Eén moment in de Koerdische geschiedenis geldt bij uitstek als uitdrukking van Koerdische militaire bekwaamheid: de Septemberrevolutie van 1961, toen een Koerdische opstand in de bergen van Noord-Irak het Iraakse leger veertien jaar lang in een patstelling hield. In het centrum stond Mustafa Barzani: de man die de Barzani-stam in drie eerdere opstanden had geleid, naar de Sovjet-Unie was verbannen en aan het hoofd van honderdvijftig gewapende mannen over de Iraanse bergen was teruggekeerd. Hij zou zijn volk leiden tijdens de langste en belangrijkste periode van georganiseerd gewapend verzet in de moderne Koerdische geschiedenis. Hij was de eeuwige peshmerga: de man die nooit ophield te strijden.

Inhoudsopgave

1. Deel 1: de Barzani-stam en de bergen van Barzan

2. Deel 2: de vroege opstanden — eerste lessen in Koerdisch verzet

3. Deel 3: de Republiek Mahabad en de Sovjetballingschap

4. Deel 4: de terugkeer — een legende keert over de bergen terug

5. Deel 5: de Septemberrevolutie — veertien jaar Koerdisch verzet

6. Deel 6: het Maartmanifest — een valse dageraad

7. Deel 7: het Akkoord van Algiers — verraad en ineenstorting

8. Deel 8: ballingschap, ziekte en dood in Washington

9. Deel 9: nalatenschap — het symbool dat niet wilde sterven

10. Deel 10: de Barzani-dynastie — van rebel tot president

11. Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen

Deel 1: de Barzani-stam en de bergen van Barzan

Mustafa Barzani werd in 1903 geboren in het dorp Barzan, in het district Rawanduz in de huidige Iraakse regio Koerdistan. De Barzani-stam combineerde het gezag van een religieuze Naqshbandi-soefifamilie, die al generaties de sjeiks van de orde in de regio leverde, met de militaire tradities van de Koerdische bergstammen. Zijn vader, sjeik Muhammad, en zijn oudste broer, sjeik Ahmad, leidden beiden opstanden tegen Brits en vervolgens Iraaks gezag. Mustafa nam zelf vanaf zijn jeugd aan stamgevechten deel. Toen hij eind jaren 1930 leider van de Barzani-stam werd, had hij al tientallen jaren ervaring met de politiek van het Koerdische verzet opgenomen.

Deel 2: de vroege opstanden — eerste lessen in Koerdisch verzet

Barzani vocht in 1931–1932 in een opstand tegen de Iraakse regering en leidde vervolgens in 1943–1945 zijn eigen opstand. Ondanks aanhoudende militaire operaties kon het Iraakse leger hem niet uit de bergen van Barzan verdrijven. Zijn vroege opstanden leerden hem iets bemoedigends en waarschuwends: Koerden konden in hun eigen bergen doeltreffend vechten, maar langdurig verzet vereiste steun van buitenaf. Die afweging zou zijn verdere loopbaan bepalen.

Deel 3: de Republiek Mahabad en de Sovjetballingschap

In 1945 stak Barzani de Iraanse grens over en sloot hij zich aan bij de Republiek Mahabad, de kortstondige Koerdische staat die Qazi Muhammad onder Sovjetbescherming in Noordwest-Iran uitriep. Hij voerde het bevel over haar strijdkrachten, de doeltreffendste militaire component van de jonge staat. Toen de republiek eind 1946 viel en Qazi Muhammad werd geëxecuteerd, weigerde Barzani zich over te geven. Hij leidde zijn strijders op een uitzonderlijke mars noordwaarts door Iraans gebied, over de Sovjetgrens, de ballingschap in de Sovjet-Unie tegemoet. Hij bleef er elf jaar.

Deel 4: de terugkeer — een legende keert over de bergen terug

In 1958 werd de Iraakse monarchie omvergeworpen in een militaire staatsgreep onder generaal Abd al-Karim Qasim, die Barzani uitnodigde naar Irak terug te keren. In oktober 1958 kwam hij in Bagdad aan, waar de Koerdische bevolking hem als held verwelkomde. Hij was vijfenvijftig, had elf jaar in Sovjetballingschap doorgebracht en was tijdens zijn afwezigheid haast een mythische figuur geworden: de peshmerga die zich nooit had overgegeven, de Koerd die legers had getrotseerd en continenten had doorkruist. Zijn terugkeer veranderde de Koerdische politiek vrijwel onmiddellijk.

Deel 5: de Septemberrevolutie — veertien jaar Koerdisch verzet

De Septemberrevolutie begon op 11 september 1961. De troepen van Barzani, de peshmerga, namen het Koerdische hoogland in en hielden er veertien jaar stand tegen herhaalde Iraakse legeroffensieven. De veerkracht van het verzet gedurende deze revolutie was zijn grootste prestatie als militair bevelhebber. Het Iraakse leger kon zijn strijders in de bergen niet verslaan, maar zij konden hun gezag evenmin buiten het hoogland uitbreiden. Het conflict werd een uitputtingsoorlog waarin geen van beide partijen een beslissende overwinning kon behalen.

