Inleiding
Jamshid is de gouden koning uit de Iraanse mythologie: de vierde en grootste heerser van de oude Pishdadische dynastie, tijdens wiens lange bewind de mensheid voor het eerst de kunsten van de beschaving leerde. Zijn tijd was een gouden eeuw van vrede en overvloed. In de Shahnameh is het Jamshid die het Newroz-feest instelt.
Toch is het verhaal van Jamshid ook een waarschuwing. Vervuld van trots op zijn prestaties eigende de grote koning zich een glorie toe waarop hij geen aanspraak mocht maken. Zo verloor hij de farr, de goddelijke genade van het koningschap. Zijn val opende de weg voor de slangentiran Zahhak en stortte de wereld in een lang tijdperk van duisternis.
Inhoud
De vierde koning van de Pishdadische dynastie
De gouden eeuw en het eerste Newroz
De val: hoogmoed en het verlies van de farr
De kringloop van verval en herstel
Wie is Jamshid?
Jamshid (Koerdisch: Cemsid; in de Avesta bekend als Yima) is een legendarische koning uit de Iraanse mythologie, de vierde heerser van de Pishdadische dynastie in de Shahnameh en de grootste van dat oude koningsgeslacht. Hij heerste over een gouden eeuw waarin de mensheid de ambachten van de beschaving ontving en zou Newroz hebben ingesteld. Maar zijn hoogmoed kostte hem de goddelijke glorie van het koningschap. De tiran Zahhak wierp hem omver en doodde hem, waarmee het eerste tijdperk van de wereld eindigde.
Belangrijkste inzichten
Jamshid is de gouden koning uit het Pishdadische tijdperk, in de Avesta bekend als Yima.
Zijn bewind was een gouden eeuw waarin de mensheid de kunsten van de beschaving leerde.
De Shahnameh schrijft de instelling van het Newroz-feest toe aan Jamshid.
Zijn hoogmoed kostte hem de farr, de goddelijke glorie van het koningschap.
Door zijn val kon de slangentiran Zahhak de wereld in zijn macht krijgen.
Feiten in het kort
Naam: Jamshid (Koerdisch Cemsid; Avestisch Yima; Middel- en Nieuwperzisch Jam, Jamshed)
Traditie: Iraanse mythologie; de Shahnameh van Ferdowsi; de Avesta
Rol: De vierde en grootste koning van de Pishdadische dynastie
Bewind: Een gouden eeuw die volgens de overlevering ongeveer driehonderd jaar of langer duurde
Gave: De farr, de goddelijke glorie van het koningschap, verleend door Ahura Mazda
Prestaties: Aan hem worden de kunsten van de beschaving toegeschreven, van metaalbewerking tot geneeskunde
Feest: Volgens de Shahnameh stelde hij Newroz in bij zijn troonsbestijging
Beroemd symbool: De beker van Jam, waarin men de hele wereld zou kunnen zien
Ondergang: Verloor de farr door hoogmoed en werd door Zahhak omvergeworpen en gedood
Overlevering: Een van de oudste figuren uit de Iraanse mythen, de koning vóór de val
De vierde koning van de Pishdadische dynastie
Jamshid behoort tot de Pishdadische dynastie, het eerste koningsgeslacht uit de Iraanse legenden, waarvan de leden worden herinnerd als grondleggers van de menselijke beschaving. Vóór hem regeerden Keyumars, de eerste koning; Hushang, die het vuur ontdekte; en Tahmuras, die de demonen onderwierp. Jamshid, de vierde, was de grootste van allemaal: een heerser die door Ahura Mazda was gezegend met de farr, de goddelijke glorie die de rechtmatige vorst kenmerkt.
Onder Jamshid leefde de wereld in vrede en bereikte het koningschap zijn hoogtepunt. Hij zou hebben geregeerd gedurende een tijd die de maat van een mensenleven te boven ging: volgens sommige vertellingen driehonderd jaar of langer. Het was een zo lange en welvarende periode dat zij in de herinnering van de Iraanse volkeren het toonbeeld van een gouden eeuw werd.
