmara miriyan (Sivîl)	5,000 heta 15,000 (Fermî û çapemenî)
Hejmara miriyan (Tevahî)	Heta 47,000 (Vegotinên şahidan/HDP)
Nifûsa armanc	Jin, zarok û kal û pîr
Hovîtiyên taybet	Bi sunguê êrişkirina li jinên ducanî, jêkirina çermê serê xizmên wan
Gundên bi tevahî wêrankirî	44 gund (Milk, Kunduk û Birhan jî di nav de)
Statuya hiqûqî ya tawanbaran	Kiryarên hatî kirin bi qanûnî wek «ne tawan» hatin ragihandin

Di dehsalên piştî komkujiya Zîlanê de dewletê bendava Koçköprü li ser geliyê ava kir û bi bandor gorên komî û her delîla fîzîkî ya hovîtiyê xist bin avê — kiryareke «rakirina hawîrdorî» ku heta roja îroyîn berdewam dike.

Qirkirina Dêrsimê: «Rakirina bi reh û şaxan»

Operasyonên 1937–1938 ên Dêrsimê nimûneya herî sîstematîk û pîşesazîkirî ya tundiya qirkirkar a serdema destpêka Komarê temsîl dikin. Eşîrên Elewî-Kurd ên Dêrsimê demeke dirêj asta xweseriyê parastibûn ku dewleta Kemalîst nedikaribû qebûl bike. Di bin «Qanûna Tunceli» ya 1935 de parêzgeh ket bin parêzgarîya leşkerî bi armanca eşkere ya asîmîlasyona bi zorê.

Dema eşîrên bi pêşengiya Seyîd Riza berxwedan kirin, dewleta Tirkiyeyê êrişeke leşkerî ya tevahî dest pê kir ku di Adara 1937 de dest pê kir. Kampanya bikaranîna gaza kîmyewî dihewand, ku li gor raporan ji Almanyaya Nazî bi taybetî ji bo vê operasyonê hatibû kirîn. Konsulê Brîtanyayê li Trabzonê ragihand ku bi hezaran Kurd «hatin kuştin», «avêtin Firatê» an «heywanên wan jê hatin stendin û hatin koçberkirin». Di dawiya 1938 de dewletê ragihand ku «pirsa Kurdî li Tirkiyeyê êdî tune ye».

Tablo 4: Qirkirina Dêrsimê (1937–1938)

Îstatîstîk	Hûrgulî	Çavkanî
Mirinên sivîlan	13,000 heta 70,000
Hejmara giştî ya surgûnkiriyan	11,818 kes
Rêbazên kuştinê	Gaza kîmyewî, bombebarana hewayî, şewitandina komî
Komên nifûsê yên armanc	Nifûsên eşîran bi tevahî (neşervan)
Vegotina dîrokî	Wek «etnosîd» an «qirkirin» tê diyarkirin
Delîla rojnivîsê (1938)	Leşkeran jêkirina seran û şewitandina daristanan tomar kirin

Kampanyaya Dêrsimê ne şerê li dijî serhildêran bû; ew şerê li dijî komeke nifûsê bû. Dewletê dixwest sazîyên civakî yên herêmê «bi reh û şaxan ji holê rake» da nasnameyeke Kurdî «qet dîsa şîn nebe».

Tundiya avahiyî: Hovîtiyên nedîtbar ên rakirina qanûnîkirî

Her çend komkujiyên mekanîzekirî yên salên 1920-an û 30-an ji bo şikandina giyanê Kurdî hatibûn amadekirin, sîstemeke paralel a tundiya avahiyî hat avakirin da rakirina herdemî ya nasnameya Kurdî ji qada Tirkî misoger bike. Ev manevrakirina erdnîgarî, ziman û heman navên ku kes xwe pê nas dikirin dihewand.