Deel 6: het Maartmanifest — een valse dageraad

In 1970 bereikten de Ba’ath-regering en Barzani een overeenkomst: het Maartmanifest beloofde binnen vier jaar Koerdische autonomie. Het was de belangrijkste politieke prestatie van zijn loopbaan en zijn bitterste teleurstelling. De Ba’ath-regering was nooit van plan het akkoord volledig na te leven en gebruikte de vier jaar om haar gezag over Koerdische gebieden te versterken, terwijl zij de indruk wekte te goeder trouw te onderhandelen. In 1974 bleef het autonomieaanbod van de regering ver achter bij de voorwaarden van het manifest en werd de oorlog hervat.

Deel 7: het Akkoord van Algiers — verraad en ineenstorting

In maart 1975 tekenden de sjah van Iran en Saddam Hussein het Akkoord van Algiers, dat het Iraans-Iraakse grensgeschil regelde. In ruil voor Iraanse concessies over de waterweg stemde Irak ermee in zijn steun aan de Koerdische oppositie te beëindigen; Iran beloofde de troepen van Barzani niet langer te steunen. Het akkoord gaf Irak alles wat het nodig had om de Koerdische opstand te verpletteren en verschafte de sjah een grensregeling die hij belangrijker vond dan Koerdische vrijheid. Afgesneden van Iraanse aanvoerlijnen en grondgebied stortten de troepen van Barzani binnen enkele dagen in. Het was de rampzaligste nederlaag van zijn loopbaan.

Deel 8: ballingschap, ziekte en dood in Washington

Barzani ging in ballingschap naar de Verenigde Staten, waar hij voor longkanker werd behandeld. Op 1 maart 1979 overleed hij in een ziekenhuis in Washington, zonder de regio Koerdistan of de terugkeer van zijn familie naar de macht in de bergen waaruit hij was verdreven te hebben meegemaakt. Hij was vijfenzeventig. Zijn hele volwassen leven had hij gevochten, onderhandeld, ballingschap doorstaan en was hij teruggekeerd.

Deel 9: nalatenschap — het symbool dat niet wilde sterven

Zijn nalatenschap is complex, omstreden en enorm. Als militair bevelhebber toonde hij dat Koerdische peshmerga hun bergen langdurig tegen de volle macht van een staatsleger konden behouden. Als politiek leider liet hij zien dat Koerdische nationale aspiraties konden worden georganiseerd in een duurzame beweging die met staten kon onderhandelen en internationale aandacht kon verwerven. Ook zijn mislukkingen behoren tot die erfenis: de afhankelijkheid van buitenlandse machten, het persoonlijke gezag dat democratische instellingen in de weg stond en de ramp van 1975.

Deel 10: de Barzani-dynastie — van rebel tot president

De politieke traditie die Mustafa Barzani vestigde, is door zijn familie voortgezet. Zijn zoon Masoud Barzani leidde de KDP door de crises van de jaren 1990, waaronder de burgeroorlog met de PUK, en bekleedde vanaf 2005 het presidentschap van de regio Koerdistan. Tijdens de Anfal-campagne van 1986–1989 probeerde Saddam Hussein de Koerdische bevolking uit te roeien. Honderden Barzani-dorpen werden verwoest en duizenden stamleden gedood: de extreemste uitdrukking van de prijs die de Barzani’s en het Koerdische volk voor hun verzet betaalden.

Vroege strijd en de wil tot verzet (1903–1945)

  • 1903 — Geboren in het verzet: Hij werd geboren in het ruige dorp Barzan in het district Rawanduz in Noord-Irak, binnen de vooraanstaande Barzani-stam. Zijn familie was al diep verwikkeld in de strijd tegen Ottomaans en later Brits bestuur.

  • 1931–1932 — De eerste opstanden: Met zijn oudere broer, sjeik Ahmed Barzani, nam hij de wapens op in de eerste grote Barzani-opstand tegen de Iraakse regering en haar Britse mandaatsteunverleners. In deze periode scherpte hij zijn guerrillavaardigheden aan in het verraderlijke bergterrein.

  • 1943–1945 — Het leiderschap aanvaarden: Barzani leidde zijn eigen grote opstand tegen Bagdad. Door het onherbergzame landschap van Barzan in hun voordeel te gebruiken, weerstonden zijn troepen het Iraakse leger met succes. Zij bleken niet te verdrijven en vestigden zijn naam als geducht bevelhebber.

De Republiek Mahabad en de Lange Mars (1946–1958)

  • 1946 — Verdediger van Mahabad: Barzani stak over naar buurland Iran om opperbevelhebber te worden van de Republiek Mahabad, een kortstondige Koerdische staat met Sovjetsteun. Toen de republiek onvermijdelijk instortte en Iraanse troepen naderden, weigerde hij zich over te geven. Hij leidde zijn 500 trouwe peshmerga op een legendarische, uitputtende ‘Lange Mars’ over de bergen en de Aras naar de Sovjet-Unie.

