Inleiding
Salah al-Din Yusuf ibn Ayyub, Saladin, werd in 1138 in Tikrit in een Koerdische familie geboren en groeide uit tot de beroemdste islamitische legeraanvoerder uit de geschiedenis. Zijn loopbaan veranderde het middeleeuwse Nabije Oosten: hij wierp het Fatimidische kalifaat omver, verenigde Egypte en Syrië onder één Koerdische dynastie, vernietigde het kruisvaardersleger bij Hattin, heroverde Jeruzalem en dwong Richard Leeuwenhart tijdens de Derde Kruistocht tot een patstelling. Geen Koerdische figuur oefende ooit grotere militaire of politieke macht uit.
Dit artikel volgt Saladins militaire loopbaan vanaf de Egyptische veldtochten in de jaren 1160 tot de beslissende veldslagen van 1187–1192. Het behandelt elke grote confrontatie die de Ayyubidische dynastie tot de machtigste staat in de islamitische wereld maakte.
Inhoud
De Koerdische verovering van Egypte (1164–1171)
De islamitische wereld verenigen (1171–1186)
De Slag bij Hattin en de val van Jeruzalem (1187)
De Derde Kruistocht (1189–1192)
Saladins Koerdische identiteit en het Ayyubidische leger
Belangrijke gebeurtenissen en tijdlijn
De Koerdische verovering van Egypte (1164–1171)
De opkomst van de Ayyubiden begon in Egypte, niet in Koerdistan. In de jaren 1160 verkeerde het Egyptische Fatimidische kalifaat in zijn laatste verval. Drie machten streden om de controle: het kruisvaarderskoninkrijk Jeruzalem onder Amalrik I, de Syrische heerser Nur al-Din en rivaliserende Egyptische facties. Tussen 1164 en 1169 stuurde Nur al-Din drie militaire expedities naar Egypte onder zijn Koerdische generaal Shirkuh, met diens neef Saladin als ondergeschikt officier.
De veldtochten waren ingewikkelde driepartijenconflicten. Shirkuh en Saladin versloegen de gezamenlijke troepen van de kruisvaarders en de Egyptische vizier Shawar bij Bilbais, nabij Gizeh en bij Alexandrië. Toen Shirkuh in januari 1169 uiteindelijk vizier werd, stierf hij binnen enkele weken. Saladin, nog maar begin dertig, werd zijn opvolger, naar verluidt omdat men hem als zwakste kandidaat en dus als minst bedreigend zag. Zijn rivalen hadden zich rampzalig misrekend.
Tegen 1171 had Saladin systematisch Fatimidische ambtenaren vervangen, een loyale strijdmacht opgebouwd en soennitische instellingen in heel Egypte bevorderd. Toen de laatste Fatimidische kalief stierf, was Saladin de enige overgebleven autoriteit. Het 262 jaar oude Fatimidische kalifaat, de grote sjiitische rivaal van de soennitische Abbasidische orde, was ten einde: omvergeworpen door een Koerdische legeraanvoerder uit Tikrit.
De islamitische wereld verenigen (1171–1186)
Na Nur al-Dins dood in 1174 begon Saladin een campagne om alle islamitische gebieden onder zijn bevel te verenigen. Hij veroverde Damascus, daarna Aleppo en vervolgens Mosul. Hij versloeg rivaliserende islamitische heersers voordat hij zijn volledige aandacht op de kruisvaardersstaten richtte. Bij de Slag bij de Hoorns van Hama in 1175 vernietigde Saladin een Zengidisch leger dat zijn gezag betwistte en vestigde hij zich als de overheersende macht in Syrië.
Saladins vroege confrontaties met de kruisvaarders leverden wisselende resultaten op. Bij Montgisard in 1177 bracht Boudewijn IV van Jeruzalem hem een zware nederlaag toe, een van de ergste uit zijn loopbaan. Saladin herstelde zich echter: hij won bij Marj Ayyun in 1179 en vernietigde datzelfde jaar de kruisvaardersvesting bij de Jakobsvoorde. In het begin van de jaren 1180 hield een reeks veldtochten rond kasteel Belvoir en Al-Fule de druk op de kruisvaardersgrens hoog.
