Nêrîna Giştî
Gotar bandora sînorên nûjen a li civakên Kurdî li seranserê Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyê vedikole û dîroka wan a dewlemend, mîrata çandî û têkoşînên berdewam ên ji bo maf û nûnertiyê derdixe holê. Ew parçebûna axên Kurdî piştî Şerê Cîhanê Yê Yekem, pirsgirêkên ji tepisandina siyasî û sînorkirinên çandî û xweragiriya nasnameya Kurdî li hember dijwariyan nîqaş dike. Kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd di berevaniya mafan û pêşxistina parastina çandê de rolên girîng dilîzin, û tevgerên siyasî yên dawî hêviya xweserî û naskirineke berfirehtir nîşan didin.
Naverok
Nêrîneke Giştî Li Dîroka Kurdî
Tevna Çandî Ya Gelekî Belavbûyî
Bandora Li Tevger Û Dîplomasiya Dîrokî Ya Kurdî
Pirsgirêkên Civakên Kurdî Yên Îroyîn
Geşedanên Dawî Û Xweragiriya Nasnameya Kurdî
Rola Kesayetiyên Giştî Yên Kurd Di Pêşxistina Guhertinê De
Nêrîna Ber Bi Pêş: Avakirina Piran, Ne Dîwaran
- Çarçoveya dîrokî ya civakên Kurdî çi ye?
- Sînorên nûjen çawa bandor li çanda Kurdî kirine?
- Civakên Kurdî îro bi çi pirsgirêkan re rû bi rû ne?
- Hin kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd ên berevaniya guhertinê dikin kî ne?
- Nêrîna paşerojê ya civakên Kurdî çawa ye?
Rewşa nûjen a jeopolîtîk bandoreke kûr li komên etnîkî yên cuda li seranserê cîhanê dike û civakên Kurdî jî di nav wan de ne. Gelê Kurd li her du aliyên sînorên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyê dijî û dîrokeke dewlemend heye ku di nav zêdebûna aloziyên siyasî û nakokiyên axê de geşedana xwe didomîne. Armanca vê gotarê vekolîna bandora sînorên nûjen a li civakên Kurdî ye; ew li dîroka Kurdî, çand û mîrata Kurdistanê û awayê ku kesayetiyên giştî û dîrokî yên Kurd pirsgirêkên van sînoran derbas kirine digere.
Nêrîneke Giştî Li Dîroka Kurdî
Dîroka Kurdî vedigere hezar salan û rehên wê bi kûrahî di çanda Mezopotamyaya kevnar de ne. Ev vegotina dîrokî bi derketina împaratoriyên bihêz, ji Aşûriyan heta Osmaniyan, re girêdayî ye û nasnameya taybet a Kurdan ava dike. Lê danîna sînorên nûjen piştî Şerê Cîhanê Yê Yekem rewşa siyasî bi girîngî guherand û parçebûnên ku îro jî deng vedin ava kirin.
Berî ferzkirina van sînoran, civakên Kurdî wek yekeyeke hevgirtî ya xwedî kevneşopî û pratîkên çandî yên hevpar geş dibûn. Veguherîna Rojhilata Navîn bi Peymana Sêvrê di 1920an de û piştî wê Peymana Lozanê di 1923an de, bû sedema parçebûna axên Kurdî di nav çar dewletên neteweyî yên cuda de; xweseriya wan sînordar kir û aloziyên etnîkî zêde kirin.
Tevna Çandî Ya Gelekî Belavbûyî
Her çend Kurd di nav gelek welatan de parçe ne jî, çand û mîrata Kurdistanê zindî dimînin. Muzîka Kurdî, govend, folklor û huner çîrokên xweragirî û nasnameyê vedibêjin. Lê bandora sînorên nûjen ji bo vegotin û parastina çandî pirsgirêkan çêdike. Mînak, siyaseta zimanî li welatên cuda bikaranîna Kurdî di perwerde û qadên giştî de sînordar dike.