Toponîmî, topografî û nexşesaziya înkarkirinê

Yek ji kiryarên herî kûr ên tundiya çandî Tirkkirina navên cihan bû. Di demên dawî yên Împaratoriya Osmanî de Enver Paşa jixwe fermanên guhertina navên ne-Misilman derxistibûn, lê Komarê ev berfireh kir da navên cihan ên Kurdî û Erebî yên Misilman jî bigire nav xwe. Armanc «boyaxkirina welat bi rengên Tirkî» bû û misogerkirina ku tu bermayiyên zimanî yên «fikrên cudaxwaz» nemînin.

Tablo 5: Çarçoveya îstatîstîk a guhertinên navên cihan li Tirkiyeyê

Cureyê navê cihê	Hejmara texmînkirî ya guhertinan	Rêjeya ji tevahiya guhertinan	Çavkanî
Kurdî / Zazakî	4,000	~9.8%
Ermenî	3,600	~8.8%
Yewnanî	2,700	~6.6%
Tevahiya guhertinan	12,000 - 28,000 (texmînên cuda)	33% a hemû navên cihan

Ev plankirina erdnîgarî gihîşt cîhana heywanan jî. Di 2005 de Wezareta Jîngehê bi fermî navên cureyan guherandin da referansên «Kurdistan» an «Ermenistan» ji navên wan ên Latînî rake, wek guhertina navê Vulpes vulpes kurdistanica (roviyê sor) bo tenê Vulpes vulpes.

Qanûna Paşnavan û hilweşîna nasnameyê

Qanûna Paşnavan a 1934 ferz kir ku her hemwelatiyek paşnavekî mîratî ku li gor deng û wateyên Tirkî be qebûl bike. Madeya 3 a qanûnê paşnavên têkildarî «rutbeya leşkerî, eşîr, nijad an etnîkiyên biyanî» bi eşkere qedexe kir. Ev Kurd neçar kir ku navên wek Öztürk («Tirkê saf») an Yılmaz («Neşikestî») qebûl bikin û bi bandor belgeyên nasnameya wan veguherand amûrên asîmîlasyonê. Ji bo dewletê ev qanûn hewldaneke «nûjenkirinê» bû; ji bo Kurdan rakirina dûndan û mîratê bû.

Zimankuştin: Hilweşandina zimanê dayikê yê Kurdî

Hovîtiya herî domdar a dewleta Tirkiyeyê hewldana sîstematîk a hilweşandina zimanê Kurdî bûye — pêvajoyeke ku jê re «zimankuştin» tê gotin. Ji salên 1920-an heta rakirina qedexeyê di 1991 de, axaftina Kurdî li cihên giştî sûcekî bi ceza bû. Dewletê heta hebûna zimanî ya Kurdan înkar kir û bi navdarî wan wek «Tirkên Çiyayî» yên ku rehên xwe yên Tirkî «ji bîr kiribûn» kategorîze kir.

Mekanîzmayên tepeserkirina ziman:

Kampanyaya «Hemwelatî, bi Tirkî biaxive!»: Tevgereke zexta civakî ya bi piştgiriya dewletê ku cezakirina bi pere û tacîzkirina kesên li bazaran an kolanan bi Kurdî diaxivîn teşwîq dikir.
Madeya 42 a Destûrê: Ferz kir ku ji bilî Tirkî tu ziman nikare wek zimanê dayikê ji hemwelatiyên Tirkiyeyê re bê hînkirin, bi bandor perwerdehiya Kurdî kir tawan.
Qedexeyên weşanê: Heta destpêka salên 2000-an weşandina bi Kurdî neqanûnî bû. Îstasyonên radyo û televîzyonê yên hewl didan vê bikin di bin qanûnên dijî-terorê de dihatin girtin.

Ev zordariya zimanî tenê çandî nebû; ew kiryareke tundiyê bû ku bi mîlyonan kes ji sîstemên hiqûqî, tenduristî û perwerdehiyê yên welatê wan li derveyî navendê hişt.