De Slag bij Hattin en de val van Jeruzalem (1187)
1187 vormde het hoogtepunt van Saladins militaire loopbaan. In mei versloeg een Ayyubidische strijdmacht een kruisvaarderscontingent bij Cresson nabij Nazareth. Deze voorafgaande confrontatie toonde de Ayyubidische tactische overmacht. Op 4 juli 1187 behaalde Saladin vervolgens bij Hattin een van de beslissendste overwinningen uit de middeleeuwse oorlogvoering.
Saladin lokte het volledige kruisvaardersleger door een waterloos landschap in de Galilese zomerhitte en omsingelde en vernietigde het vervolgens bij de Hoorns van Hattin. Kruisvaarderskoning Guy van Lusignan werd gevangengenomen, samen met vrijwel de gehele kruisvaardersadel. De militaire orde van de Tempeliers werd feitelijk weggevaagd. In één dag schakelde Saladin de militaire slagkracht van het Koninkrijk Jeruzalem uit.
In de daaropvolgende maanden trok Saladin door de kruisvaardersstaten en veroverde stad na stad. Op 2 oktober 1187 gaf Jeruzalem zich na een kort beleg over, waarmee 88 jaar kruisvaardersbezetting eindigde. Saladins optreden bij de inname, het sparen van burgers, christenen toestaan zich vrij te kopen en het beschermen van heilige plaatsen, bezorgde hem blijvende roem als ridderlijk heerser in islamitische én christelijke bronnen. Alleen Tyrus hield stand, onder leiding van Koenraad van Montferrat. Dat Saladin Tyrus niet innam, zou een cruciale strategische fout blijken.
De Derde Kruistocht (1189–1192)
De val van Jeruzalem leidde tot de Derde Kruistocht, die de militaire middelen van Engeland, Frankrijk en het Heilige Roomse Rijk tegen Saladin samenbracht. Het tweejarige Beleg van Akko (1189–1191) werd het middelpunt van het kruisvaarderstegenoffensief. Ondanks Saladins herhaalde pogingen het garnizoen te ontzetten, viel Akko in juli 1191 in kruisvaardershanden: de eerste grote Ayyubidische nederlaag sinds Montgisard.
Richard I van Engeland trok daarna zuidwaarts langs de kust. Op 7 september 1191 versloeg hij Saladins leger bij Arsuf in een gedisciplineerde tactische confrontatie. Saladins troepen konden de marsformatie van de kruisvaarders niet doorbreken en het Ayyubidische leger leed aanzienlijke verliezen. Toch vermeed Saladin een totale nederlaag en behield hij zijn strategische positie.
De laatste grote confrontatie volgde bij Jaffa in augustus 1192, waar Richard persoonlijk een tegenaanval leidde die Saladins herovering van de stad voorkwam. De veldtocht eindigde met het Verdrag van Jaffa: een bestand waarbij Saladin Jeruzalem en het binnenland behield, terwijl de kruisvaarders een kuststrook van Tyrus tot Jaffa hielden. Saladin stierf in maart 1193 in Damascus, nadat hij zijn belangrijkste doel had bereikt: Jeruzalem bleef onder islamitisch gezag.
Saladins Koerdische identiteit en het Ayyubidische leger
Saladin was onmiskenbaar Koerdisch. Zijn familie behoorde tot de Koerdische Rawadistam en kwam uit Dvin in Armenië, dezelfde stad waar de Shaddadidische dynastie was begonnen. Zijn vader Najm al-Din Ayyub en oom Shirkuh dienden beiden als Koerdische legeraanvoerders onder de Turkse Zengidische heersers van Syrië. De Ayyubidische clan was Koerdisch van stamoorsprong, soennitisch van geloof en Arabisch van bestuurscultuur.
Het Ayyubidische leger dat Egypte veroverde en tegen de kruisvaarders streed, was een multi-etnische strijdmacht van Koerdische, Turkstalige en Arabische soldaten. Koerdische cavalerie vormde een belangrijk onderdeel; de heersende elite was overwegend Koerdisch. Saladin verdeelde gouverneursposten in zijn rijk onder broers, oomzeggers en volle neven uit de Ayyubidische clan. Zijn dynastie zou generatieslang over Egypte, Syrië, de Jazira en Jemen regeren en zo de grootste Koerdisch bestuurde staat uit de geschiedenis vormen.