Li Tirkiyeyê tepisandina dîrokî ya zimanê Kurdî nasnameya çandî teng kiriye. Gelek kesayetiyên giştî yên Kurd, wek muzîkjen û nivîskar, ji bo ji nû ve bi destxistina zimanê xwe û pêşxistina hunera Kurdî bêrawestan xebitîne. Bi heman awayî li Iraq û Sûriyê civakên Kurdî di nav bêaramiya medenî û nakokiya berdewam de ji bo parastina mîrata xwe seferber bûne. Ev têkoşînên çandî barê giran ê sînoran a li nasnameya Kurdî nîşan didin.
Bandora Li Tevger Û Dîplomasiya Dîrokî Ya Kurdî
Sînorên nûjen bandor li tevger û dîplomasiya dîrokî ya Kurdî jî kirine. Daxwaza Kurdistaneke yekgirtî, ku Kurdên etnîkî dikarin xwe tê de birêve bibin û mîrata xwe biparêzin, gelek yekeyên siyasî bi rê xistiye. Komên wek Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) li Tirkiyeyê û Partiya Demokrata Kurdistanê (KDP) li Iraqê xwestine rewşa heyî bixin ber pirsê û naskirin û mafan bi dest bixin.
Di dirêjahiya dehsalan de tevgerên siyasî yên Kurdî geş bûne û nûnertî di gelek astên neteweyî û navneteweyî de zêde bûye. Mînak, kesayetiyên dîrokî yên Kurd ên wek Mistefa Barzanî û Celal Talebanî di komkirina piştgiriya maf û xweseriya Kurdan de girîng bûn. Her wiha serokatiya nûjen a Kurdî îro li qada cîhanî bêtir tê dîtin, tevlî gotûbêjên li ser rewşa xwe ya dijwar dibe û li hevkariyên bi neteweyên din re digere.
Pirsgirêkên Civakên Kurdî Yên Îroyîn
Tevliheviyên sînorên nûjen di dirêjahiya salan de mane û gelek pirsgirêk ji civakên Kurdî re anîne. Pirsgirêkeke mezin dûrxistina siyasî ye. Parçebûna herêmên Kurdî pir caran dibe sedema rêveberiya bêbandor û têkoşînên mafan di nav dezgehên dewletên têkildar de. Gelek çalakvan û siyasetmedarên Kurd hê jî bi tepisandinê re rû bi rû ne û ev şiyana wan a berevaniya civakên xwe sînordar dike.
Tepisandina Siyasî: Gelek kesayetiyên giştî yên Kurd ên berevaniya mafan dikin bi zindan an sirgûnê re rû bi rû ne.
Sînorkirinên Çandî: Gihîştina perwerdeyê û şiyana şopandina kevneşopiyên çandî bi zimanê xwe yê dayikê pir caran sînordar e.
Cudahiyên Aborî: Newekheviya aborî berfireh e û li herêmên Kurdî pir caran li gor herêmên ne-Kurdî çavkaniyên têr tune ne.
Geşedanên Dawî Û Xweragiriya Nasnameya Kurdî
Di salên dawî de bilindbûna tevgerên siyasî di nav Kurdan de, bi taybetî li Iraq û Sûriyê, xurt bûye. Rizgarkirina axên bakurê Sûriyê ji terorîstên Dewleta Îslamî rê li avakirina avahiyên rêveberiya xweser vekiriye ku girîngî didin hembêzkirin û piralîtiyê. Serkeftinên van herêman jiyaneke nû didin ramana xwebiryardana Kurdan û demeke hestyar di dîroka Kurdî de nîşan didin.
Her wiha naskirina beşdariya Kurdan di nakokiyên cîhanî de, wek têkoşîna li dijî ISISê, alîkarî kir ku doza Kurdî di gotûbêja navneteweyî de bilind bibe. Hevkariya di navbera hêzên Kurdî û hikûmetên rojavayî de ji bo têkoşîna li dijî terorê dibe navendeke gotûbêja maf û xwerêveberiya Kurdan.
