Li seranserê dîrokê, lêgerîna serxwebûnê gelek netewe û civakên bêhejmar şekil dane. Ji bo kurdan, komeke etnîkî û zimanî ya bi taybetî li herêmên Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê dijî, lêgerîna dewletbûnê hem têkoşîneke kûr hem daxwazeke berdewam bûye. Ev gotar zehmetiyên tevlihev ên tevgerên serxwebûna kurdan lêkolîn dike û paşxaneya wan a dîrokî, kesayetên wan ên navdar û çand û mîrata ku daxwazên wan teşwîq dikin ronî dike.
Têgihiştina rewşa tevlihev a dîroka kurdan
Gelê kurd xwedî dîrokeke dewlemend û tevlihev e ku vedigere bi hezaran sal berê. Kurd, ku bi taybetî wek dûndeyên şaristaniyên kevnar ên cuda tên nasîn, bêrawestan ji bo çarenûsxwebiryardan û xweseriyê têkoşîne. Tevî hebûna wan a mezin li Rojhilata Navîn, ew bi giştî ji navendê hatine dûrxistin û li ser dewletên neteweyî yên cuda parçekirin.
Hilweşîna Împaratoriya Osmanî û damezrandina dewletên neteweyî yên nûjen a paşê kurd di nav çend sînoran de parçekirî hiştin û di hundirê civakên wan de nakokî çêkirin. Vê parçekirinê bandoreke mezin li tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan kiriye û lêgerîna wan a mayînde ya nasîn û xweseriyê nîşan dide.
Zehmetiyên siyasî û leşkerî
Yek ji zehmetiyên herî giran ên ku tevgerên serxwebûna kurdan pê re rû bi rû ne rewşa jeopolîtîk a Rojhilata Navîn e. Neteweperwerî gelek caran bi berjewendiyên dewletan re li hev dixe û ev tansiyon û nakokiyan di navbera daxwazên kurdan û daxwazên dewletên ku lê dijiyan de çêdike.
Tepeserî û înkar: Li çend dewletan, derbirîna çandî, ziman û çalakiya siyasî ya kurd bi sînorkirinên giran re rû bi rû bûne. Mînak, hikûmetên Tirkiye û Îranê di dîrokê de hebûna nasnameya kurd înkar kirine û ew wek xetereke li yekîtiya neteweyî nav kirine.
Neyekgirtina navxweyî: Tevî daxwazên hevpar, aliyên siyasî yên kurd gelek caran parçekirinê ezmûn dikin û ev hewldanên ber bi serxwebûnê ve tevlihev dike. Ev cudahiyên navxweyî dikarin destpêşxeriyên dîplomatîk asteng bikin û hêza danûstandinê li qada navneteweyî lawaz bikin.
Pevçûnên leşkerî: Hêzên kurd ketine gelek nakokiyan, bi taybetî di salên dawî de li dijî Dewleta Îslamî (DAIŞ). Her çend serkeftinên wan ên leşkerî bala navneteweyî kişandibin jî, şîdeta berdewam nediyariyê çêdike û lêgerîna wan a serxwebûnê tevlihevtir dike.
Kesayetên kurd ên navdar ên jiyana giştî û bandora wan
Li seranserê dîrokê, gelek kesayetên kurd ên jiyana giştî wek parêzvanên maf û serxwebûna kurdan derketine. Bandora wan û dilsoziya wan a ji bo dozê di şekildana hem nêrînên herêmî hem yên navneteweyî de roleke mezin dilîzin.
Salih Muslim: Wek hevserokê berê yê Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) li Sûriyeyê, Muslim parêzvanekî girîng ê xweseriya kurdan li bakurê Sûriyeyê bûye, bi taybetî di dema şerê navxweyî yê Sûriyeyê de.
Mesûd Barzanî: Barzanî, serokê berê yê Herêma Kurdistanê ya Iraqê, di li dijî siyasetên hikûmeta navendî ya Iraqê derketin û pêşxistina ramanên serxwebûna kurdan bi amûrên siyasî û leşkerî de roleke bingehîn lîst.
