Tien bekende Koerden van wie je niet wist dat ze Koerdisch zijn

Inleiding

Sommige van de bekendste namen in muziek, film, sport, wetenschap en het bedrijfsleven hebben een Koerdische achtergrond die bijna nooit op de affiches verschijnt. Meer dan een eeuw lang stonden Koerden onder Turks, Iraans, Iraaks en Syrisch bestuur onder druk om zich als iets anders voor te stellen, soms door wetten en soms door stigma. Veel mensen hieronder werden bekende namen als «Turkse», «Iraanse», «Duitse» of «Russische» sterren, terwijl hun Koerdische wortels stil op de achtergrond bleven.

Dit is een blik op tien beroemde figuren wier Koerdische identiteit werkelijk en goed gedocumenteerd is, ook als je er nooit van had gehoord. Wij hebben bewust de Koerden weggelaten die iedereen al herkent, zoals Saladin, de Barzani’s en zanger Şivan Perwer, want hier draait het om de verrassing. Ook namen die online rondgaan maar geen kritisch onderzoek doorstaan, hebben wij weggelaten.

Kernpunten

Koerdisch erfgoed loopt door de wereldwijde popcultuur, topsport en grote bedrijven, vaak verborgen achter een «Turks» of «Iraans» publiek imago.
Decennia van assimilatiebeleid, staatloosheid en censuur brachten veel Koerden ertoe hun identiteit minder te benadrukken, vooral in Turkije.
Deze lijst beslaat de grote Koerdische regio’s en de diaspora: Bakur, Turkije; Rojhilat, Iran; en gemeenschappen in Duitsland, de Verenigde Staten en de voormalige Sovjet-Unie.
Sommige figuren, zoals İbrahim Tatlıses en Ahmet Kaya, hebben een gemengde achtergrond; wij vermelden dit eerlijk zonder te veel te claimen.
Niet iedereen die volgens geruchten Koerdisch is, is dat ook werkelijk. Nobelprijswinnaar Aziz Sancar identificeert zich bijvoorbeeld nadrukkelijk als Turks.

Inhoud

Waarom zoveel Koerden verborgen bleven

1. Hamdi Ulukaya — de miljardair achter Chobani

2. Deniz Undav — de Duitse Bundesliga-spits

3. Yılmaz Güney — de regisseur die de Gouden Palm won

4. İbrahim Tatlıses — de keizer van de arabesk

5. Ahmet Kaya — de zanger die voor één zin betaalde

6. Yılmaz Erdoğan — de Turkse koning van de bioscoopkassa

7. Belçim Bilgin — de actrice die van een opstand afstamt

8. Kianoush Rostami — olympisch goud en een wereldrecord

9. Kayhan Kalhor — de Grammy-winnende meester van de kamancheh

10. Zara — de gevierde Russische popstem

Mythen en verkeerde toeschrijvingen

Meer namen die je moet kennen

Verwante personen, plaatsen en onderwerpen

Veelgestelde vragen

Bronnen en verdere literatuur

Waarom zoveel Koerden verborgen bleven

Koerden worden vaak het grootste volk ter wereld zonder staat genoemd, verdeeld over Turkije, Iran, Irak en Syrië. In verschillende van die landen is het openlijk uitdragen van een Koerdische identiteit al generaties politiek riskant. De vroege Turkse republiek behandelde Koerden als «Bergturken», beperkte het Koerdisch tientallen jaren in het openbare leven en maakte Koerdische politieke uitingen gevaarlijk. Artiesten, sporters en ondernemers die nationaal succes wilden, werkten vaak in het Turks en hielden hun achtergrond privé.

In Iran, Irak en Syrië verschilde de druk, maar het patroon was vergelijkbaar: de zekerste weg naar een nationaal publiek liep meestal via de taal en cultuur van de meerderheid. Wanneer een wereldberoemde «Turkse» zanger het Koerdisch als eerste taal blijkt te spreken, is dat dus minder een persoonlijk geheim dan een maatstaf van hoe grondig de Koerdische identiteit naar de marge werd gedrongen. De figuren hieronder weerspiegelen die geschiedenis: sommigen omarmden hun wortels luid, anderen hielden ze stil en enkelen betaalden een werkelijke prijs voor hun openheid.

1. Hamdi Ulukaya — de miljardair achter Chobani

Chobani maakte van dikke, uitgelekte yoghurt een Amerikaans basisproduct. De man erachter is een van de bekendste immigrantenondernemers van de Verenigde Staten. Hamdi Ulukaya werd in 1972 geboren in een Koerdische zuivelboerenfamilie in Oost-Turkije en groeide op in een halfnomadische wereld van schapenhouders. Het was dezelfde traditie van yoghurt en kaas maken die later zijn bedrijfsmodel zou worden.