Derbeya leşkerî ya 1980: Zindana Diyarbekirê ya hejmar 5 û çêkirina serhildanê

Heke komkujiyên destpêkê bingeha travmaya Kurdî bûn, derbeya leşkerî ya 1980 katalîzator bû ku ev travma veguherand serhildaneke çekdar a nûjen. Derbe, bi pêşengiya General Kenan Evren, bû sedema sekinandina hemû çalakiyên siyasî û girtina nêzîkî 600,000 kesan. Li başûrrojhilatê ku piraniya wî Kurd bûn, ev zordarî li Zindana Leşkerî ya Diyarbekirê ya hejmar 5 kom bû, ku girtî paşê wê wek «Cehennema Diyarbekirê» bi nav dikirin.

«Serdema hovîtiyê» û êşkenceya sîstematîk

Di navbera 1981 û 1984 de Zindana Diyarbekirê bû laboratûvareke êşkenceya sîstematîk a ji bo «Tirkkirina» çalakvanên Kurd û şikandina pişta tevgera Kurdî hatî amadekirin. Di bin fermandariya Kapîtan Esat Oktay Yıldıran de girtî ketin bin rejîmeke ji mirovatiyê derxistinê ku di dîroka nûjen a Tirkiyeyê de hembereke wê tune ye.

Rêbazên êşkenceyê yên li Zindana hejmar 5 hatine belgekirin:

«Hemam»: Kesên nû hatî bi hortûmê dihatin şuştin û paşê neçar dikirin ku bi saetan di hemamên tijî gûyê mirovan de bimînin.
Kûçikê Co: Kûçikê şivanê Alman ê Kapîtan Yıldıran, «Co», hatibû perwerdekirin da êrişî organên zayendî yên girtiyên tazî û çavên wan girêdayî bike.
Feleqe û şokên elektrîkê: Lêdana sîstematîk a lingan û sepandina elektrîkê li ziman, guh û organên zayendî.
Êşkenceya zimanî: Girtî neçar dikirin ku marşa neteweyî ya Tirkiyeyê û zêdetirî 50 marşên neteweperest ezber bikin. Axaftina peyveke Kurdî ya yekane bû sedema «lêdaneke pêşwaziyê» ji parêzvanan.
Şerê derûnî: Neçarkirina bavan ku li êşkencekirina zarokên xwe temaşe bikin û berevajî wê jî.

Xala zivirîna tundiyê: Ji çepa şoreşger bo berxwedana çekdar

Vegotina asayî ya dewletê îdia dike ku PKK xetereyeke terorîst a derve ye. Lê rastiya dîrokî ev e ku PKK di odeyên êşkenceyê yên Diyarbekirê de hat şekildan. Gelek rêberên destpêkê yên rêxistinê, Mazlûm Dogan û Kemal Pîr jî di nav de, girtîyên Zindana hejmar 5 bûn. Mirinên wan ên li zindanê — Dogan bi xwekujiyê li Newrozê (Sersala Kurdî) di 1982 de û xweşewitandina «Çaran» di Gulana 1982 de — bûn efsaneyên bingehîn ên berxwedana PKK.

«Serdema hovîtiyê» derî li derbirîna siyasî ya aştiyane girt. Dema PKK di Tebaxa 1984 de êrişên xwe yên çekdar ên yekem dest pê kirin, endamên xwe ji nifûseke ku bi sîstematîkî hatibû heqaretkirin û êşkencekirin hildigirt. Serhildan ne hilbijartineke di valahiyê de bû; ew bersiva neçar a dewleteke ku hebûna hemwelatiyên xwe bi xwe neqanûnî ragihandibû bû.