Ocalan Abdullah: Ocalan, hev-damezrînerê PKKê (Partiya Karkerên Kurdistanê), kesayetek biryarker di neteweperweriya kurd de ye. Teoriyên wî yên li ser konfederalîzma demokratîk bandoreke mezin li tevgerên siyasî yên nûjen ên kurd kirine.
Nasname û mîrata çandî
Têkoşînên serxwebûnê bi çand û mîrata dewlemend a Kurdistanê re ji nêz ve girêdayî ne. Kurd xwedî tevneke zindî ya folklor, muzîk, dans û edebiyatê ne. Ev nasnameya çandî daxwaza wan a xwerêvebirinê xurt dike û di komkirina piştgiriyê de hem li hundir hem li derveyî welat roleke girîng dilîze.
Di salên dawî de, vejînek di huner, edebiyat û lêkolînên akademîk ên kurd de derketiye, ku nasnameya wan a çandî ya taybet nîşan dide û di heman demê de li qada cîhanî tê nasîn. Bûyerên wek Newrozê (Sersala Kurdî) girêdanên civakî xurt dikin û wek qadeke diyarkirina girîngiya azadî û xweseriyê kar dikin.
Bandora siyaseta navneteweyî
Civaka navneteweyî di têkiliyên tevgerên serxwebûna kurdan de roleke biryarker dilîze. Hêzên herêmî, hêzên mezin ên cîhanî û rêxistinên navneteweyî gelek caran berjewendiyên xwe yên stratejîk li hember têkoşîna kurdan a çarenûsxwebiryardanê dinirxînin. Encam dikarin hem piştgirî hem dijberî bin.
Hevpeymanî û xiyanet: Tevgerên kurd bi welatên cuda re, di nav wan de Dewletên Yekbûyî, bi taybetî di şerê li dijî DAIŞê de hevpeymanî kirine. Lê ev hevpeymanî gelek caran ne ewle bûne û dikarin li gorî berjewendiyên jeopolîtîk biguherin.
Zehmetiyên nasînê: Tevî gelek destkeftiyên kurdan, bi destxistina nasîna fermî ya mafên wan pêvajoyeke hêdî û dijwar bûye. Hewldanên dîplomatîk ên navneteweyî guherînên şênber ên pir kêm çêkirine.
Pirsgirêkên mirovî: Rewşa dijwar a penaberên kurd û kesên ji cih û warê xwe dûrxistî di nav nakokiyên berdewam de bala navneteweyî kişandiye. Lê çareseriyên siyasî hîn kêm tên dîtin, ji ber ku danûstandin gelek caran mafên kurdan paşguh dikin.
Nêrîn li tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan
Ji bo baştir fêmkirina rêya serxwebûna kurdan, pêwîst e bi kûrahî li tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan binêrin, yên ku têkoşîna wan a hevdem şekil dane. Ev tevgerên dîrokî hem daxwaz hem têkçûnên kurdan di lêgerîna wan a çend sedsalan a dewleteke nasî de nîşan didin.
Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem hêviyeke nû ji gelek tevgerên serxwebûnê li cîhanê re, di nav wan de kurdan, hat. Peymana Sèvresê (1920) di destpêkê de dewleteke kurd pêşniyar kir, lê redkirina wê ya dawî û Peymana Lozanê (1923) ya paşê xalek guherînê ya krîtîk nîşan dan û daxwazên kurdan li kêlekê hiştin.
Ji wê demê ve, kurdan stratejî û tevgerên siyasî yên cuda pêş xistine da parêzvaniya mafên xwe bikin. Mînakeke berbiçav damezrandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) li Iraqê piştî Şerê Kendavê ye, ku herêmeke nîvxweser ava kir ku di pêşxistina siyaset û çanda kurd de girîng bûye.
