Wat was het Koninkrijk Koerdistan?
Het Koninkrijk Koerdistan was een kortstondige, niet-erkende Koerdische staat die begin jaren 1920 in Sulaymaniyah, in het door de Britten bezette Mesopotamië, werd uitgeroepen. Onder leiding van sjeik Mahmud Barzanji, die zichzelf tot koning van Koerdistan uitriep, vormde het de eerste poging om na de Eerste Wereldoorlog uit de brokstukken van het Ottomaanse Rijk een moderne Koerdische staat op te bouwen. Het trotseerde het Britse Rijk en overleefde slechts enkele woelige jaren voordat het uiterlijk in 1924 werd neergeslagen, maar liet een blijvend stempel op de Koerdische nationale verbeelding achter.
Kernpunten
• Het Koninkrijk Koerdistan was een kortstondige Koerdische staat met Sulaymaniyah als centrum, in wat het Britse mandaatgebied Irak werd.
• Het stond onder leiding van sjeik Mahmud Barzanji, die zichzelf tot koning van Koerdistan uitriep.
• Groot-Brittannië had hem in 1918 benoemd tot gouverneur van Sulaymaniyah; vervolgens kwam hij in opstand om Koerdische onafhankelijkheid te bereiken.
• De Britten onderdrukten het koninkrijk vooral door luchtbombardementen van de RAF, een vroeg gebruik van luchtmacht tegen een koloniale opstand.
• Het was de eerste poging tot een moderne Koerdische staat, een voorloper van de Republiek Ararat (1927) en de Republiek Mahabad (1946).
Feiten in het kort
Naam: Het Koninkrijk Koerdistan
Type: Kortstondige, niet-erkende Koerdische staat
Hoofdstad: Sulaymaniyah (Silêmanî), in het door Groot-Brittannië bezette Mesopotamië / het mandaatgebied Irak
Leider: Sjeik Mahmud Barzanji (‘koning van Koerdistan’)
Periode: Begin jaren 1920 (doorgaans gedateerd op 1921/1922–1924)
Tegenstander: Het Britse Rijk (en de nieuwe staat Irak)
Onderdrukt door: Britse troepen, onder meer via luchtbombardementen van de RAF
Context: Nasleep van de Eerste Wereldoorlog; de verdragen van Sèvres (1920) en Lausanne (1923)
Betekenis: De eerste poging tot een moderne Koerdische staat
Inhoudsopgave
Wat was het Koninkrijk Koerdistan?
Na het rijk: Koerdistan na de Eerste Wereldoorlog
Het Koninkrijk Koerdistan (1922–1924)
Sèvres, Lausanne en de verloren belofte
Heerser en belangrijke figuren
Plaats in de Koerdische geschiedenis
Verwante personen, plaatsen en onderwerpen
Na het rijk: Koerdistan na de Eerste Wereldoorlog
Het Koninkrijk Koerdistan ontstond uit de verwoestingen van de Eerste Wereldoorlog. De nederlaag en ineenstorting van het Ottomaanse Rijk in 1918 lieten de Koerdische gebieden verdeeld en in onzekerheid achter. De overwinnende geallieerde mogendheden, vooral Groot-Brittannië, gingen over tot de bezetting en herinrichting van de voormalige Ottomaanse provincies in Mesopotamië, waaronder de overwegend Koerdische regio rond Sulaymaniyah.
Korte tijd leken Koerdische nationale ambities binnen bereik. Het Verdrag van Sèvres uit 1920 bood zelfs het vooruitzicht op mogelijke Koerdische autonomie en uiteindelijke onafhankelijkheid. In deze geladen sfeer van imperiale ineenstorting, buitenlandse bezetting en groeiende nationale hoop kreeg in Sulaymaniyah een Koerdische poging tot staatsvorming gestalte.
Sjeik Mahmud Barzanji
De centrale figuur was sjeik Mahmud Barzanji (Mahmud Hafid), een machtige religieuze en stamleider uit de regio Sulaymaniyah. De Britse bezettingsautoriteiten erkenden zijn invloed en benoemden hem in 1918 tot hun gouverneur van het district Sulaymaniyah, in de hoop via hem het Koerdische zuiden van Mesopotamië te besturen.
Maar sjeik Mahmud had zijn eigen ambities. Hij was allerminst een volgzame cliënt: hij zag zichzelf als leider van een Koerdische natie en keerde zich al snel tegen de Britten om een onafhankelijke Koerdische staat na te streven. Daarmee begon een strijd die hem tot een legende zou maken.
De eerste opstand (1919)
In 1919 begon sjeik Mahmud zijn eerste opstand tegen het Britse gezag en hief hij het vaandel van Koerdisch zelfbestuur. Britse troepen sloegen de opstand neer; sjeik Mahmud raakte gewond, werd gevangengenomen en naar India verbannen.