  • 1946–1958 — De Sovjetballingschap: Meer dan een decennium leefde Barzani in ballingschap in de USSR. Hij studeerde politiek en militaire strategie, bouwde contacten met Sovjetleiders op en hield cruciale verbindingen met Koerdische politieke kringen thuis in stand. Hij zag hoe in zijn naam de Democratische Partij van Koerdistan (KDP) werd opgericht.

Terugkeer naar Irak en de Septemberrevolutie (1958–1974)

  • Oktober 1958 — Een triomfantelijke terugkeer: Na de Revolutie van 14 juli, de staatsgreep van Qasim die de Iraakse monarchie omverwierp, werd Barzani naar Irak terug uitgenodigd. Hij werd als held ontvangen en officieel als KDP-voorzitter erkend. Aanvankelijk onderhield hij sterke banden met de nieuwe republikeinse regering.

  • 11 september 1961 — Begin van de Septemberrevolutie: De betrekkingen met Bagdad verslechterden snel doordat de regering wezenlijke Koerdische rechten weigerde. Barzani begon de Septemberrevolutie, of Aylul-opstand, en leidde een massale gewapende strijd van een decennium die het Iraakse leger uitputte.

  • Maart 1970 — Het Maartmanifest: De opstand dwong de Ba’ath-regering, toen sterk beïnvloed door een jonge Saddam Hussein, naar de onderhandelingstafel. Barzani bereikte een historisch vredesakkoord dat Koerdische autonomie, taalrechten en een aandeel in de politieke macht beloofde.

Verraad, ineenstorting en laatste jaren (1974–1979)

  • 1974 — Het akkoord stort in: De Ba’athisten traineerden de uitvoering van het akkoord uit 1970, vooral rond de olierijke stad Kirkuk. Toen Bagdad een afgezwakte autonomiewet presenteerde, wees Barzani die af en werd de wrede, grootschalige oorlog hervat.

  • Maart 1975 — Het Akkoord van Algiers: Een verwoestende geopolitieke slag volgde toen Saddam Hussein en de Iraanse sjah het Akkoord van Algiers tekenden en hun grensgeschillen regelden. In ruil daarvoor beëindigde Iran, met Amerikaanse steun, abrupt alle militaire en logistieke hulp aan Barzani. Zonder open aanvoerlijnen stortte de Koerdische opstand vrijwel van de ene dag op de andere in.

  • 1975–1979 — Ballingschap en ziekte: Verslagen en verraden door internationale bondgenoten vluchtte Barzani over de grens naar Iran. Uiteindelijk verhuisde hij naar de Verenigde Staten voor behandeling van longkanker. Zijn laatste jaren bracht hij door ver van de bergen waarvoor hij had gevochten.

  • 1 maart 1979 — Het einde van een tijdperk: Mustafa Barzani overleed op vijfenzeventigjarige leeftijd in het Georgetown University Hospital in Washington, D.C. Zijn lichaam werd uiteindelijk naar Koerdistan teruggebracht. Hij blijft een iconische, verenigende figuur in de Koerdische geschiedenis.


Chronologie van Mustafa Barzani

1903 — Geboren in Barzan.

1946 — Bevelhebber van de strijdkrachten van de Republiek Mahabad; Sovjetballingschap.

1958 — Keert terug naar Irak; leidt de KDP.

1961–1975 — Septemberrevolutie.

1975 — Akkoord van Algiers; ineenstorting; ballingschap.

1 maart 1979 — Overlijdt in Washington.

Bronverwijzingen

1. Boek van McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.

2. Boek van Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.

3. Boek van Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.

4. Boek van Edmonds, C.J. Kurds, Turks and Arabs. Oxford University Press, 1957.

5. Boek van Hanna Batatu. The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq. Princeton University Press, 1978.

6. Boek van Stansfield, Gareth. Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy. Routledge, 2003.

7. Boek van Eagleton, William Jr. The Kurdish Republic of 1946. Oxford University Press, 1963.

8. Rapport van Human Rights Watch. Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds. 1993.

Veelgestelde vragen

Wie was Mustafa Barzani?

Mustafa Barzani (1903–1979) was leider van de Barzani-stam en de Democratische Partij van Koerdistan. Hij leidde de veertienjarige Septemberrevolutie (1961–1975), het langst volgehouden Koerdische gewapende verzet in de moderne geschiedenis. Hij wordt vereerd als de grondleggende militaire held van de Koerdische nationale beweging in Irak.

Wat was de Septemberrevolutie?

De Septemberrevolutie begon op 11 september 1961 en was de opstand onder Barzani die het Iraakse leger veertien jaar in een patstelling hield. Peshmerga beheersten het Koerdische hoogland en doorstonden herhaalde Iraakse offensieven totdat het Akkoord van Algiers uit 1975 hun Iraanse aanvoerlijnen afsneed en de beweging instortte.

Wat was de nalatenschap van Mustafa Barzani?

Barzani toonde dat Koerdische peshmerga hun bergen langdurig tegen een staatsleger konden behouden en dat nationale aspiraties konden worden georganiseerd in een duurzame beweging die internationale aandacht trok. Zijn zoon Masoud Barzani zette zijn politieke traditie voort als KDP-leider en president van de regio Koerdistan.