Giriş
Asman, Zerdüşt ve İrani gelenekte gökyüzünün yazatasıdır: Işıldayan göğün, en yüksek gökyüzünün ve gökkubbenin ilahi varlığı; Ahura Mazda’nın yarattığı maddi dünyanın ilk bölümü, dünyanın üzerinde kemerlenen geniş ve ışıldayan kubbe.
Bilge Rabbin tasavvurunda adı gökyüzü ya da gök anlamına gelen Asman, dünyanın üzerinde kemerlenen ışıldayan göğe, gökyüzüne nezaret eden ilahi varlıktır. Geleneğin evren anlayışında gökyüzü, maddi dünyanın yaratılan ilk bölümüdür. Karanlığın güçlerine karşı duran, parlak zırhlı ilahi varlık olarak kişileştirilmiş geniş ve ışıldayan kubbe şeklinde tasavvur edilir. Gökyüzü güneşi, ayı ve yıldızları barındırır; iyi yaratılışın büyük bir kozmik varlığı olarak onurlandırılır.
Zerdüşt geleneğinin diğer ilahi varlıkları gibi Asman da İrani halkların ortak kadim dini ve mitolojik mirasına, Kürtlerin Farslarla ve İrani dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Asman’ı tanımak, Zerdüşt geleneğinin gökyüzüne, dünyanın üzerinde kemerlenen ışıldayan göğe, maddi yaratılışların ilkine ve iyi yaratılışın büyük kozmik varlığına verdiği değeri tanımaktır.
İçindekiler
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Asman Kimdir?
Asman, Zerdüşt geleneğinde gökyüzünün yazatası, yani ilahi varlığıdır; Ahura Mazda tarafından yaratılan iyiliksever ilahi varlıklardan biridir. Adı gökyüzü ya da gök anlamına gelir; ışıldayan göğün, en yüksek gökyüzünün ve gökkubbenin, dünyanın üzerinde kemerlenen geniş ve parlak kubbenin ilahi varlığıdır. Geleneğin evren anlayışında gökyüzü, Bilge Rabbin diğer yaratılışlardan önce ortaya çıkardığı maddi dünyanın ilk bölümüdür. Dünyayı kuşatıp koruyan, sert ve parlak maddeden oluşmuş büyük ışıldayan kubbe olarak tasavvur edilir. Gökyüzü, parlak zırhlı ilahi varlık, karanlığın güçlerine karşı duran kudretli bir kozmik varlık olarak kişileştirilir; çünkü evren tasavvurunda kötülüğün saldırısına karşı iyi yaratılışın ilk savunma hattıdır. Göksel ışıklar olan güneşi, ayı ve yıldızları barındırır, ayın bir gününe nezaret eder. Gökyüzünün yazatası, dünyanın üzerinde kemerlenen ışıldayan gök ve maddi yaratılışların ilki olarak Asman, Zerdüşt evren tasavvurunun ilahi varlıkları arasında büyük bir yer tutar.
Adın Anlamı
Asman adı gökyüzü ya da gök, dünyanın üzerinde kemerlenen ışıldayan kubbe anlamına gelir. Adı eskidir; ilginç biçimde taş kavramıyla da bağlantılıdır. Böylece gökyüzü, dünyayı kuşatan sert ve parlak kubbe, bir tür ışıldayan taşsı gökkubbe olarak anlaşılır.
Bu anlam ilahi varlığın niteliğinin merkezindedir; çünkü Asman gökyüzü, dünyanın üzerinde kemerlenen ışıldayan göktür. Adın hem gökyüzü hem taşla bağlantısı, ilişkili eski Hint geleneğinde de bulunan kadim ve ilginç bir ilişkidir. Dünyayı kuşatıp koruyan sert, parlak ve ışıldayan kubbe, sert ve parıltılı maddeden oluşmuş bir tür taşsı gökkubbe anlayışını yansıtır. Gökyüzünün sert ve ışıldayan kubbe olarak kavranması, dünyanın koruyucu çevresi ve karanlığa karşı iyi yaratılışın ilk savunma hattı olmasıyla bağlantılıdır. Adı, ilahi varlığı gökyüzü, ışıldayan gök, dünyanın üzerinde kemerlenip onu kuşatan parlak kubbe olarak tanımlar. Işıldayan ve taşsı gökkubbe anlamıyla adın unsuru, gökyüzünün geniş, sert ve parıltılı kubbe olduğuna ilişkin eski anlayışı yakalar. Adının anlamını kavramak, gökyüzünü ışıldayan gök ve parlak kuşatıcı kubbe, dünyanın üzerinde kemerlenen, göksel ışıkları barındırıp karanlığa karşı duran büyük kozmik varlık olarak kavramaktır. Barındırdığı Hvare-khshaeta (Güneş) ve Mah (Ay) ile yakından ilişkilidir.
