Geen Koerdische bevelhebber heeft de militaire prestaties van Salah ad-Din Yusuf ibn Ayyub, in het westen bekend als Saladin, geëvenaard. In één veldtochtseizoen in 1187 vernietigde hij bij Hattin het kruisvaardersveldleger, heroverde Jeruzalem en nam vrijwel alle kruisvaardersbolwerken in de Levant in. Binnen vijf jaar had hij de Derde Kruistocht tegen Richard I van Engeland tot een patstelling gevoerd en islamitisch gezag over Jeruzalem voor de volgende acht eeuwen veiliggesteld.
De Ayyubidische oorlogsmachine steunde op Koerdische stamkrijgers, Turkstalige cavalerie, Arabische infanterie en een strategische leer van geduld, mobiliteit en het benutten van kruisvaarderszwakten. Dit artikel behandelt de belangrijkste veldtochten en veldslagen van de Ayyubidische tijd, van de Koerdische verovering van Egypte tot de Mongoolse vernietiging van de laatste bolwerken.
Inhoud
De verovering van Egypte (1164–1171)
Eenwordingsoorlogen en vroege botsingen met kruisvaarders (1175–1179)
Het beleg van Jeruzalem (1187)
De Derde Kruistocht: Akko, Arsuf en Jaffa (1189–1192)
De latere Ayyubidische oorlogen (1218–1250)
De val van het Ayyubidische Rijk
De verovering van Egypte (1164–1171)
De Ayyubidische opkomst begon in Egypte, niet in Koerdistan. Tussen 1164 en 1169 stuurde de Zangidische atabeg Nur ad-Din drie militaire expedities naar Egypte, geleid door zijn Koerdische generaal Shirkuh en vergezeld door diens neef, de jonge Saladin. Het Fatimidische kalifaat in Egypte stortte in en kruisvaarders en Zangiden wedijverden om zijn enorme rijkdom.
De eerste twee expedities (1164 en 1167) kenden ingewikkelde gevechten tussen Zangiden, kruisvaarders uit Jeruzalem en Fatimidische facties. Shirkuh toonde briljante tactische flexibiliteit en gebruikte snelle marsen door de Sinaï en Nijldelta om beide vijanden te slim af te zijn. Zijn derde expeditie slaagde in 1169: hij werd vizier van Egypte. Slechts twee maanden later overleed hij en erfde de pas eenendertigjarige Saladin het ambt.
In 1171 hief Saladin het Fatimidische kalifaat volledig op. Hij beëindigde twee eeuwen sjiitisch bestuur en bracht Egypte terug onder soennitische trouw aan de Abbasidische kalief. Het was een militaire staatsgreep, gesteund door Koerdische en Turkstalige troepen die hem persoonlijk trouw waren. De enorme Egyptische rijkdom, graan, goud en de strategische positie tussen Afrika en Azië, behoorde nu aan een Koerdische dynastie. Zij zou elke volgende Ayyubidische veldtocht bekostigen.
Eenwordingsoorlogen en vroege botsingen met kruisvaarders (1175–1179)
Voordat hij de kruisvaarders kon aanpakken, moest Saladin de moslimwereld achter zich verenigen. Na Nur ad-Dins dood in 1174 bevocht hij rivaliserende Zangidische vorsten om Damascus, Homs, Aleppo en uiteindelijk Mosul te veroveren. Bij de Horens van Hama versloeg hij in 1175 een Zangidisch coalitieleger en vestigde hij zijn overwicht over Syrië.
Zijn eerste confrontaties met kruisvaarders eindigden niet allemaal in overwinningen. Bij Montgisard in 1177 verraste de melaatse koning Boudewijn IV van Jeruzalem zijn leger met een verwoestende cavaleriecharge die de Ayyubiden op de vlucht joeg. Saladin ontsnapte nauwelijks. Hij leerde de zware kruisvaarderscavalerie bij een rechtstreekse aanval nooit te onderschatten.
Hij herstelde snel. Bij Marj Ayyun in 1179 lokten zijn troepen kruisvaarders in een hinderlaag, vernietigden hun strijdmacht en namen vooraanstaande ridders gevangen. Later dat jaar belegerde en verwoestte hij de vesting bij de Jakobsvoorde aan de Jordaan, die de islamitische verbindingen tussen Damascus en Egypte had bedreigd. Tegen 1180 was het militaire evenwicht beslissend in zijn voordeel verschoven.