Şerê qirêj ê salên 1990-an: Erdê şewitandî û terora dewleta kûr

Bi tundbûna pevçûnê di salên 1990-an de dewleta Tirkiyeyê hemû xuyabûna şerê qanûnî li herêmên Kurdî terikand. Di vê dehsalê de, ku gelek caran jê re «Şerê Qirêj» tê gotin, yekîneyên veşartî yên bi piştgiriya dewletê û siyaseta «erdê şewitandî» derketin holê ku qadên mezin ên Kurdistanê ji nifûsê vala kirin.

Barkirin û wêrankirina komî ya 4,000 niştecihan

Artêşa Tirkiyeyê hesab kir ku ji bo têkbirina PKK divê nifûsa sivîl rake ku «derya» ji «masiyên» gerîla re peyda dikir. Di navbera 1991 û 1995 de Cendirme û «Parêzvanên Gund» ên paramîlîter bi sîstematîkî nêzîkî 3,000 heta 4,000 gund û mezrayên Kurdî wêran kirin.

Mekanîzmaya wêrankirinê:

Dorpêç û asêkirin: Yekîneyên helîkopter û wesayîtên zirxî bi kar dianîn dê li ber sibehê gundekî dorpêç bikirana.
Ultîmatom: Gundiyan 24 saet wergirtin da derkevin an tevlî sîstema «Parêzvanên Gund» bibin. Yên red dikirin gelek caran wek «terorîst» dihatin binavkirin.
Şewitandin: Leşker dê berhemên depokirî, amûrên çandiniyê, baxçe û heywanan bişewitandana berî ku xaniyan bi xwe agir pê bixin.
Koçberkirin: Bi mîlyonan kes neçar bûn birevin taxên feqîr ên bajarî yên li Diyarbekir, Stenbol û Mersinê, ku li wir bi îstismara dijwar a kedê û derxistina civakî re rûbirû bûn.

Tablo 6: Bandora demografîk a şewitandinên gundan ên salên 1990-an

Pîvan	Daneyên îstatîstîk	Çavkanî
Gund/Niştecihên wêrankirî	3,000 heta 4,000
Hejmara fermî ya koçberkiriyan	378,335
Texmînên rêxistinên ne-hikûmetî/Lêkolîneran	1,500,000 heta 3,000,000
Bandor li nifûsa Aşûrî	50,000 ji 70,000 reviyan Ewropayê
Bajarbûna herêmî	Diyarbekir ji 350k bo 1M+ di 10 salan de mezin bû

Dewleta kûr: JİTEM, darvekirinên derveyî dadgehê û bîrên asîdê

Li gel şewitandinên gundan kampanyayeke kuştinên armancgirtî yên ji aliyê JİTEM (Rêxistina Îstixbaratê û Dijî-Terorê ya Cendirmeyê) ve dihat kirin hebû. JİTEM wek «sira vekirî ya mezin» a dewletê xebitî — rêxistineke ku Stafa Giştî hebûna wê bi domdarî înkar dikir, lê ajanên wê ji aliyê her gundiyekî Kurd ve dihatin naskirin.

Yekîneyên JİTEM «îtîrafkar» ( itirafçı) bi kar anîn — endamên berê yên PKK ku bûbûn şahidên dewletê — da rewşenbîr, rojnamevan û siyasetmedarên Kurd birevînin û darve bikin. Ev wek «kuştinên kiryarê nenas» ( faili meçhul cinayetleri) hatin naskirin. Tenê di 1992 de zêdetirî 450 kes bi vî awayî hatin kuştin.