Nalatenschap
Saladins militaire loopbaan vormt het belangrijkste hoofdstuk in de Koerdische militaire geschiedenis. Hij wierp een kalifaat omver, verenigde de islamitische wereld van Egypte tot Mesopotamië, heroverde Jeruzalem op de kruisvaarders en dwong de gezamenlijke legers van West-Europa tot een strategisch gelijkspel. Zijn dynastie zou meer dan een eeuw regeren en tientallen bekwame legeraanvoerders voortbrengen.
Voor Koerden staat Saladin voor trots én een paradox. Hij is de beroemdste Koerd uit de geschiedenis, maar het rijk dat hij bouwde was een Arabisch-islamitische staat die in het Arabisch functioneerde en soennitisch-islamitische in plaats van specifiek Koerdische doelen diende. De Ayyubidische dynastie bewijst dat Koerdisch politiek en militair talent de hoogste niveaus van de middeleeuwse wereld kon bereiken, en dat Koerdische identiteit tegelijk in grotere imperiale projecten kon opgaan. Beide waarheden bepalen de Koerdische ervaring.
Belangrijke gebeurtenissen en tijdlijn
1164–1169 — Drie Egyptische veldtochten onder Shirkuh en Saladin; veldslagen bij Bilbais, Gizeh en Alexandrië
1169 — Shirkuh sterft; Saladin wordt vizier van Egypte
1171 — Het Fatimidische kalifaat wordt afgeschaft; Saladin wordt alleenheerser van Egypte
1175 — Slag bij de Hoorns van Hama: Saladin verslaat Zengidische rivalen
1177 — Slag bij Montgisard: kruisvaardersoverwinning op Saladin
1179 — Slag bij Marj Ayyun en vernietiging van de vesting bij de Jakobsvoorde: Ayyubidische overwinningen
4 juli 1187 — Slag bij Hattin: Saladin vernietigt het kruisvaardersleger
2 oktober 1187 — Beleg van Jeruzalem: Saladin herovert de Heilige Stad na 88 jaar kruisvaardersbestuur
1189–1191 — Beleg van Akko: kruisvaarders heroveren Akko tijdens de Derde Kruistocht
7 september 1191 — Slag bij Arsuf: Richard I verslaat Saladin tactisch
1192 — Slag bij Jaffa en Verdrag van Jaffa: Jeruzalem blijft islamitisch; de Derde Kruistocht eindigt
4 maart 1193 — Saladin sterft in Damascus
Veelgestelde vragen
Was Saladin Koerdisch?
Ja. Saladin werd geboren in een Koerdische familie uit Tikrit. Zijn vader Najm al-Din Ayyub en oom Shirkuh waren Koerdische legeraanvoerders. De Ayyubidische dynastie die zij stichtten wordt zowel in de middeleeuwse als de moderne wetenschap algemeen als Koerdische dynastie erkend.
Wat was de Slag bij Hattin?
De Slag bij Hattin (4 juli 1187) was de beslissende veldslag waarin Saladin het volledige kruisvaardersleger bij de Hoorns van Hattin in Galilea vernietigde. Zij leidde rechtstreeks tot de herovering van Jeruzalem en de meeste kruisvaardersstaten.
Wie won de Derde Kruistocht?
De Derde Kruistocht eindigde in een strategisch gelijkspel. Richard I won tactisch bij Arsuf en Jaffa en heroverde de kust, maar Saladin behield Jeruzalem en het binnenland. Het Verdrag van Jaffa (1192) bevestigde islamitisch gezag over Jeruzalem, Saladins voornaamste doel.
Bronnen en verder lezen
Encyclopaedia Britannica — Saladin
HISTORY.com — Saladin: achtergrond, kruistochten en feiten
New World Encyclopedia — Saladin
Wikipedia — Saladin, Saladin in Egypte, Ayyubidische dynastie
Islamic History — Ayyubidische dynastie