Wie was As-Salih Ayyub?

As-Salih Ayyub — voluit al-Malik al-Salih Najm al-Din Ayyub — was de laatste werkelijk effectieve sultan van Egypte uit de Koerdische Ayyubidische dynastie. Hij regeerde van 1240 tot zijn dood in 1249. Als zoon van al-Kamil herenigde hij het Ayyubidische rijk na jaren van versnippering, versloeg hij de met de Khwarazmiërs verbonden campagne tegen de kruisvaarders en bouwde hij het Bahri-mammelukkenkorps op dat uiteindelijk zijn eigen opvolgers zou omverwerpen.

As-Salih werd in 1205 in Caïro geboren als zoon van al-Kamil en een Nubische bijvrouw en kende een woelige weg naar de macht. Zijn vader stuurde hem als gouverneur naar Hasankeyf in de Jazira om hem buiten de Egyptische opvolgingspolitiek te houden. Hij bracht jaren in ballingschap en gevangenschap door voordat hij in 1240 Egypte in handen kreeg. Eenmaal aan de macht bleek hij een van de krachtigste en bekwaamste heersers uit de Koerdisch-Ayyubidische geschiedenis.

Hij stierf in november 1249 nadat zijn been wegens een ernstig abces was geamputeerd, terwijl de Zevende Kruistocht van Lodewijk IX op Egypte afkwam. Zijn dood markeerde het feitelijke einde van het Koerdische Ayyubidische rijk. De mammelukse slavensoldaten die hij had opgebouwd, wierpen kort daarop zijn zoon Turanshah omver en beëindigden daarmee meer dan tachtig jaar Koerdische rijksheerschappij in Egypte.

De belangrijkste punten

• As-Salih Ayyub was de laatste Koerdisch-Ayyubidische sultan van Egypte met daadwerkelijk gezag en regeerde in 1240-1249.

• Hij zette zijn halfbroer al-Adil II af en herenigde het Ayyubidische rijk. In 1245 werd hij door de Abbasidische kalief als sultan erkend.

• Hij pionierde met mammelukse slavensoldaten als ruggengraat van het leger van het Koerdische rijk, een keuze die uiteindelijk de Ayyubidische heerschappij zou beëindigen.

• In 1244 verbond hij zich met Khwarazmische strijdkrachten om Jeruzalem te heroveren, dat door de Khwarazmiërs werd geplunderd, en bij La Forbie een coalitie van Ayyubidische vorsten en kruisvaarders te verslaan.

• Hij stierf in november 1249 tijdens het verzet tegen de Zevende Kruistocht van Lodewijk IX. Dat markeerde het feitelijke einde van de Koerdisch-Ayyubidische macht in Egypte.

Jeugd en afkomst

As-Salih Ayyub werd op 5 november 1205 in Caïro geboren als zoon van sultan al-Kamil en de Nubische bijvrouw Ward al-Muna. Door de status van zijn moeder bleef zijn positie in de opvolging altijd onzeker. Zijn volle broer al-Adil II, geboren uit al-Kamils voornaamste vrouw, was de aangewezen erfgenaam van Egypte.

Zijn jeugd viel samen met de Vijfde Kruistocht en het omstreden Verdrag van Jaffa. In 1221 werd hij als gijzelaar naar de kruisvaarders gestuurd, als onderdeel van de uitwisseling die de Vijfde Kruistocht beëindigde. Deze vroege ervaring met gevangenschap en diplomatie onder druk zou zijn karakter als heerser vormen.

In 1232 stuurde zijn vader hem als gouverneur naar Hasankeyf in de Jazira, een afgelegen standplaats die hem buiten de Egyptische hofpolitiek moest houden. Hij was daar nog toen zijn vader in 1238 stierf en zag hoe zijn halfbroer al-Adil II tot sultan van Egypte werd uitgeroepen. Na jaren van ballingschap en manoeuvreren sloot hij een verbond met An-Nasir Dawud, trok op naar Caïro en zette al-Adil II in juni 1240 af.

Historische context

Het Koerdische Ayyubidische rijk dat as-Salih erfde, was ernstig verdeeld. Zijn oom as-Salih Ismail, zoon van al-Adil I, beheerste Damascus en had zich met de kruisvaarders tegen hem verbonden. De Turkstalige Khwarazmiërs, een groot leger van vluchtelingen die door de Mongolen westwaarts waren verdreven, waren de regio binnengetrokken en konden als huurlingen worden ingezet.