Lêkolînên nimûneyî yên terora JİTEM:

Mûsa Anter (1992): Nivîskar û rewşenbîrê Kurd ê 74-salî bi xapandinê birin kemîneke li Diyarbekirê û hat kuştin.
Bîrên asîdê: Karmendên berê yên JİTEM şahidî dan ku qurban hatin kuştin û laşên wan di asîdê de hatin helandin an avêtin bîrên şirkêta dewletê ya lûleyên veguhastinê, BOTAŞ, da naskirina wan neyê kirin.
Gundê Kelekçi (1992): Efserên Cendirmeyê bi çekên giran agir li gund kirin, 136 xanî wêran kirin û niştecih kuştin da wêneyan ji bo çapemeniyê wek «terorîstên mirî» amade bikin.
Komkujiya Kuşkonar (1994): Jetên F-16 ên Tirkiyeyê du gund bombebaran kirin û 38 sivîl kuştin, heft pitik jî di nav de. Dewletê di destpêkê de PKK sûcdar kir, lê ECHR di dawiyê de berpirsiyariya artêşê piştrast kir.

«Şerê Qirêj» serdemeke bêcezahiya tevahî bû ku tê de cudahiya di navbera «şervan» û «sivîl» de bi zanebûn nezelal hat kirin da «paqijkirina» demografîk a başûrrojhilatê hêsan bike.

Hovîtiyên nûjen: Şerê mekanîzekirî di serdema agahiyê de (2011–2016)

Di sedsala 21-an de dewleta Tirkiyeyê ji kuştinên «kiryarê nenas» veguheriye tundiya teknolojîk a pir mekanîzekirî. Ev serdem bi bikaranîna dronan, F-16 û dorpêçên bajarî yên ku taxên Kurdî bi tevahî kirine xirbe hatiye danasîn.

Komkujiya Roboskî û bêcezahiya sazîkirî

Di şeva 28ê Kanûnê 2011 de jetên leşkerî yên Tirkiyeyê karwaneke 40 gundiyên Kurd li sînorê Tirkiye û Îraqê bombebaran kirin. Sî û çar kes hatin kuştin, ku 28 ji wan ji heman malbatê bûn (malbata Encü). Qurban bi piranî xort û keçên temenê ciwaniyê bûn ku di qaçaxçîtiya sînoran de beşdar bûn.

Bersiva dewletê ya li Roboskî «çanda bêcezahiyê» bi nimûne nîşan da. Dozgereke leşkerî red kir ku dozekê veke û bombebaran wek «şaşiyeke ku nikare bê dûrxistin» bi nav kir. Dema malbatan li Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (ECHR) edalet xwestin, doz ji ber xaleke teknîkî hat redkirin — şandina dereng a belgeyekê ji aliyê parêzerekî ve — ku bi bandor komkujî di burokrasiya hiqûqî de «veşart».

Qanûna derketina derve ya bajarî ya 2015–2016 û komkujiyên jêrzemînan

Piştî têkçûna «Pêvajoya Çareseriyê» di 2015 de pevçûn ji çiyayên gundewarî veguherî bo navendên bajarî yên wek Cizîr, Sûr û Nisêbînê. Dewletê qedexeyên derketina derve yên bêdawî û bi şev û roj sepandin ku 200,000 niştecih bi mehan bê xwarin, av an lênêrîna tenduristî hiştin.

Bûyera herî tirsnak a vê serdemê di Sibata 2016 de li Cizîrê pêk hat. Heta 189 mêr, jin û zarok di dema dorpêçeke leşkerî de di sê jêrzemînan de asê man. Li gor raporên Neteweyên Yekbûyî û vegotinên şahidan, hêzên ewlehiyê benzîn rijandin nav jêrzemînan û niştecih bi zindî şewitandin. Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan ê Neteweyên Yekbûyî, Zeid Ra’ad Al Hussein, diyar kir ku hilweşandina paşîn a avahiyan ji aliyê rayedaran ve wek kiryareke bi zanebûn a ji bo hilweşandina delîlên kuştina komî xuya dikir.