Öne Çıkan Noktalar
Asman, Zerdüşt geleneğinin gökyüzü ve ışıldayan gök yazatasıdır.
Adı gökyüzü anlamına gelir; taş kavramıyla da bağlantılıdır.
Gökyüzü, maddi dünyanın yaratılan ilk bölümüdür.
Dünyayı kuşatıp koruyan geniş, sert ve ışıldayan kubbedir.
Karanlığa karşı parlak zırhlı ilahi varlık olarak kişileştirilir.
Güneşi, ayı ve yıldızları barındırır, bir güne nezaret eder.
Kısa Bilgiler
Adı: Asman (gökyüzü, gök)
Anlamı: Gökyüzü ya da gök; taşla da bağlantılı (taşsı gökkubbe)
Görevi: Gökyüzüne ve ışıldayan göğe nezaret eden yazata
Evren anlayışındaki yeri: Maddi dünyanın yaratılan ilk bölümü
Biçimi: Dünyayı kuşatan geniş, sert ve ışıldayan kubbe
Kişileştirildiği biçim: Karanlığa karşı parlak zırhlı ilahi varlık
Barındırdıkları: Güneş, ay ve yıldızlar
İlişkili olduğu varlıklar: Hvare-khshaeta (Güneş), Mitra, Khshathra Vairya
Takvimdeki yeri: Ayın 27. gününe nezaret eder
Mirasları: Ortak İranî dinî ve mitolojik gelenek
Işıldayan Gök
Asman; ışıldayan göğün, en yüksek gökyüzünün ve gökkubbenin, dünyanın üzerinde kemerlenen geniş ve parlak kubbenin ilahi varlığıdır. Bu, Zerdüşt evren tasavvurunun büyük ve güzel imgelerinden biridir.
Zerdüşt evren tasavvurunda gökyüzü, yaratılmış dünyanın büyük ve güzel özelliklerinden biridir: Yeryüzünün üzerinde kemerlenen, güneşi, ayı ve yıldızları barındıran geniş ve ışıldayan gök. Asman ona nezaret eden ve onu kişileştiren ilahi varlıktır. Gökyüzü en yüksek gök, dünyanın üzerinde kemerlenip onu kuşatan, değerli ve parlak taş ya da metal gibi ışıldayan sert, aydınlık maddeden kubbedir. Bu ışıldayan gök, güzellik ve heybet taşıyan varlıktır; ışıklarıyla gökyüzünün büyük kubbesi, dünyanın görünür özelliklerinin en yüksek ve en kapsayıcı olanıdır. Gökyüzünün ilahi varlığı olarak Asman, bu ışıldayan göğe, dünyanın üzerinde kemerlenen geniş ve parıltılı kubbeye nezaret eder. Işıldayan göğün ilahi varlığı olma görevi, geniş ve parlak gökkubbenin yönetici gücü Asman’ın en belirgin yönüdür. Asman, dünyanın üzerinde kemerlenen parlak kubbe, ışıldayan göğün ilahi varlığı, Zerdüşt tasavvurunda gökyüzünün büyük kozmik varlığı olarak onurlandırılır.
Yaratılışların İlki
Geleneğin evren anlayışında gökyüzü, Ahura Mazda’nın diğer yaratılışlardan önce ortaya çıkardığı maddi dünyanın ilk bölümüdür; evren tasavvurunda özel saygınlık taşır.
Zerdüşt yaratılış anlatısında maddi dünya bir dizi aşamada yaratılır. Gökyüzü, Bilge Rabbin sulardan, yerden, bitkilerden, hayvanlardan ve insanlıktan önce ortaya çıkardığı maddi yaratılışların ilkidir. Bir anlatımda Bilge Rab, yaratacaklarını önce kendi içinde biçimlendirip sonra uygun sırayla ortaya çıkarmıştır; ilk görünür olan, adeta baştan çıkarılan gökyüzüdür. Maddi yaratılışların ilki olarak gökyüzü, evren tasavvurunda özel saygınlık ve önem taşır; maddi dünyanın yaratılmış şeylerinin ilki ve en yükseği, yaratılışın geri kalanının içinde bulunduğu ve açıldığı büyük kubbedir. Maddi yaratılışların ilki olma görevi Asman’ın tanımlayıcı özelliğidir; gökyüzünü maddi dünyanın yaratılmış şeylerinin ilki ve en kapsayıcısı, Bilge Rabbin ilk yarattığı büyük kubbe olarak belirler. Gökyüzü, maddi yaratılışların ilki, görünür dünyanın ilk yaratılan ve en kapsayıcı unsuru, iyi yaratılışın içinde açıldığı büyük kubbe olarak Zerdüşt evren tasavvurunda özel saygınlık yerini tutar.