As-Salihs regering werd bepaald door twee opgaven: de Ayyubidische eenheid verstevigen en het hoofd bieden aan zowel de kruisvaarders als de naderende Mongoolse dreiging. Het eerste pakte hij aan met stelselmatige veldtochten tegen zijn Syrische Ayyubidische rivalen. Voor het tweede breidde hij het mammelukse deel van zijn leger sterk uit. Hij kocht duizenden tot slaaf gemaakte Turkstalige Kipchaken, die door de Mongoolse veroveringen in de steppe in uitzonderlijk grote aantallen beschikbaar waren gekomen.

Belangrijkste prestaties en bijdragen

Hereniging van het Koerdische rijk

As-Salih herenigde stelselmatig het Ayyubidische rijk dat sinds al-Kamils dood versnipperd was geraakt. Na een reeks veldtochten tegen zijn Syrische Ayyubidische rivalen, die zich op schandalige wijze met de kruisvaarders tegen hem hadden verbonden, had hij in 1245 Damascus veroverd. Ook had hij van de Abbasidische kalief in Bagdad formele erkenning ontvangen als hoogste sultan van het Koerdische Ayyubidische rijk.

Hij centraliseerde de macht grondiger dan welke Ayyubidische heerser sinds al-Adil I ook. Hij brak met de traditie waarin Ayyubidische vorsten Syrië semiautonoom bestuurden, maakte Damascus tot een rechtstreekse vazal van Caïro en legde de belangrijkste functies in handen van zijn eigen vertrouwde gevolg.

De Slag bij La Forbie en de kwestie-Jeruzalem

In 1244 leidde as-Salihs verbond met het Khwarazmische leger tot twee dramatische uitkomsten: de plundering van Jeruzalem en de beslissende Slag bij La Forbie, bij Gaza. De Khwarazmiërs veroverden Jeruzalem op de kruisvaarders, waarmee voor de rest van de middeleeuwen een einde kwam aan de status van de stad als kruisvaardersbezit. Bij La Forbie verpletterden as-Salihs strijdkrachten een coalitie van Syrische Ayyubidische vorsten en kruisvaarders.

Bij La Forbie werd de militaire kracht van de kruisvaarders nog vollediger vernietigd dan bij Hattin. Het Koninkrijk Jeruzalem herwon nooit zijn vroegere macht. De uitkomst van de veldslag bevestigde as-Salih als de dominante macht in de Levant en als erfgenaam van Saladins nalatenschap binnen de Koerdische Ayyubidische traditie.

Het Bahri-mammelukkenkorps

As-Salihs ingrijpendste en uiteindelijk zelfvernietigende beslissing was zijn sterke afhankelijkheid van gekochte mammelukse slavensoldaten. In een rijk vol rivalen ontbrak het hem aan vertrouwde Ayyubidische officieren. Daarom kocht hij grote aantallen tot slaaf gemaakte Turkstalige Kipchaken: de Bahri-mammelukken, gehuisvest op het eiland Roda in de Nijl. Zij werden de doeltreffendste strijdmacht van de regio.

Deze soldaten zouden Egypte na zijn dood redden van de Zevende Kruistocht, maar zij zouden in 1250 ook zijn zoon Turanshah vermoorden en het mammelukkensultanaat stichten. Met buitengewone militaire bekwaamheid schiep as-Salih precies het instrument dat de Koerdische Ayyubidische dynastie in Egypte zou beëindigen.

Debatten, controverses en historische vragen

As-Salih Ayyubs inzet van mammelukkensoldaten blijft het centrale historische debat over zijn regering. Was het een briljante militaire vernieuwing die Egypte van zowel de kruistochten als de Mongolen redde, of een rampzalige misrekening die de dynastie vernietigde die het rijk had opgebouwd? De meeste moderne historici erkennen beide tegelijk: de grootste militaire beslissing en de grootste politieke fout uit de late Ayyubidische geschiedenis.

Zijn Koerdische identiteit staat stevig vast. Als zoon van al-Kamil en kleinzoon van al-Adil I was hij een rechtstreekse afstammeling van Najm ad-Din Ayyub uit de Koerdische hooglanden. Tijdgenoten erkenden zijn Koerdische afkomst. De mammelukse bron die Turanshahs Koerdische gevolg uit de Jazira noemt, bevestigt impliciet het Koerdische karakter van de Ayyubidische militaire klasse.