Tablo 7: Bandora dorpêçên bajarî yên 2015–2016

Pîvan	Daneyên tomarkirî	Çavkanî
Hejmara giştî ya koçberkiriyan	355,000 heta 500,000 kes
Avahiyên wêrankirî (Nisêbîn)	1,786 avahî
Avahiyên wêrankirî (Sûr)	70% a beşa Rojhilatî ya navçeyê
Mirinên sivîlan (Jêrzemînên Cizîrê)	150 heta 189 kes
Karmendên ewlehiyê yên kuştî	1,501 (leşker, polîs, parêzvanên gund)
Tevahiya mirinan (2015-2023)	Zêdetirî 8,000 tenê li Tirkiyeyê

Lihevkirina sedemî: PKK wek nexweşiya dewleta Tirkiyeyê

Daneyên dîrokî yên ji aliyê Kurdish-History.com ve hatine pêşkêşkirin bi giranî piştgiriya encama ku PKK encameke rasterast a kiryarên dewleta Tirkiyeyê ye dikin. Îdiaya dewletê ku tundiya wê tenê «tolhildan» e 60 salên berê yên zimankuştin, komkujî û girtina tevahî ya qada demokratîk paşguh dike.

Koma «çepa şoreşger» a ku dê bibûya PKK di destpêkê de giraniyê dida rexneya îdeolojîk, bi taybetî «şovenîzma civakî» ya çepa Tirkî dikir armanc ku hebûna Kurdistanê red dikir. Tenê piştî derbeya 1980 û êşkenceya sîstematîk a nifûsa Kurd tevger veguherî serhildaneke çekdar. «Xeta hişk a bi hûrbîn» a dewletê, kuştinên derveyî dadgehê û şewitandina 4,000 gundan valahiyeke desthilatê û travmayeke derûnî ya kûr çêkirin ku PKK wek «çeteyekî bi cihî» tê de cih girt û alternatîfeke radîkal ji rakirina bi piştgiriya dewletê re pêşkêş kir.

Xeta demê ya berfireh û bi rêza dîrokî ya hovîtî û tawanan (1840–2025)

Dîrok	Bûyer / Hovîtî	Danasîna tawanê	Çavkanî
Salên 1840-an	Komkujiyên Aşûriyan	10,000 Aşûrî bi hevpariya tawanî ya Osmaniyan ji aliyê serokê Kurd Bedirxan ve hatin kuştin.
1894–1896	Komkujiyên Hemîdî	Bi sed hezaran Xirîstiyan ji aliyê Hemîdiye ya Kurdî ya bi piştgiriya dewletê ve hatin kuştin.
Gulan 1916	Koçberkirinên Kurdan	Veguhastina bi zorê ya 700,000 Kurdan; 350,000 ji birçîbûn/îhmalkariyê dimirin.
1923	Peymana Lozanê	Rakirina hiqûqî ya xweseriya Kurdî; destpêka înkarkirina «Tirkê Çiyayî».
Adar 1925	Qanûna Parastina Nîzamê	Sekinandina mafên sivîl; damezrandina Dadgehên Serxwebûnê.
Hezîran 1925	Tepeserkirina Şêx Seîd	Darvekirina Şêx Seîd; 15,200 sivîl hatin kuştin; 206 gund hatin şewitandin.
Tîrmeh 1930	Komkujiya Zîlanê	15,000–47,000 bi mitralyoz/hêza hewayî hatin kuştin; Çemê Zîlanê tijî laşan bû.
Hezîran 1934	Qanûna Paşnavan	Tirkkirina bi zorê ya navan; nîşaneyên etnîkî bi qanûn hatin qedexekirin.
1935	Qanûna Tunceli	Dêrsim ket bin desthilatdariya leşkerî; destpêka «çareseriya dawî» ya Kurdan.
1937–1938	Qirkirina Dêrsimê	13,000–70,000 bi bikaranîna gaza kîmyewî û bombebarana hewayî hatin kuştin.
Tîrmeh 1943	Bûyera Muğlalı	32 gundiyên Kurd ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve bê dadgehkirin hatin kuştin.
Gulan 1960	Navên cihan piştî derbeyê	10,000 navên gundan di 4 mehan de hatin Tirkkirin da dîroka Kurdî ji holê rake.
1980–1984	Zindana Diyarbekirê	«Serdema hovîtiyê»; êşkenceya sîstematîk a 600,000 girtiyan.
1983	Qanûna hejmar 2932	Qedexeya hiqûqî ya fermî li bikaranîna giştî û taybet a zimanê Kurdî.
1990–1995	Siyaseta erdê şewitandî	Wêrankirina 3,000–4,000 gundên Kurdî; 1.5–3 mîlyon kes koçberkirî.
Îlon 1992	Kuştina Mûsa Anter	Kuştina «Kalê Kurdan» ji aliyê komên kujer ên JİTEM ve.
1993	Komkujiya Licê	30 sivîl hatin qetlkirin; 401 xanî û 242 dikan ji aliyê artêşê ve hatin wêrankirin.
1994	Komkujiya Kuşkonar	Jetên F-16 gundan bombebaran dikin, 38 sivîl dikujin, heft pitik jî di nav de.
Kanûn 2011	Komkujiya Roboskî	34 gundî, bi piranî kesên temenê ciwaniyê, bi bombebarana Hêza Hewayî ya Tirkiyeyê hatin kuştin.
Sibat 2016	Jêrzemînên Cizîrê	150+ sivîl bi zindî hatin şewitandin dema di dorpêçê de li jêrzemînan xwe diparastin.
2016–2019	Tepeserkirina siyasî	Girtina rêberên HDP; jikarxistina şaredarên Kurd ên hilbijartî.
Gulan 2025	Hilweşandina PKK	Bidawîbûna qonaxa çekdar; pevçûn vediguhere têkoşîneke siyasî/sivîl.