Ulukaya heeft openlijk gezegd dat hij Turkije deels verliet vanwege de behandeling van de Koerdische minderheid door de staat. Hij beschrijft zichzelf als Koerd en voorstander van Koerdische rechten. Nadat hij in de jaren 1990 in de VS aankwam, kocht hij in 2005 een stilgelegde yoghurtfabriek in het noorden van de staat New York en bouwde Chobani uit tot een miljardenmerk. Later gaf hij werknemers een aandeel in het bedrijf en werd hij een vooraanstaand pleitbezorger voor het aannemen van vluchtelingen.

2. Deniz Undav — de Duitse Bundesliga-spits

Deniz Undav, aanvaller van VfB Stuttgart en het Duitse nationale elftal, groeide op bij Bremen en brak door na jaren in de lagere divisies. Zijn familie bestaat uit Koerdische jezidi’s uit het dorp Işıklı bij Viranşehir in Zuidoost-Turkije. Zijn grootvader emigreerde na de militaire staatsgreep van 1980 naar Duitsland, toen veel jezidi’s de regio verlieten.

Undav mocht voor Duitsland of Turkije uitkomen en koos Duitsland, een beslissing die Koerdische en Turkse media veelvuldig aan zijn Koerdische achtergrond koppelden. Toen hij er publiekelijk over sprak, verwees hij nadrukkelijk naar de woorden «eenheid, rechtvaardigheid en vrijheid». Hij is de eerste voetballer van jezidische afkomst die Duitsland op een groot toernooi vertegenwoordigt. Jezidi’s vormen een etnisch-religieuze gemeenschap die in de Koerdischtalige wereld is geworteld, en de familie van Undav maakt daarvan deel uit.

3. Yılmaz Güney — de regisseur die de Gouden Palm won

Yılmaz Güney (1937–1984) is een van de belangrijkste filmmakers die het Midden-Oosten heeft voortgebracht. In 1982 won hij in Cannes de Gouden Palm voor Yol, dat hij vanuit een gevangeniscel schreef terwijl zijn medewerker Şerif Gören het volgens zijn aanwijzingen regisseerde. Hij werd bij Adana als Yılmaz Pütün geboren, met een Koerdische Zaza-vader en Koerdische Kurmanji-moeder, en maakte films over de armen en ontheemden van Turkije.

Güney botste herhaaldelijk met de Turkse staat vanwege zijn verbeelding van het Koerdische leven en de Koerdische taal. Yol duidde op het scherm zelfs een regio aan als «Koerdistan», wat later werd gecensureerd. Hij ontsnapte uit de gevangenis, vluchtte naar Frankrijk, verloor zijn staatsburgerschap en stierf in ballingschap in Parijs, terwijl veel van zijn films in zijn vaderland verboden waren. Hij wordt breed herinnerd als de vader van de Koerdische cinema.

4. İbrahim Tatlıses — de keizer van de arabesk

Tientallen jaren was «İbo» de grootste ster in de Turkse populaire muziek: meer dan veertig albums, een langlopende televisieshow en de bijnaam «de Keizer». Tatlıses werd rond 1952 in Şanlıurfa geboren en heeft een gemengde Arabische en Koerdische achtergrond. Koerdisch is zijn eerste taal.

Door de jaren heen beschreef hij zijn identiteit op verschillende manieren, wat op zichzelf veel zegt over het klimaat waarin Koerdische artiesten werkten. Maar in 2003 zong hij in zijn eigen programma een Koerdisch lied en werd hij onderzocht wegens «separatistische propaganda». Het herinnert eraan dat zelfs de geliefdste entertainer van Turkije niet beschermd was tegen de druk rond Koerdische uitingen.

5. Ahmet Kaya — de zanger die voor één zin betaalde

Ahmet Kaya (1957–2000) verkocht miljoenen platen als een van de geliefdste protest- en volkszangers van Turkije. Tijdens een op televisie uitgezonden prijsuitreiking in 1999 kondigde hij aan een videoclip voor een Koerdisch lied te willen maken. De zaal keerde zich tegen hem: boegeroep, gegooid bestek, een vijandige perscampagne die hem tot verrader bestempelde en vervolging wegens «separatistische propaganda».