De Slag bij Hattin (1187)
De Slag bij Hattin op 4 juli 1187 was de belangrijkste slag van de kruistochten en een van de beslissendste in de middeleeuwse krijgsgeschiedenis. Saladin verzamelde zijn grootste leger ooit, meer dan dertigduizend man met Koerdische, Arabische, Turkmeense en druzische contingenten, en stak de Jordaan over om Tiberias aan het Meer van Galilea te belegeren.
Koning Guy de Lusignan van Jeruzalem trapte in de val en trok op 3 juli met ongeveer twintigduizend man, waaronder eliteridders van Tempeliers en Hospitaalridders, oostwaarts naar Tiberias. Saladin had van Montgisard geleerd: hij vermeed rechtstreekse confrontatie en koos voor uitputting. Zijn bereden boogschutters bestookten de kruisvaarders tijdens hun mars door waterloos terrein in de verzengende julihitte.
Tegen de avond moesten de kruisvaarders halt houden op het plateau bij de Horens van Hattin, twee steile heuvels boven het Meer van Galilea. Zij waren afgesneden van water, uitgeput en omsingeld. Op de ochtend van 4 juli liet Saladin het droge gras rond hun kamp aansteken. Rook verstikte hen terwijl zijn boogschutters onafgebroken vuurden. De infanterie brak en trok zich tegen de hellingen terug. Verschillende wanhopige cavaleriecharges konden niet doorbreken.
De uitkomst was vernietigend. Meer dan tienduizend kruisvaarders gaven zich over. De reliek van het Ware Kruis werd buitgemaakt en koning Guy en de meeste christelijke heren gevangengenomen. Saladin executeerde persoonlijk Reinoud van Châtillon, die een wapenstilstand had geschonden, en liet vrijwel alle gevangengenomen Tempeliers en Hospitaalridders terechtstellen. Alleen het contingent van de graaf van Tripoli wist te ontsnappen. Het veldleger, de militaire ruggengraat van het koninkrijk Jeruzalem, hield op één dag op te bestaan.
Het beleg van Jeruzalem (1187)
Na de vernietiging van het veldleger trok Saladin uitzonderlijk snel door de Levant. Akko, Jaffa, Sidon, Beiroet en tientallen steden en kastelen vielen kort na elkaar. In september 1187 stond hij voor Jeruzalem, dat sinds de Eerste Kruistocht in 1099 in kruisvaardershanden was.
Het beleg duurde van 20 september tot 2 oktober 1187. Balian van Ibelin, die de stad met vrijwel geen beroepssoldaten verdedigde, onderhandelde over overgave nadat Ayyubidische sappeurs een muurgedeelte hadden doorbroken. Saladin stond toe dat de christelijke bevolking werd vrijgekocht in plaats van uitgemoord, een scherp contrast met het bloedbad bij de kruisvaardersverovering in 1099. De val schokte het christendom en leidde tot de Derde Kruistocht.
De Derde Kruistocht: Akko, Arsuf en Jaffa (1189–1192)
De Derde Kruistocht (1189–1192) bracht het geduchtste Europese leger van die tijd naar de Levant, onder Richard I van Engeland, Filips II van Frankrijk en Frederik Barbarossa van het Heilige Roomse Rijk. Barbarossa verdronk onderweg, maar Richard en Filips kwamen met enorme legers aan.
Het beleg van Akko (1189–1191) was een uitputtende operatie van twee jaar. Kruisvaarders belegerden het garnizoen, terwijl Saladins veldleger de belegeraars insloot. Nadat Richards komst de balans had doen omslaan, namen de kruisvaarders Akko in juli 1191 in, tegen enorme verliezen aan beide kanten.
Bij Arsuf op 7 september 1191 versloeg Richard I Saladin in een veldslag. Gedisciplineerde infanterieformaties vingen de bestoking door bereden boogschutters op, waarna een verwoestende cavalerietegenaanval volgde. Het was een tactische maar geen strategische nederlaag: Saladin behield zijn leger en bleef Richards opmars betwisten.
De laatste grote confrontatie was de Slag bij Jaffa in augustus 1192. Richard leidde persoonlijk een tegenaanval die het kruisvaardersgarnizoen redde. Ondanks zijn tactische briljantie hield Saladins strategische positie stand: Jeruzalem bleef onder islamitisch gezag. Het Verdrag van Jaffa (september 1192) beëindigde de Derde Kruistocht. De kruisvaarders behielden een smalle kuststrook maar heroverden Jeruzalem niet. Saladin had zijn strategische doel bereikt.