Encama dawî: Pêwîstiya rastkirina neheqiyên dîrokî

Rêçeya dewleta Tirkiyeyê ji 1840 heta 2025 qalibeke domdar a tundiya sazîkirî ya li dijî gelê Kurd eşkere dike. Ev tundî ne ji nişkê ve an tenê bi bertekê bûye; ew beşeke bingehîn a projeya avakirina neteweyê ya dewletê bûye. «Şerê Qirêj» ê salên 1990-an û dorpêçên bajarî yên salên 2010-an ne krîzên ewlehiyê yên ji hev veqetandî ne, lê dubareyên herî dawî yên qalibeke qirkirkar a li Zîlan û Dêrsimê hatî danîn in.

Hilweşandina PKK di 2025 de derfeteke dîrokî ji Tirkiyeyê re pêşkêş dike da ji «civaka çewisandinê» veguhere dewleteke demokratîk. Lê ev veguhastin bê hesabdayîna tevahî ya hovîtiyên rabirdûyê nikare pêk were. Kiryarên domdar ên «rakirina hawîrdorî» — wek xistina gorên komî bin avên depoyên bendavan — û «zimankuştina» hiqûqî ya bi rêya sîstema perwerdehiyê astengiyên çalak ên aştiyê dimînin. Wek Kurdish-History.com di encamê de dibêje, PKK nîşana nexweşiyekê bû; heya dewlet nefreta xwe ya bingehîn û sedsala tawanan ên ku kiriye çareser neke, tundiya avahiyî dê ji bo nifşên ku tên jî pevçûnê ji nû ve çêbike.

Berpirsiyarî tenê rêya ber bi «çarçoveya demokratîk» ve ye ku rêberên Kurd ên wek Leyla Zana carekê xeyal kiribûn — çarçoveyeke ku gelên Tirk û Kurd dikarin di dawiyê de bi rûmet bi hev re bijîn.

Çavkaniyên di raporê de hatine bikaranîn:

ecmi.de

Avahiyeke netemam: Mafên zimanê Kurdî di serdema desthilatdariya yekem a AKP de ji Mijdara 2002 heta Hezîrana 2015 Hakan Kolçak* U - Navenda Ewropî ya Mijarên Hindikahiyan