Kaya koos zelf voor ballingschap in Frankrijk en stierf het jaar daarop op 43-jarige leeftijd in Parijs aan een hartaanval. Hij werd in Malatya geboren uit een Koerdische vader en een Turkse moeder. Hoewel hij niet vloeiend Koerdisch sprak, noemde hij zich «een Koerd van Turkije». Zijn graf op de begraafplaats Père Lachaise, vlak bij dat van Yılmaz Güney, is sindsdien vernield. Hij blijft een krachtig symbool van de prijs van openlijk spreken.

6. Yılmaz Erdoğan — de Turkse koning van de bioscoopkassa

Yılmaz Erdoğan is de schrijver, regisseur en hoofdrolspeler achter enkele van de succesvolste Turkse bioscoopfilms, waaronder Vizontele en het vervolg daarop. Internationale kijkers kennen hem uit Once Upon a Time in Anatolia en Russell Crowes The Water Diviner, waarvoor hij een prijs van de Australische filmacademie won.

Hij werd in 1967 geboren in Hakkâri, een overwegend Koerdische stad in het zuidoosten, en is van Koerdische afkomst. Zijn jeugd daar, met de onrust van de staatsgreep van 1980, vormt de basis van de autobiografische Vizontele-films. Die verweven het karakter van het leven in het Koerdische zuidoosten met de Turkse publiekskomedie.

7. Belçim Bilgin — de actrice die van een opstand afstamt

Belçim Bilgin is een vooraanstaande Turkse filmactrice, internationaal bekend uit de Turkse cinema van het tijdperk van Winter Sleep en door haar huwelijk met Yılmaz Erdoğan. Zij werd in 1983 in Ankara geboren.

Haar Koerdische afstamming is opvallend. Bilgin is een achterkleinnicht van Sheikh Said, de religieuze leider die in 1925 de opstand van Sheikh Said tegen de nieuwe Turkse republiek leidde, een van de bepalende opstanden in de moderne Koerdische geschiedenis. In haar geval voert de «verborgen» Koerdische verbinding rechtstreeks terug naar een sleutelmoment in het Koerdische nationale verhaal.

8. Kianoush Rostami — olympisch goud en een wereldrecord

Tijdens de Olympische Spelen van Rio 2016 won Kianoush Rostami Irans eerste gouden medaille van die Spelen in de gewichtsklasse van 85 kg bij het gewichtheffen. Hij vestigde met een totaal van 396 kilogram een wereldrecord. In Londen 2012 had hij al zilver gewonnen.

Rostami werd in 1991 geboren in een Koerdische familie in de provincie Kermanshah in Iraans Koerdistan, dat Koerden Rojhilat noemen. Hij maakte zijn identiteit onmiskenbaar toen hij aankondigde zijn olympische goud te zullen veilen om slachtoffers van de aardbeving van 2017 aan de grens tussen Iran en Irak te helpen. Hij zei dat hij «de medaille teruggaf aan mijn volk». Sindsdien heeft hij het Kosovaarse staatsburgerschap aangenomen om te kunnen blijven deelnemen aan wedstrijden.

9. Kayhan Kalhor — de Grammy-winnende meester van de kamancheh

Kayhan Kalhor wordt algemeen beschouwd als de grootste nog levende bespeler van de kamancheh, de spiesvedel die centraal staat in de Perzische en Koerdische klassieke muziek. Hij nam op en toerde met Yo-Yo Ma’s Silk Road Ensemble en het Kronos Quartet, kreeg meerdere Grammy-nominaties en deelde in 2017 in een Grammy-overwinning.

Hij werd in 1963 geboren in een Koerdische familie uit Kermanshah en stamt van de Kalhor-stam af. Aan een westers publiek wordt hij vaak eenvoudig als een «Iraanse» musicus voorgesteld. Maar de landschappen en volkstradities van Iraans Koerdistan klinken hoorbaar door in zijn spel, ook wanneer hij in zuiver Perzische klassieke kaders optreedt.

10. Zara — de gevierde Russische popstem

Zara is een van de meest onderscheiden Russische popzangeressen: Verdienstelijk Artiest van de Russische Federatie en UNESCO-artiest voor de vrede, met een reeks Gouden Grammofoon-prijzen. Zij werd in 1983 in Leningrad geboren als Zarifa Mgoyan en komt uit een jezidisch-Koerdische familie die zich in Sovjet-Armenië had gevestigd.

Zij heeft openlijk over haar Koerdische identiteit gesproken, Koerdische media verteld dat zij in Koerdistan hoopt op te treden en muziek in het Koerdisch uitgebracht. Het herinnert eraan dat het Koerdische verhaal ver buiten het Midden-Oosten reikt, tot de gemeenschappen van de voormalige Sovjet-Unie. Zij moet niet worden verward met de andere Turkse volkszangeres die eveneens Zara heet en ook van Koerdische afkomst is.

