Inleiding
Kasteel Bitlis, Turks Bitlis Kalesi en Koerdisch Kela Bidlêsê, is een oude vesting op een rots midden in de stad Bitlis, in de steile riviervallei van Zuidoost-Turkije. Een groot deel van zijn gedocumenteerde geschiedenis was het de citadel van het emiraat Bitlis, een van de duurzaamste Koerdische vorstendommen. Het blijft het overheersende herkenningspunt van de stad.
Het kasteel bewaakt de smalle pas tussen het Vanmeerbekken en de Mesopotamische laaglanden en is een monument voor de strategische geografie die Bitlis belangrijk maakte. Dit profiel richt zich op de vesting zelf; het bredere verhaal van stad en emiraat staat in ons afzonderlijke Bitlisprofiel.
Kerngegevens
Naam: Kasteel Bitlis (Bitlis Kalesi)
Ook bekend als: Kela Bidlêsê (Koerdisch); het kasteel van Baghesh
Ligging: Stad Bitlis, provincie Bitlis, Zuidoost-Turkije
Omgeving: Steile rots waar zijrivieren van de Bitlis samenkomen, aan de weg Van–Diyarbakır
Traditionele stichting: Volgens de legende door Alexanders generaal Badlis, ca. 312 v.Chr.
Afmetingen (volgens overlevering): Omtrek ca. 2,800 m; hoogte ca. 56 m; muren tot 7 m dik; 670 kantelen
Voornaamste historische rol: Citadel van het Koerdische emiraat Bitlis (13e–19e eeuw)
Restauratie: Conserveringswerk sinds 2004
Bewaringstoestand: Deels vervallen; het kasteel is het voornaamste overgebleven deel van het oude complex
Inhoud
Het kasteel en het Koerdische emiraat
Het belang voor de Koerdische geschiedenis
Debatten en onzekere geschiedenis
Verwante plaatsen en onderwerpen
Waar ligt kasteel Bitlis?
Het kasteel staat midden in Bitlis, een stad diep in het smalle dal van de Bitlisrivier, een zijrivier van de Tigris, ongeveer 15 kilometer van de zuidwestoever van het Vanmeer. De vesting bezet een steil rotsblok waar voedende beken samenkomen en beheerst de stad van bovenaf.
Deze positie controleerde de enige praktische route tussen het Vanbekken en de laaglanden richting Diyarbakır. Zoals streekhistorici vaak zeggen: wie Bitlis hield, hield de weg, en het kasteel was de sleutel tot Bitlis.
Oorsprong en legende
Volgens overlevering werd het kasteel in de oudheid gesticht. Een populaire legende schrijft de bouw rond 312 v.Chr. toe aan Badlis of Bedlis, een commandant van Alexander de Grote, en stelt dat de stad naar hem werd genoemd. Dit kleurrijke oorsprongsverhaal is legendarisch; historici beschouwen de precieze datum van de eerste vesting als onbekend.
Duidelijk is wel dat de plaats zeer oud is. Bitlis verschijnt in vroege Armeense bronnen als Baghesh, belangrijk centrum van de historische provincie Aghdznik. Lang voor het Koerdische emiraat was de vesting herhaaldelijk de inzet van regionale oorlogen.
Het kasteel en het Koerdische emiraat
Na achtereenvolgens Arabische, Armeense, Byzantijnse, Seltsjoekse, Ayyubidische en Mongoolse heerschappij werd Bitlis de zetel van een Koerdisch emiraat onder de Rojaki- of Rûzekidynastie, traditioneel vanaf de 13e eeuw gedateerd. Ongeveer vijf eeuwen was het kasteel het bolwerk van deze vorsten, die de afgelegen ligging in een vorm van onafhankelijkheid tussen de Ottomaanse en Safavidische rijken veranderden.
Een beroemd voorval kwam in 1655, toen Abdal Khan de Ottomaanse eisen trotseerde. De gouverneur-generaal van Van, Melek Ahmed Pasja, voerde een strafveldtocht en na zware gevechten namen de Ottomanen de stad in en installeerden een nieuwe heerser. Het emiraat bleef niettemin in verschillende vormen bestaan tot direct Ottomaans bestuur in de 19e eeuw.
Bouw en verdediging
Traditionele beschrijvingen geven het kasteel een indrukwekkende schaal: een ommuring van ongeveer 2,800 meter, een hoogte van zo’n 56 meter en muren tot 7 meter dik, voorzien van 670 kantelen. Omdat het op een steile rots ligt, had het geen verdedigingsgracht: het terrein zelf vormde de buitenste verdediging.
