Hij was een man voor wie het Britse Rijk zijn vliegtuigen inzette. In de onrustige nasleep van de Eerste Wereldoorlog, toen de grootmachten het Ottomaanse karkas opdeelden in mandaatgebieden en protectoraten, weigerde één Koerdische sjeik uit Sulaymaniyah de aangeboden regeling te accepteren. Tweemaal nam hij de wapens op tegen het machtigste rijk dat de wereld ooit had gekend. Tweemaal werd hij verslagen, verbannen en van alles beroofd. Tweemaal keerde hij terug. Sheikh Mahmoud Hafid al-Barzanji — geleerde, soefimysticus, bevelhebber en zelfverklaard koning van Koerdistan — belichaamde in één opstandig leven alles wat het Koerdische nationalisme in de volgende eeuw zou worden. Hij won zijn koninkrijk niet. Maar hij brandde het idee ervan zo diep in de geschiedenis dat geen latere macht het kon doven.
Inhoud
1. Deel 1: het huis Barzanji — geloof, bloed en de bergen van Sulaymaniyah
2. Deel 2: een ontwrichte wereld — Koerdistan aan het einde van het Ottomaanse Rijk
3. Deel 3: de Britse benoeming en het eerste verraad (1919)
4. Deel 4: de eerste opstand — een gouverneur wordt koning
5. Deel 5: ballingschap, terugkeer en het koninkrijk Koerdistan (1922–1923)
6. Deel 6: de RAF boven Koerdistan — heerschappij vanuit de lucht
7. Deel 7: de derde opstand — het laatste vuur (1930–1931)
8. Deel 8: nederlaag, waardigheid en de lange stilte
9. Deel 9: nalatenschap — de koning zonder kroon
10. Chronologie van Sheikh Mahmoud Barzanji
Deel 1: het huis Barzanji — geloof, bloed en de bergen van Sulaymaniyah
Om Sheikh Mahmoud te begrijpen, moet men eerst de familie begrijpen waaruit hij voortkwam. In Koerdistan bepaalde, net als in een groot deel van het premoderne Midden-Oosten, de familie waarin je werd geboren niet alleen je maatschappelijke positie, maar ook het hele metafysische kader waarmee je gemeenschap de wereld begreep. De Barzanji’s waren niet slechts landeigenaren of stamhoofden. Het waren sayyids, afstammelingen van de profeet Mohammed, en generaties lang het spirituele hart van de Qadiri-soefiorde in de streek rond Sulaymaniyah. Hun gezag rustte op een fundament dat geen Ottomaanse gouverneur of Britse bestuurder eenvoudig kon nabootsen: de liefde van het volk.
Mahmoud werd in 1878 geboren in deze wereld van heilige plicht en geërfd gezag. Zijn vader, Sheikh Said Barzanji, was een man van groot aanzien. De jonge Mahmoud kreeg een klassieke islamitische opleiding: Koran, fiqh, theologie en de esoterische disciplines van de soefipraktijk. Tegen de tijd dat hij in de dertig was, lag het Ottomaanse Rijk zichtbaar op sterven. Sulaymaniyah en de omliggende gebieden gleden naar een onzekere toekomst. De Barzanji-sjeik die door deze chaos moest navigeren, zou aanzienlijk meer moeten zijn dan een geleerde mysticus.
Deel 2: een ontwrichte wereld — Koerdistan aan het einde van het Ottomaanse Rijk
Het uiteenvallen van het Ottomaanse Rijk is een van de grondleggende gebeurtenissen van het moderne Midden-Oosten. Geen volk ondervond de gevolgen bitterder dan de Koerden. Britse troepen bezetten de drie voormalige Ottomaanse vilajets die uiteindelijk Irak zouden vormen. Zuid-Koerdistan viel binnen de omstreden zone van Britse bezetting.
Op de vredesconferentie van Parijs en bij het Verdrag van Sèvres in 1920 waren er aanwijzingen dat Koerdische autonomie mogelijk zou worden. Die hoop werd nooit vervuld. Sèvres werd vervangen door het Verdrag van Lausanne van 1923, dat geen enkele melding maakte van Koerdische autonomie. In deze context van gebroken beloften kwam Sheikh Mahmoud Barzanji in opstand.
Deel 3: de Britse benoeming en het eerste verraad (1919)
In april 1919 werd Mahmoud formeel benoemd tot hakim, gouverneur, van de liwa Sulaymaniyah. Voor de Britten was dat bestuurlijk handig. Sheikh Mahmoud zag zichzelf echter als leider van zijn volk. In mei 1919 was hij gearresteerd, berecht door een Britse militaire rechtbank, ter dood veroordeeld — later omgezet — en verbannen naar Basra en vervolgens India.
Deel 4: de eerste opstand — een gouverneur wordt koning
De verwoestende Iraakse opstand van 1920 veranderde Londens afweging fundamenteel. In september 1922 namen de Britten het opmerkelijke besluit Sheikh Mahmoud terug te halen. Op 10 november 1922 riep Sheikh Mahmoud Barzanji zichzelf uit tot koning van Koerdistan: hij vaardigde decreten uit, benoemde ministers en richtte de krant Rozhi Kurdistan op.