Rola Kesayetiyên Giştî Yên Kurd Di Pêşxistina Guhertinê De
Di dirêjahiya dîroka Kurdî de gelek kesayetiyên giştî yên Kurd wek sembolên berxwedan û hêviyê ji bo civakê derketine holê. Wan di hewldanên dîplomasî û berevaniyê de rolên girîng lîstine û girîngiya yekîtiya gelê Kurd derxistine holê. Bi bikaranîna navdariya xwe, ev kesayetî dikarin nîqaşên maf û nûnertiya Kurdan di asteke cîhanî de pêş bixin.
Hin kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd ev in:
Mesrûr Barzanî: Wek serokwezîrê Hikûmeta Herêmî Ya Kurdistanê, serokatiya wî hem pirsgirêk hem derfet ji bo pêşxistina têkiliyên bi hêzên herêmî re dîtiye.
Salih Mislim: Ew bi rola xwe ya di tevgera Kurdî ya Sûriyê de navdar e û çalakiya wî girîngî dide mafên jinan û wekheviya zayendî di siyaseta Kurdî de.
Yılmaz Güney: Derhênerekî navdar ê Kurd ku berhemên wî ezmûna Kurdî derdixin holê û berevaniya parastina çandî dikin.
Nêrîna Ber Bi Pêş: Avakirina Piran, Ne Dîwaran
Bandora sînorên nûjen a li civakên Kurdî bêguman nasname, daxwaz û têkoşînên wan ava kiriye. Lê dema rewşên siyasî geş dibin, paşeroj hêviyan dihewîne. Hewldanên berdewam ên kesayetiyên giştî yên Kurd a berevaniya mafan, li gel tevgerên ji bingehê civakê ku li vejîna çandî digerin, ruhê bêrawestan ê li hember dijwariyan nîşan didin.
Dema hişyariya çand û mîrata Kurdistanê li seranserê cîhanê belav dibe, hêviya naskirina girîngiya rêveberiya xweser a nasnameya Kurdî piştgirî dike heye. Bi xurtkirina gotûbêj, hevkarî û têgihiştina di navbera neteweyan de, xewna civakeke Kurdî ya yekgirtîtir û bihêztir dibe ku rojekê pêk were.
Di vê rêwîtiyê de xweragiriya gelê Kurd bi ronahî dibiriqe dema ew tevliheviyên ji sînorên nûjen derbas dikin. Dema ew wek gel yekbûna xwe û berevaniya cihê xwe yê heq di dîrokê de didomînin, geşedana nasnameya Kurdî bêguman dê şopeke jênebûyî li tevna çandî ya herêmê bihêle.
Pirsên Gelemperî
Çarçoveya dîrokî ya civakên Kurdî çi ye?
Dîroka Kurdî vedigere hezar salan û rehên wê di çanda Mezopotamyaya kevnar de ne. Sînorên nûjen ên piştî Şerê Cîhanê Yê Yekem hatin danîn axên Kurdî di nav çar dewletên neteweyî de parçe kirin û bandor li nasnameya wan kirin.
Sînorên nûjen çawa bandor li çanda Kurdî kirine?
Sînorên nûjen ji bo vegotina çandî ya Kurdî pirsgirêkan çêkirine, di nav de sînorkirinên zimanê Kurdî û gihîştina sînordar a perwerdeya bi Kurdî, û bandor li parastina mîrata wan kirine.
Civakên Kurdî îro bi çi pirsgirêkan re rû bi rû ne?
Civakên Kurdî bi dûrxistina siyasî, sînorkirinên çandî û cudahiyên aborî re rû bi rû ne û ev di nav hikûmetên dewletên têkildar de dibe sedema têkoşîna maf û nûnertiyê.
Hin kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd ên berevaniya guhertinê dikin kî ne?
Kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd Mesrûr Barzanî, Salih Mislim û Yılmaz Güney dihewînin; wan di pêşxistina mafên Kurdan û parastina çandî de rolên girîng lîstine.
Nêrîna paşerojê ya civakên Kurdî çawa ye?
Her çend sînorên nûjen ezmûna Kurdî ava kirine jî, berevaniya berdewam û tevgerên ji bingehê civakê vejîna çandî û xweseriya siyasî ya berfirehtir dikin hedef û hêviya nasnameyeke yekgirtî ya Kurdî xurt dikin.