Vroege verslagen noemen binnen de versterkte omheining niet alleen een citadel maar ongeveer 300 huizen, een herberg en moskee, feitelijk een versterkte stadswijk. Tegenwoordig overleeft vooral het kasteelgebouw; veel van de binnenste nederzetting verdween lang geleden.
Het belang voor de Koerdische geschiedenis
Kasteel Bitlis is het fysieke embleem van een van de langst bestaande Koerdische emiraten. Het verankerde een zelfbesturende Koerdische vorstenstaat die de meeste rivalen overleefde en een grondtekst van de geschiedenis voortbracht: de Sharafnama, de grote Koerdenkroniek van prins Sharaf Khan uit Bitlis uit de late 16e eeuw.
Onder het kasteel staan is midden in dat verhaal staan: een vesting waarmee een Koerdische dynastie eeuwenlang een cruciale bergweg kon vasthouden, in een stad waarvan het belang voor de Koerdische geschiedenis ver boven haar omvang uitgaat.
Tijdlijn
Ca. 312 v.Chr. – Volgens de legende sticht Badlis, generaal van Alexander de Grote, het kasteel
641 n.Chr. – Arabische troepen nemen Bitlis en het kasteel in onder kalief Umar
11e–13e eeuw – De vesting wisselt tussen Byzantijnse, Seltsjoekse, Ayyubidische en Mongoolse heersers
13e eeuw – Bitlis wordt onder de Rojakidynastie de zetel van het Koerdische emiraat
1655 – Ottomaanse veldtocht onder Melek Ahmed Pasja tegen Abdal Khan verovert Bitlis
19e eeuw – Opname van het emiraat in direct Ottomaans bestuur
1916 – Russische troepen bezetten Bitlis enkele maanden in de Eerste Wereldoorlog
2004 – Restauratie en conservering van het kasteel beginnen
Debatten en onzekere geschiedenis
De vroegste geschiedenis van het kasteel is werkelijk onzeker. De stichtingslegende rond Alexander de Grote wordt veel herhaald maar kan niet worden geverifieerd, en geleerden verschillen over het moment waarop de eerste vesting verrees. De vaak genoemde afmetingen, de omtrek van 2,800 meter, hoogte van 56 meter en 670 kantelen, komen vooral uit oudere beschrijvingen, waaronder de 17e-eeuwse beschrijving van de Ottomaanse reiziger Evliya Çelebi. Lees ze als traditionele cijfers in plaats van precieze meetgegevens.
Bitlis ligt op een cultureel kruispunt en wordt opgeëist in Armeense, Koerdische, Ottomaanse en moderne Turkse verhalen. De identiteit als Koerdisch emiraat is goed gedocumenteerd, maar het diepe verleden omvat ook Armeense en andere lagen. Deze geschiedenissen zijn soms betwist.
Het kasteel vandaag
De restauratie die in 2004 begon is met tussenpozen voortgezet. Opgraving en versterking willen overgebleven muren stabiliseren en de plaats voor bezoekers openen. Het blijft Bitlis’ kenmerkende monument boven een stadsbeeld van historische moskeeën, medreses en bruggen uit de Seltsjoekse en Ottomaanse tijd.
Verwante plaatsen en onderwerpen
Bitlis (Bidlîs): het Koerdische emiraat en de Sharafnama
Andere verwante onderwerpen zijn Sharaf Khan Bidlisi en zijn Sharafnama, de Koerdische emiraten in bredere zin, het Vanmeer, Tatvan en het nabijgelegen Halime Hatun Kümbet in Gevaş.
Veelgestelde vragen
Wat is kasteel Bitlis?
Een oude rotsvesting in Bitlis, Zuidoost-Turkije, die eeuwenlang als citadel van het Koerdische emiraat Bitlis diende.
Wie bouwde kasteel Bitlis?
Een populaire legende schrijft het toe aan een generaal van Alexander de Grote, Badlis, rond 312 v.Chr., maar de echte datum van de oorspronkelijke vesting is onbekend. Het bouwwerk werd in veel latere perioden herbouwd en uitgebreid.
Waarom is het kasteel belangrijk voor de Koerdische geschiedenis?
Het was het bolwerk van een van de duurzaamste emiraten, waarvan de vorstenlijn Sharaf Khan Bidlisi voortbracht, auteur van de Sharafnama, de eerste grote geschiedenis van de Koerden.
Kun je kasteel Bitlis bezoeken?
Ja. Het beheerst het stadscentrum en wordt sinds 2004 gerestaureerd; het blijft het belangrijkste historische herkenningspunt.
Bronnen en verdere lectuur
Encyclopædia Britannica – Bitlis: overzicht