De latere Ayyubidische oorlogen (1218–1250)
Na zijn dood in 1193 raakte het rijk onder zijn erfgenamen verdeeld, maar bleef het de overheersende militaire macht. De Vijfde Kruistocht (1218–1221) richtte zich rechtstreeks op Egypte en belegerde Damietta. Na een langdurig beleg namen de kruisvaarders de haven in 1219 in. Toen zij in 1221 richting Caïro oprukten, gebruikte al-Kamil de jaarlijkse Nijloverstroming om hen in te sluiten en hun leger te vernietigen: meesterlijk gebruik van terrein en timing.
Bij La Forbie in 1244 verpletterde een Ayyubidisch-Chorezmisch bondgenootschap een kruisvaarders-Syrische coalitie in een van de bloedigste kruistochtenslagen. De verliezen waren vergelijkbaar met Hattin. Tijdens de Zevende Kruistocht (1249–1250) viel Lodewijk IX van Frankrijk Egypte binnen. De kruisvaarders namen opnieuw Damietta in, maar bij Mansurah in februari 1250 vernietigden Ayyubidisch-Mamlukse troepen onder Mamlukbevelhebber Baybars hun voorhoede en namen uiteindelijk koning Lodewijk gevangen.
De val van het Ayyubidische Rijk
Mansurah in 1250 was de laatste grote Ayyubidische overwinning, grotendeels behaald door Mamlukse slavensoldaten in plaats van de dynastie zelf. Binnen enkele maanden grepen de Mamlukken de macht in Egypte en beëindigden er het Ayyubidische bestuur. De Koerdische dynastie van Saladin werd door haar eigen militaire elite omvergeworpen.
Ayyubidische vorsten bleven delen van Syrië besturen maar raakten steeds verder gemarginaliseerd. De Mongolen brachten de genadeslag. In 1259–1260 belegerden en veroverden zij Mayyafariqin, twee eeuwen eerder de Marwanidische hoofdstad. Het wrede beleg vernietigde het laatste grote Ayyubidische bolwerk. Het daaropvolgende bloedbad was een van de bloedigste gebeurtenissen van de Mongoolse invasies.
De militaire nalatenschap is enorm. De Ayyubiden toonden dat Koerdische bevelhebbers een multi-etnisch rijksleger konden opbouwen en onderhouden, tegelijk op meerdere fronten oorlog konden voeren en met de machtigste legers van hun tijd konden wedijveren. Saladins beginselen van geduld, mobiliteit, uitputting en benutting van vijandelijke verdeeldheid worden nog steeds op militaire academies bestudeerd.
Tijdlijn
1164–1169 — Shirkuh en Saladin leiden drie expedities naar Egypte onder Zangidisch bevel.
1171 — Saladin heft het Fatimidische kalifaat op. Ayyubidisch gezag over Egypte wordt gevestigd.
1175 — Slag bij de Horens van Hama. Saladin verslaat Zangidische rivalen.
1177 — Slag bij Montgisard. Boudewijn IV verslaat Saladin.
1179 — Slag bij Marj Ayyun en verwoesting van de Jakobsvoorde.
4 juli 1187 — Slag bij Hattin. Het kruisvaardersleger wordt vernietigd.
2 oktober 1187 — Einde van het beleg van Jeruzalem. Saladin herovert de stad.
1187 — Beleg van Tyrus. Saladin neemt de stad niet in: zijn enige grote tegenslag.
1189–1191 — Beleg van Akko. Tweejarige strijd; de kruisvaarders winnen.
7 september 1191 — Slag bij Arsuf. Richard I verslaat Saladin.
Augustus 1192 — Slag bij Jaffa. Laatste grote confrontatie van de Derde Kruistocht.
September 1192 — Verdrag van Jaffa. Jeruzalem blijft onder islamitisch gezag.
1218–1221 — Vijfde Kruistocht. De Ayyubiden vernietigen het kruisvaardersleger met de Nijloverstroming.
1244 — Slag bij La Forbie. Ayyubidisch-Chorezmische overwinning op de kruisvaarders.
Februari 1250 — Slag bij Mansurah. Kruisvaardersnederlaag; Lodewijk IX gevangengenomen.