De gouden eeuw en het eerste Newroz
De overlevering schrijft aan Jamshid de gaven van de beschaving zelf toe. Hij leerde zijn volk metaal tot wapens en gereedschap te smeden, stoffen te weven en zich in fraaie gewaden te kleden, met baksteen en steen te bouwen, edelstenen te delven en parfums te bereiden. Ook bracht hij de geneeskundige kunsten. Hij ordende de samenleving naar beroepen en gebood zelfs de demonen voor hem te werken. Aan deze gouden koning wordt ook de legendarische beker van Jam toegeschreven, waarin de hele wereld te zien was.
Toen zijn grote werken voltooid waren, richtte Jamshid een met edelstenen versierde troon op. Volgens het verhaal werd hij daarop naar de hemel gedragen, stralend als de zon, terwijl alle schepselen van de wereld samenkwamen om hem eer te bewijzen. Op die eerste lentedag kondigde hij een feest van de nieuwe dag af. Zo werd volgens de Shahnameh voor het eerst Newroz ingesteld, het lentenieuwjaar dat de volkeren van de Iraanse wereld nog altijd vieren.
De val: hoogmoed en het verlies van de farr
Maar juist Jamshids grootheid werd zijn ondergang. Door zijn langdurige succes werd hij hoogmoedig en ging hij geloven dat al zijn gaven zijn eigen verdienste waren. Uiteindelijk verklaarde hij zichzelf goddelijk en eiste hij de verering op die alleen God toekwam. Door die daad van hoogmoed verliet de farr, de goddelijke glorie, hem voorgoed. Het licht van zijn koningschap doofde en zijn volk verviel in verdeeldheid en opstand.
In die ontwrichte wereld trad Zahhak naar voren, de tiran met slangen op zijn schouders, die door Jamshids eigen ontevreden onderdanen als koning werd verwelkomd. Jamshid vluchtte en hield zich honderd jaar verborgen, maar uiteindelijk werd hij opgejaagd en wreed gedood. Zo vond de gouden koning een ellendig einde en ging de wereld vanuit zijn tijdperk van licht over in duizend jaar duisternis onder de slangentiran.
De kringloop van verval en herstel
Jamshids val is het begin van de grote kringloop die het hart van de Iraanse en Koerdische mythen vormt. De duisternis die hij binnenlaat, is de tirannie van Zahhak. Het licht keert pas terug wanneer Kawa de Smid zijn opstand begint en Faridun, de rechtmatige erfgenaam, de tiran omverwerpt en hem onder de berg Damavand in ketenen slaat. De gouden eeuw die door Jamshids hoogmoed verloren ging, wordt uiteindelijk herwonnen.
Zo staat Jamshid aan het begin van het hele verhaal. Zijn gouden bewind bepaalt de hoogte waarvan de wereld neerstort, en zijn tekortkoming — de hoogmoed waardoor hij de goddelijke gunst verspeelt — zet de lange strijd tussen tirannie en bevrijding in gang die de Koerden vooral met Newroz gedenken. Hij is de eerste koning en de eerste die valt.
Symboliek
Jamshid belichaamt twee grote ideeën tegelijk: de glorie van de beschaving en het gevaar van hoogmoed. Als koning die de mensheid haar kunsten schenkt, is hij een cultuurheld, een brenger van licht. Als koning die door arrogantie ten val komt, is hij de eeuwige waarschuwing dat zelfs de grootsten door overmoed te gronde kunnen gaan en dat de goddelijke gunst waarop het koningschap rust verloren kan gaan.