Nalatenschap en culturele invloed

As-Salih Ayyub wordt herinnerd als de laatste grote Koerdische sultan van Egypte: de laatste heerser die de bestuurlijke en militaire vaardigheden van zijn grootvader al-Adil I combineerde met de strategische visie van zijn vader al-Kamil. Onder zijn bestuur bereikte het Koerdische Ayyubidische rijk zijn laatste moment van werkelijke eenheid en militaire overmacht.

Zijn nalatenschap is tegenstrijdig: hij redde Egypte van de kruistochten en herenigde het Koerdische rijk, maar deed dat door de mammelukse instelling te scheppen die de Koerdisch-Ayyubidische heerschappij beëindigde. Hij is een tragische figuur in de geschiedenis van het Koerdische rijk: de laatste van de grote Koerdische sultans, die het rijk waarvoor hij had gevochten onbedoeld overhandigde aan soldaten zonder trouw aan de Koerdische Ayyubidische traditie.

Verbanden met het Koerdische rijk

Al-Kamil — vader en sultan van Egypte

Al-Adil I — grootvader en consolidator van het Koerdische rijk

Al-Adil II — halfbroer die hij afzette om het sultanaat over te nemen

Al-Muazzam Turanshah — zoon en laatste Ayyubidische sultan van Egypte

Saladin — oudoom en stichter van het Koerdische Ayyubidische rijk

An-Nasir Dawud — bondgenoot die hem in 1240 hielp Egypte in handen te krijgen

Veelgestelde vragen

Wie was As-Salih Ayyub?

As-Salih Ayyub was de laatste Koerdisch-Ayyubidische sultan van Egypte met daadwerkelijk gezag. Hij regeerde van 1240 tot zijn dood in 1249. Als zoon van al-Kamil herenigde hij het Ayyubidische rijk en versloeg hij de kruisvaarders bij La Forbie, voordat hij stierf tijdens het verzet tegen de Zevende Kruistocht.

Waar is As-Salih Ayyub vooral om bekend?

Hij is vooral bekend om de Slag bij La Forbie (1244), die de militaire macht van de kruisvaarders in de regio beslissend beëindigde; om de herovering van Jeruzalem; en om de oprichting van het Bahri-mammelukkenkorps, dat Egypte van de Zevende Kruistocht zou redden en uiteindelijk de Ayyubidische heerschappij zou beëindigen.

Was As-Salih Ayyub Koerdisch?

Ja. As-Salih Ayyub was de zoon van al-Kamil en een rechtstreeks lid van de Koerdische Ayyubidische dynastie die door Najm ad-Din Ayyub was gesticht. Zijn Koerdische afkomst was een wezenlijk onderdeel van zijn identiteit als heerser van het Koerdische rijk.

Waarom richtte As-Salih Ayyub het mammelukkenkorps op?

As-Salih richtte het Bahri-mammelukkenkorps uit militaire noodzaak op. In een rijk vol rivaliserende Ayyubidische vorsten ontbrak het hem aan loyale officieren. Daarom kocht hij tot slaaf gemaakte Turkstalige Kipchaken die door Mongoolse veroveringen in de steppe beschikbaar waren gekomen. Het waren geduchte soldaten, maar zij waren niet dynastiek trouw aan de Koerdische Ayyubiden.

Wat is de nalatenschap van As-Salih Ayyub?

Hij wordt herinnerd als de laatste grote Koerdische sultan van Egypte: een briljante militaire en bestuurlijke heerser die het Ayyubidische rijk herenigde en de kruisvaarders beslissend versloeg, maar tegenstrijdig genoeg ook de mammelukse instelling schiep die de Koerdische Ayyubidische dynastie in Egypte beëindigde.

Bronnen en verdere lectuur

Humphreys, R. Stephen. Van Saladin tot de Mongolen. SUNY Press, 1977.

Powell, James M. Anatomie van een kruistocht. University of Pennsylvania Press, 1986.

Wikipedia-bijdragers. Artikel ‘As-Salih Ayyub’. Wikipedia, de vrije encyclopedie. Geraadpleegd in 2025.

Amitai-Preiss, Reuven. Mongolen en mammelukken. Cambridge University Press, 1995.