Maar het onderliggende probleem voor de Britten bleef bestaan: het besturen van de onrustige Koerdische regio zonder hem bleek moeilijk. Binnen enkele jaren brachten zij hem terug naar Sulaymaniyah, in de hoop dat hij het gebied namens hen zou stabiliseren. In plaats daarvan benutte hij de gelegenheid om een koninkrijk uit te roepen.
Het Koninkrijk Koerdistan (1922–1924)
Na zijn terugkeer brak sjeik Mahmud opnieuw met de Britten en riep hij zichzelf begin jaren 1920 uit tot heerser, zelfs koning, van Koerdistan, met Sulaymaniyah als hoofdstad. Hoewel het Koninkrijk Koerdistan nooit internationaal werd erkend, functioneerde het een tijdlang als een daadwerkelijke Koerdische regering over de regio.
Het bestuur van sjeik Mahmud nam de uiterlijke kenmerken van een staat aan: hij vormde een ministerskabinet, gaf eigen postzegels en geld uit en publiceerde een krant om de Koerdische nationale zaak te bevorderen. Korte tijd was Sulaymaniyah de zetel van een openlijk Koerdisch-nationalistische regering die een van de grote wereldrijken trotseerde.
De Britse reactie en de RAF
De Britten waren vastbesloten geen onafhankelijke Koerdische staat te laten wortelen in het hart van hun nieuwe Mandaat Mesopotamië. Omdat zij onvoldoende troepen hadden voor een langdurige grondcampagne, grepen zij naar luchtmacht: de Royal Air Force bombardeerde Sulaymaniyah en de troepen van sjeik Mahmud herhaaldelijk.
De bombardementen op het Koerdische koninkrijk werden een van de vroege en beruchte voorbeelden van het gebruik van luchtbombardementen om een koloniale opstand te onderdrukken. Onder niet-aflatende militaire druk werd de greep van sjeik Mahmud op Sulaymaniyah herhaaldelijk gebroken, hoewel hij opmerkelijk moeilijk definitief te verslaan bleek.
Sèvres, Lausanne en de verloren belofte
Het lot van het Koninkrijk Koerdistan werd niet alleen op het slagveld bezegeld, maar ook aan de onderhandelingstafel. De belofte van een Koerdische staat die het Verdrag van Sèvres uit 1920 had geboden, werd losgelaten in het Verdrag van Lausanne uit 1923, dat de nieuwe Republiek Turkije erkende en geen voorziening voor een onafhankelijk Koerdistan trof.
Nu de internationale deur naar een Koerdische staat stevig gesloten was en de Koerdische gebieden waren verdeeld tussen Turkije, het Britse mandaatgebied (spoedig het Koninkrijk Irak), Perzië en het Franse mandaatgebied in Syrië, ontbraken het koninkrijk van sjeik Mahmud zowel buitenlandse steun als een diplomatieke toekomst. Het stond alleen.
De val en nasleep
Tegen 1924 was het Koninkrijk Koerdistan neergeslagen en kwam Sulaymaniyah stevig onder controle van de door Groot-Brittannië gesteunde Iraakse staat. Sjeik Mahmud weigerde echter zijn zaak op te geven: hij bleef in de jaren 1920 en tot in de vroege jaren 1930 vanuit de bergen opstanden organiseren, voordat hij uiteindelijk werd onderworpen.
Hij leefde tot 1956 en werd sindsdien blijvend herinnerd als de ‘koning van Koerdistan’. Hoewel zijn koninkrijk slechts enkele jaren had bestaan en geen erkenning had gekregen, liet het een blijvend stempel op de Koerdische nationale verbeelding achter.
Tijdlijn
1918 — Het Ottomaanse Rijk stort in; Groot-Brittannië bezet Mesopotamië en benoemt sjeik Mahmud Barzanji tot gouverneur van Sulaymaniyah. 1919 — De eerste opstand van sjeik Mahmud wordt neergeslagen; hij raakt gewond, wordt gevangengenomen en verbannen. 1920 — Het Verdrag van Sèvres biedt het vooruitzicht op Koerdische autonomie. Begin jaren 1920 — Sjeik Mahmud keert terug en roept het Koninkrijk Koerdistan uit, met zichzelf als koning. 1922–1924 — Het koninkrijk functioneert in Sulaymaniyah, met een kabinet, eigen geld en een krant; de RAF bombardeert het herhaaldelijk. 1923 — Het Verdrag van Lausanne laat de belofte van een Koerdische staat los. 1924 — Het Koninkrijk Koerdistan wordt neergeslagen en Sulaymaniyah komt onder Iraakse controle. Jaren 1920–1930 — Sjeik Mahmud zet sporadische opstanden voort voordat hij wordt onderworpen. 1956 — Overlijden van sjeik Mahmud Barzanji.