Door zijn verlies van de farr is Jamshid het klassieke voorbeeld van een diepgeworteld Iraans idee: rechtmatig bestuur is een heilige opdracht, door de hemel verleend en ingetrokken wanneer een heerser het geschonken vertrouwen beschaamt. De gouden beker die hem de hele wereld toonde en de troon die hem naar de hemel droeg, worden samen met zijn verschrikkelijke val herinnerd. Schoonheid en waarschuwing zijn verenigd in één verhaal.
Discussies en misvattingen
Wie stelde Newroz in, Jamshid of Kawa? Beiden, in verschillende takken van de overlevering. De Shahnameh schrijft de instelling van het feest toe aan Jamshid bij zijn glorieuze troonsbestijging. De Koerdische traditie stelt bij Newroz de latere bevrijding centraal en viert Kawa’s opstand en de val van Zahhak. Dit zijn twee lagen van een zeer oud feest, eerder dan tegenstrijdige feiten. Newroz omvat zowel de gouden dag van de eerste koning als de vrijheidsdag van de smid.
Is Jamshid Koerdisch of Perzisch? Net als de andere figuren uit de Shahnameh behoort hij tot het gedeelde erfgoed van de Iraanse volkeren. Zijn oorsprong gaat terug op de Avestische koning Yima, een figuur uit de gouden eeuw in de oudste zoroastrische traditie. Hij wordt in de hele Iraanse wereld, ook onder de Koerden, beschouwd als onderdeel van een gezamenlijk mythisch erfgoed en niet als het bezit van één natie.
Verwante onderwerpen
Zahhak: de slangentiran die Jamshid verdreef en doodde
Newroz: het lentefeest dat Jamshid zou hebben ingesteld
Kawa de Smid: wiens opstand een einde maakte aan de tirannie die op Jamshid volgde
Faridun: de heldenkoning die het koningsgeslacht herstelde dat Jamshid had verloren
De Pishdadiërs: de eerste dynastie uit de Iraanse legenden, waarvan Jamshid de grootste heerser was
De beker van Jam: Jamshids legendarische beker waarin de wereld zichtbaar werd
Veelgestelde vragen
Wie is Jamshid?
Jamshid (Avestisch: Yima) is een legendarische koning uit de Iraanse mythologie, de vierde en grootste heerser van de Pishdadische dynastie in de Shahnameh. Hij regeerde over een gouden eeuw en zou Newroz hebben ingesteld, maar verloor zijn troon aan de tiran Zahhak.
Waar is Jamshid beroemd om?
Om het inluiden van een gouden eeuw en het schenken van de beschavingskunsten aan de mensheid, van metaalbewerking en weven tot geneeskunde, en om het instellen van het Newroz-feest. Ook is hij bekend om zijn tragische val door hoogmoed.
Hoe verloor Jamshid zijn koninkrijk?
Hij werd hoogmoedig, verklaarde zichzelf goddelijk en verloor daardoor de farr, de goddelijke glorie van het koningschap. Zijn volk kwam in opstand, de tiran Zahhak nam zijn plaats in en Jamshid werd uiteindelijk opgejaagd en gedood.
Heeft Jamshid Newroz ingesteld?
In de Shahnameh wel: Newroz zou zijn begonnen bij Jamshids glorieuze troonsbestijging op de eerste lentedag. In de Koerdische traditie is het feest nauwer verbonden met de latere bevrijding van Zahhak.
Is Jamshid dezelfde als Yima?
Ja. Jamshid is de latere Perzische vorm van de Avestische koning Yima, de heerser van de gouden eeuw in de oudste zoroastrische traditie. De twee namen duiden verschillende stadia van dezelfde oude figuur aan.
Bronnen en verder lezen
Artikel over Jamshid — Encyclopaedia Iranica
Het hof van Jamshid — Smithsonian National Museum of Asian Art
Iraanse nationale geschiedenis: de Pishdadische dynastie — The Persians
De Shahnama: 1000 jaar van het Perzische Koningsboek — National Museum of Asian Art
Iraanse mythologie: goden, helden en epische verhalen — SURFIRAN