1250 — De Mamlukken grijpen de macht in Egypte. Einde van het Ayyubidische bestuur.
1259–1260 — Beleg van Mayyafariqin. De Mongolen vernietigen het laatste grote Ayyubidische bolwerk.
Veelgestelde vragen
Was Saladin Koerdisch?
Ja. Saladin werd in 1137 n.Chr. in Tikrit geboren in de Koerdische Rawadiya-stam. Zijn familie kwam uit Dvin in Armenië, waar twee eeuwen eerder de Shaddadidische dynastie was gesticht. Zijn oom Shirkuh en vader Ayyub waren Koerdische bevelhebbers in dienst van de Zangiden. Middeleeuwse en moderne historici erkennen zijn Koerdische afkomst algemeen.
Wat gebeurde er bij de Slag bij Hattin?
Op 4 juli 1187 vernietigde Saladins leger van meer dan dertigduizend man het ongeveer twintigduizend man sterke kruisvaardersleger bij de Horens van Hattin in Noord-Palestina. Zijn uitputtingsstrategie sneed hen van water af, bestookte hen met bereden boogschutters en stak omliggend grasland aan. Koning Guy en de meeste adellijke kruisvaarders werden gevangengenomen. De slag beëindigde feitelijk het koninkrijk Jeruzalem als militaire macht en leidde rechtstreeks tot de islamitische herovering van de stad.
Verloor Saladin ooit een veldslag?
Ja. Hij leed verschillende belangrijke nederlagen. Bij Montgisard in 1177 joeg Boudewijn IV zijn leger met een verrassingscharge op de vlucht en ontsnapte hij nauwelijks. Bij Arsuf in 1191 versloeg Richard I hem met gedisciplineerd samenspel van wapensoorten. Ook nam hij Tyrus in 1187 niet in; die stad werd uitvalsbasis van de Derde Kruistocht. Zijn strategische genialiteit lag echter in herstel na nederlagen en het vasthouden aan doelen ondanks tactische tegenslagen.
Hoe heroverde Saladin Jeruzalem?
Na Hattin belegerde hij Jeruzalem van 20 september tot 2 oktober 1187. Omdat vrijwel geen beroepssoldaten over waren, onderhandelde de stad over overgave. Hij stond vrijkoop van de christelijke bevolking toe in plaats van een bloedbad en verwierf daarmee een ridderlijke reputatie die zelfs Europese vijanden trof. Jeruzalem zou de volgende acht eeuwen onder islamitisch gezag blijven, met slechts een korte onderbreking tijdens de Zesde Kruistocht.
Hoe was het Ayyubidische leger samengesteld?
Het multi-etnische leger draaide om Koerdische stamcavalerie, zware Turkstalige ghulam-cavalerie van slavensoldaten, Arabische infanterie en later Mamlukse elite-eenheden. Krijgers uit Saladins eigen stamnetwerk vormden de politieke kern, maar professionele Turkstalige ruiterij en bereden boogschutters leverden het grootste deel van de gevechtskracht. Ook druzen, bedoeïenen en andere hulptroepen dienden mee. Deze verscheidenheid gaf tactische flexibiliteit maar schiep spanningen die uiteindelijk tot de Mamlukse machtsovername leidden.
Hoe eindigde de Ayyubidische dynastie?
Zij verloor Egypte in 1250 toen de Mamlukse militaire elite na Mansurah de macht greep. Vorsten bleven nog enkele jaren delen van Syrië besturen, maar Mongoolse invasies in de jaren 1250 en 1260 vernietigden de resterende bolwerken. Het Mongoolse beleg van Mayyafariqin (1259–1260) eindigde in een wreed bloedbad en markeerde het feitelijke einde van de dynastie als politieke en militaire macht.
Bronverwijzingen
De Re Militari — De Slag bij Hattin (1187): vier verslagen
Boek van Lyons, M. C. en Jackson, D. E. P., Saladin: The Politics of the Holy War, Cambridge University Press, 1982.
Boek van Runciman, Steven, A History of the Crusades, 3 delen, Cambridge University Press, 1951–1954.
Boek van Hillenbrand, Carole, The Crusades: Islamic Perspectives, Edinburgh University Press, 1999.
Boek van Baha ad-Din ibn Shaddad, The Rare and Excellent History of Saladin (eigentijdse biografie).