Heerser en belangrijke figuren
Het Koninkrijk Koerdistan was bovenal het werk van één man: sjeik Mahmud Barzanji, die zichzelf tot koning van Koerdistan uitriep en zowel de regering als het gewapende verzet leidde. Als religieus leider van de Qadiri-soefiorde en hoofd van de invloedrijke familie Barzanji uit Sulaymaniyah verenigde hij geestelijk gezag, stamleiderschap en nationalistische ambitie. Het koninkrijk stond en viel met hem.
Debatten en onzekerheden
Het Koninkrijk Koerdistan wordt in de bronnen verschillend gedateerd, omdat het gezag van sjeik Mahmud tussen 1919 en 1924 toenam en afnam tijdens verschillende opstanden en korte periodes van herstel. Het eigenlijke ‘koninkrijk’ wordt meestal geplaatst in de periode rond 1922–1924. Historici debatteren ook over de mate waarin het als echte staat functioneerde, tegenover een bestuur van opstandelingen onder vrijwel voortdurende militaire druk. Wat niet wordt betwist, is de symbolische betekenis als eerste poging tot een moderne Koerdische staat.
Plaats in de Koerdische geschiedenis
Het Koninkrijk Koerdistan neemt een grondleggende plaats in de moderne Koerdische geschiedenis in als eerste serieuze poging om in de moderne tijd een onafhankelijke Koerdische staat op te bouwen. Het ontstond tijdens de naoorlogse herinrichting van het Midden-Oosten en belichaamde zowel de hoop als de frustratie van Koerdische nationale ambities, terwijl de Koerdische gebieden over nieuwe staten werden verdeeld.
Het koninkrijk van sjeik Mahmud liep vooruit op latere Koerdische pogingen tot zelfbestuur, van de Republiek Ararat aan het einde van de jaren 1920 tot de Republiek Mahabad in 1946. Als eerste die aanspraak maakte op een Koerdische troon werd sjeik Mahmud, de ‘koning van Koerdistan’, een blijvend symbool van de Koerdische strijd voor een eigen staat.
Verwante personen, plaatsen en onderwerpen
Verken verwante geschiedenis op Kurdish-History.com: sjeik Mahmud Barzanji, de koning van Koerdistan (en zijn verzet tegen het Britse Rijk), en het bredere verhaal van de Koerdische opstanden in het interbellum.
Veelgestelde vragen
Wat was het Koninkrijk Koerdistan?
Het was een kortstondige, niet-erkende Koerdische staat die sjeik Mahmud Barzanji begin jaren 1920 uitriep in Sulaymaniyah, in het door Groot-Brittannië bezette Mesopotamië: de eerste poging tot een moderne Koerdische staat.
Wie was de koning van Koerdistan?
Sjeik Mahmud Barzanji, een religieuze en stamleider uit Sulaymaniyah, die zichzelf tot koning van Koerdistan uitriep nadat hij zich tegen de Britten had gekeerd. Zij hadden hem oorspronkelijk in 1918 tot gouverneur benoemd.
Wanneer bestond het Koninkrijk Koerdistan?
De dateringen lopen uiteen, omdat sjeik Mahmud tussen 1919 en 1924 verschillende keren in opstand kwam. Het eigenlijke koninkrijk wordt gewoonlijk rond 1922–1924 geplaatst, toen het door Britse troepen werd neergeslagen.
Hoe versloegen de Britten het Koninkrijk Koerdistan?
Voornamelijk door luchtmacht: de Royal Air Force bombardeerde Sulaymaniyah en de troepen van sjeik Mahmud herhaaldelijk. Dit was een vroeg en berucht gebruik van luchtbombardementen om een koloniale opstand te onderdrukken.
Waarom kregen de Koerden na de Eerste Wereldoorlog geen staat?
Het Verdrag van Sèvres uit 1920 bood het vooruitzicht op Koerdische autonomie, maar dit werd losgelaten in het Verdrag van Lausanne uit 1923, dat geen voorziening voor Koerdistan trof. De Koerdische gebieden werden in plaats daarvan verdeeld over Turkije, Irak, Iran en Syrië.
Waarom is het Koninkrijk Koerdistan van belang?
Als eerste poging tot een moderne Koerdische staat werd het een krachtig symbool van Koerdische nationale ambities en een voorloper van latere inspanningen zoals de Republiek Ararat en de Republiek Mahabad.
Bronnen en verdere literatuur
Studies over sjeik Mahmud Barzanji en het Britse mandaatgebied Irak.
Geschiedenissen van het Verdrag van Sèvres (1920), het Verdrag van Lausanne (1923) en de Koerdische kwestie na de Eerste Wereldoorlog.
Verslagen over de rol van de RAF bij het onderdrukken van de opstanden in Sulaymaniyah.
Kurdish-History.com — verwante artikelen over sjeik Mahmud Barzanji en de Koerdische opstanden in het interbellum.