Deel 5: ballingschap, terugkeer en het koninkrijk Koerdistan (1922–1923)
Het koninkrijk Koerdistan had een vlag, een munt, een kabinet en een leger. In juli 1923 stortte het in nadat Britse en Iraakse troepen met steun van de RAF de strijdkrachten van Sheikh Mahmoud hadden aangevallen. De sjeik vluchtte de bergen aan de Iraanse grens in.
Deel 6: de RAF boven Koerdistan — heerschappij vanuit de lucht
De RAF in Mesopotamië pionierde met het gebruik van vliegtuigen tegen burgerdoelen als politiek dwangmiddel. Dorpen die ervan werden verdacht Sheikh Mahmouds strijders te steunen, werden zonder waarschuwing gebombardeerd. Zelfs onder dit geweld weigerde de sjeik zich volledig over te geven. Hij voerde vanuit de bergen een guerrillacampagne en wachtte op de kans waarvan hij geloofde dat die zou terugkeren.
Deel 7: de derde opstand — het laatste vuur (1930–1931)
In 1930 hief Sheikh Mahmoud voor de derde keer zijn vaandel. De RAF bombardeerde opnieuw zijn stellingen. In 1931 was de opstand voorbij. Hij werd naar Nasiriyah in het zuiden gebracht en leefde bijna twee decennia feitelijk onder huisarrest, voordat hij pas in 1941 naar Sulaymaniyah terugkeerde. Daar overleed hij op 17 oktober 1956.
Deel 8: nederlaag, waardigheid en de lange stilte
Sheikh Mahmoud verwoordde voor het eerst op politiek samenhangende wijze dat de Koerden een volk vormden, dat dit volk een thuisland had en dat dit thuisland het recht had door Koerden te worden bestuurd. Hij gaf die aanspraak institutionele vorm: een regering, een vlag, een krant, een koning. Zo bracht hij het Koerdische nationalisme van verlangen naar politiek programma.
Deel 9: nalatenschap — de koning zonder kroon
Sheikh Mahmoud Barzanji stierf vier jaar vóór de eerste moderne Koerdische opstand in Irak, die van Mustafa Barzani en de KDP. Hij maakte de Anfal-campagne, de chemische aanval op Halabja en de Koerdische Regionale Regering niet meer mee. Maar de lijn is ononderbroken: toen Mustafa Barzani in de bergen de vlag van het Koerdische nationalisme hief, aanvaardde hij bewust de erfenis van een traditie die Sheikh Mahmoud had gevestigd.
Chronologie van Sheikh Mahmoud Barzanji
1878 — Geboren in Sulaymaniyah in de familie Barzanji van Qadiri-soefisjeiks.
10 november 1922 — Roept zichzelf uit tot koning van Koerdistan; richt de krant Rozhi Kurdistan op.
Juli 1923 — Het koninkrijk wordt onderdrukt; de sjeik vlucht naar de bergen aan de Iraanse grens.
1930–1931 — Derde opstand; geeft zich over; overgebracht naar Nasiriyah.
17 oktober 1956 — Overlijdt in Sulaymaniyah op achtenzeventigjarige leeftijd.
Bronnen
1. Jwaideh, Wadie. De Koerdische nationale beweging. Syracuse University Press, 2006.
2. McDowall, David. Een moderne geschiedenis van de Koerden. I.B. Tauris, 1996.
3. Sluglett, Peter. Groot-Brittannië in Irak. I.B. Tauris, 2007.
4. Edmonds, C.J. Koerden, Turken en Arabieren. Oxford University Press, 1957.
5. Bruinessen, Martin van. Agha, sjeik en staat. Zed Books, 1992.
6. Longrigg, Stephen Hemsley. Irak, 1900 tot 1950. Oxford University Press, 1953.
7. Olson, Robert. Het ontstaan van het Koerdische nationalisme en de opstand van Sheikh Said. University of Texas Press, 1989.
8. Soane, E.B. Vermomd naar Mesopotamië en Koerdistan. John Murray, 1912.
Veelgestelde vragen
Wie was Sheikh Mahmoud Barzanji?
Sheikh Mahmoud Barzanji (1878–1956) was een Koerdische religieuze leider uit Sulaymaniyah die drie gewapende opstanden tegen het Britse koloniale bestuur leidde en zichzelf in november 1922 uitriep tot koning van Koerdistan. Hij wordt vereerd als de grondlegger van het moderne Koerdische nationalisme.
Wat was het koninkrijk Koerdistan?
Het koninkrijk Koerdistan, uitgeroepen op 10 november 1922, was de eerste formele Koerdische staat van de moderne tijd, met een vlag, kabinet, munt, leger en de krant Rozhi Kurdistan. Het werd in juli 1923 onderdrukt door Britse en Iraakse troepen met steun van de RAF.
Wat is de nalatenschap van Sheikh Mahmoud Barzanji?
Hij was de eerste Koerdische leider die het nationale streven naar een staat institutionele vorm gaf. Elke latere Koerdische politieke beweging, van de KDP tot de Koerdische Regionale Regering, heeft geopereerd binnen de denkwereld die hij ontsloot.