Mythen en verkeerde toeschrijvingen

Omdat de Koerdische diaspora groot is en historische bronnen vaak onvolledig zijn, gaan online veel beweringen over «stiekem Koerdische» mensen rond die niet standhouden. Het bekendste voorbeeld is Aziz Sancar, winnaar van de Nobelprijs voor Scheikunde van 2015. Hij werd geboren in Savur, in de provincie Mardin, een regio met Arabische, Koerdische en Assyrische gemeenschappen, en wordt vaak als Koerdisch opgevoerd.

Sancar heeft dit zelf nadrukkelijk afgewezen. Hij zei tegen verslaggevers dat hij noch Koerdisch noch Arabisch spreekt en zichzelf als Turks beschouwt, terwijl familieleden een Arabische afstamming hebben beschreven. Uit respect voor zijn zelfidentificatie hebben wij hem niet in deze lijst opgenomen. Het beginsel is eenvoudig: beweringen over afkomst verdienen bewijs en waar mogelijk de eigen woorden van de persoon.

Meer namen die je moet kennen

Alleen de Turkse film en muziek zouden een tweede lijst kunnen vullen. Acteur en zanger Özcan Deniz, zanger en regisseur Mahsun Kırmızıgül en actrice Hülya Avşar zijn allemaal van Koerdische afkomst. Hetzelfde geldt voor de Duitse international en middenvelder Mahmoud Dahoud, een in Syrië geboren Koerd die via Borussia Mönchengladbach en Dortmund opkwam. Artiesten die hun Koerdische identiteit vooropstellen in plaats van verbergen, zoals Aynur Doğan, Şivan Perwer en Helly Luv, verdienen een verhaal voor een andere keer.

Hamdi Ulukaya: de Koerdische immigrant die Chobani opbouwde

Kayhan Kalhor: Koerdische meester van de kamancheh

Saladin, Salah ad-Din: de Koerdische sultan die Jeruzalem heroverde

Sheikh Said en de opstand van Sheikh Said in 1925

Newroz: het Koerdische nieuwjaar en de legende van Kawa

De vier delen van Koerdistan: Bakur, Başûr, Rojhilat en Rojava

Jezidi’s en de vraag naar Koerdische identiteit

Yılmaz Güney en de geboorte van de Koerdische cinema

Veelgestelde vragen

Wie is de bekendste Koerd?

Historisch gezien is de 12e-eeuwse sultan Saladin wereldwijd de bekendste Koerd. Onder levende figuren lopen de namen uiteen van politieke leiders zoals Masoud Barzani tot internationale figuren zoals Chobani-oprichter Hamdi Ulukaya. Bekendheid hangt sterk af van het vakgebied en het publiek.

Is İbrahim Tatlıses Koerdisch?

Tatlıses heeft een gemengde Arabische en Koerdische achtergrond en Koerdisch is zijn eerste taal. Door de jaren heen beschreef hij zijn achtergrond op verschillende manieren, maar hij zong publiekelijk in het Koerdisch en werd daarvoor onderzocht. Zijn Koerdische wortels zijn dus werkelijk en goed gedocumenteerd.

Waarom verborgen zoveel Koerdische beroemdheden hun identiteit?

Vooral in Turkije werd het Koerdisch tientallen jaren beperkt in het openbare leven en kon een openlijke Koerdische identiteit politiek gevaarlijk zijn. Voor artiesten en publieke figuren was werken in het Turks en zwijgen over hun wortels vaak de praktische prijs van een nationale loopbaan.

Is Aziz Sancar Koerdisch?

Nee. De Nobelprijswinnaar werd geboren in de gemengde provincie Mardin en wordt vaak maar onjuist als Koerdisch opgevoerd. Sancar heeft publiekelijk verklaard dat hij Turks is en noch Koerdisch noch Arabisch spreekt. Zijn familie heeft een Arabische afstamming beschreven.

Zijn jezidi’s Koerdisch?

Daarover bestaat discussie. Jezidi’s vormen een etnisch-religieuze gemeenschap die wortelt in de Koerdischtalige wereld; velen identificeren zich als Koerden, terwijl sommigen zich als een afzonderlijk volk beschouwen. Figuren zoals Deniz Undav en zangeres Zara komen uit jezidisch-Koerdische gezinnen en worden gewoonlijk tot de bekende Koerden gerekend.