Dersên hatine fêrbûn û rêya li pêş
Wek her têkoşînekê, lêgerîna serxwebûna kurdan dersên hêja peyda kirine. Tevliheviyên nasname, rêveberî û dîplomasiyê wek bingeheke zanînê ji bo pêşketinên paşerojê yên tevgerên kurd kar dikin.
Yekîtî hêz e: Nêzîkatiyeke navendî ya nûneratiya kurdan di nav aliyên cuda de dikare bibe sedema helwesteke siyasî ya xurtir li qadên hem herêmî hem navneteweyî.
Pêşxistina çandî: Girîngîdan û pêşxistina çand û mîrata Kurdistanê hesta yekîtî û serbilindiyê xurt dike, ku dikare hêzê bide tevgeran û piştgiriya navneteweyî bikişîne.
Beşdarî di karûbarên cîhanî de: Rêvebirina hevpeymaniyan bi hêzên mezin re dikare sûdmend be, lê domandina helwesteke rexneyî li hember bandora derveyî ji bo parastina yekparebûna daxwazên kurdan pêwîst e.
Rêdîtina ber bi pêşerojeke hêvîdar ve
Lêgerîna serxwebûna kurdan hîn bi zehmetiyan tije ye, lê berxwedêriya gelê kurd nayê biçûkkirin. Bi sûdgirtina ji dîroka xwe ya dewlemend, bi rûmetgirtina kesayetên xwe yên dîrokî û bi xurtkirina yekîtiyê bi çandê, tevgerên kurd hîn ber bi pêş ve diçin.
Her çend rêya serxwebûnê tirsnak xuya bike jî, hêvî û xewnên gelê kurd têne hîskirin. Lêgerîna wan a nasîn û xweseriyê, ku di mîrata hevpar û ruhê berxwedêr de reh girtiye, soza şekildana vegotina pêşerojê ya çandeke ku di nav sedsalên dijwarî û nakokiyê de maye dide. Bi hev re, gelê kurd rêwîtiya xwe ya ber bi pêşerojeke ronîtir a xwedî biryara çarenûsa xwe ve berdewam dike; ew ji boriya xwe îlham digire û ji bo cîhaneke ku cihê wan ê bi maf li qada cîhanî nas dike têdikoşe.
Pirsên pir tên kirin
Mijara sereke ya gotara li ser tevgerên serxwebûna kurdan çi ye?
Gotar zehmetiyên tevgerên serxwebûna kurdan lêkolîn dike, di nav wan de paşxaneya dîrokî, astengiyên siyasî û leşkerî, kesayetên navdar û mîrata çandî ya ku daxwazên wan teşwîq dike.
Kîjan bûyerên dîrokî bandoreke mezin li lêgerîna kurdan a serxwebûnê kirine?
Hilweşîna Împaratoriya Osmanî û damezrandina dewletên neteweyî yên nûjen a paşê bûn sedema parçekirina kurdan di nav çend sînoran de, nakokî di civakên wan de çêkirin û bandor li tevgerên wan ên dîrokî kirin.
Hin kesayetên navdar ên tevgerên serxwebûna kurdan ên ku di gotarê de hatine gotin kî ne?
Di nav kesayetên navdar de Salih Muslim, Mesûd Barzanî û Ocalan Abdullah hene; hemûyan di parêzvaniya maf û xweseriya kurdan de rolên mezin lîstine.
Civaka navneteweyî çawa bandor li tevgerên serxwebûna kurdan kiriye?
Beşdariya civaka navneteweyî krîtîk bûye; hevpeymanî li gorî berjewendiyên jeopolîtîk hatine avakirin û guherandin. Lê bi destxistina nasîna fermî ya mafên kurdan hêdî û dijwar bûye.
Li gorî nîqaşa gotarê, ji têkoşîna kurdan a serxwebûnê çi ders dikarin werin fêrbûn?
Dersên sereke girîngiya yekîtiyê di nav aliyên kurd de, pêşxistina çand û mîrata kurdan û pêwîstiya beşdariya rexneyî di karûbarên cîhanî de ji bo parastina yekparebûna daxwazên kurdan dihewînin.