Karanlığa Karşı Gökyüzü
Gökyüzü, karanlığın güçlerinin, Ehrimen ve iblislerinin saldırısına karşı iyi yaratılışın ilk savunma hattı olan parlak zırhlı ilahi varlık olarak kişileştirilir.
Zerdüşt evren tasavvurunda dünya, iyi yaratılışla karanlık ve kötülük güçleri arasındaki büyük mücadelenin alanıdır; gökyüzü bu mücadelede kahramanca rol üstlenir. Gökyüzü, Ehrimen ve iblislerinin saldırısına karşı iyi yaratılışın ilk savunma hattı olarak duran kudretli, ışıldayan savaşçı, parlak zırh giymiş ilahi varlık şeklinde kişileştirilir. Evrenin dramında karanlığın güçleri iyi yaratılışa saldırdığında, maddi dünyanın en dıştaki ve ilk yaratılan unsuru gökyüzü, saldırıyı ilk karşılayıp direnendir. Dünyayı kuşatan ışıldayan kubbe, karanlık güçlerinin yolunu kesip onları zamanla yenilebilecekleri yaratılmış dünyanın sınırları içinde tutar. Gökyüzünün ışıldayan savaşçı ve karanlığa karşı ilk savunma hattı olarak bu kahramanca görevi, kötülüğün saldırısına sağlam duran büyük parıltılı kubbenin çarpıcı ve güzel imgesidir. Karanlığa karşı siper olma görevi Asman’ın önemli yönüdür; gökyüzünün ilahi varlığını, iyi yaratılışın karanlık güçlerine karşı büyük kozmik mücadelesine bağlar. Gökyüzü, ışıldayan savaşçı ve iyi yaratılışın siperi, karanlığa karşı duran parlak kubbe olarak Zerdüşt evren tasavvurunda kahramanca yer tutar.
Gökyüzü ve Göksel Işıklar
Gökyüzü, göksel ışıklar olan güneşi, ayı ve yıldızları barındırır; ışığın ve gökteki ışık kaynaklarının ilahi varlıklarıyla ilişkilidir.
Asman’ın ışıldayan göğü, içinde hareket edip parlayan güneş, ay ve yıldızları, göksel ışıkları barındıran ve sergileyen kubbedir. Böylece gökyüzü, göksel ışık kaynaklarının ilahi varlıklarıyla, ışıldayan Güneş Hvare-khshaeta, Ay Mah ve Tiştrya gibi yıldızlarla yakından bağlantılıdır; hepsi gökkubbenin içinde parlar. Gökyüzü bu ışıkların hareket edip parladığı büyük kubbe, dünyanın ışıklarını barındırıp sergileyen ışıldayan göktür. Bu yönüyle Asman, göğün ışıklarını taşıyan büyük kubbe olarak ışığın ve göksel ışık kaynaklarının ilahi varlıkları arasında sayılır. Gökyüzünün göksel ışıklarla ilişkisi Asman’ın güzel bir yönüdür; gökyüzünün ilahi varlığını içinde parlayan ışıklara ve ışığın ilahi varlıklarına bağlar. Asman, güneşi, ayı ve yıldızları barındıran ışıldayan kubbe, göksel ışıkların büyük göğü, dünyanın ışıklarının içinde parladığı gökyüzü olarak Zerdüşt evren tasavvurunun ilahi varlıkları arasında onurlandırılır.
Simgesellik ve Anlam
Asman her şeyden önce Zerdüşt geleneğinin gökyüzüne, dünyanın üzerinde kemerlenen ışıldayan göğe, maddi yaratılışların ilki ve en kapsayıcısına, iyi yaratılışın büyük kozmik varlığına duyduğu saygıyı somutlaştırır. Gökyüzünün ilahi varlığı olarak göklerin heybetini ve güzelliğini, dünyanın koruyucu çevresini temsil eder.
Asman, iyi yaratılışın karanlığa karşı siperi olan gökyüzünün kahramanca görevini, kötülüğün saldırısına sağlam duran ışıldayan savaşçıyı ve göksel ışıkları taşıyan büyük kubbeyi de somutlaştırır. Bu yönüyle evrenin düzenini, güzelliğini ve koruyucu gücünü temsil eder. Bütün bunlarla Asman, İrani dini geleneğin büyük kozmik varlıkları arasındadır; gökyüzünü, ışıldayan göğü, yaratılışların ilkini ve karanlığa karşı siperi somutlaştırır. Gökyüzünün yazatası, dünyanın üzerinde kemerlenip Hvare-khshaeta (Güneş) ve Mah (Ay) gibi göksel ışıkları barındıran ışıldayan kubbe, Kürtlerin İrani geleneğin diğer mirasçılarıyla paylaştığı evren anlayışının büyük figürlerinden biridir. Somutlaştırdığı ışıldayan göğe saygı, İrani evren tasavvurunun en görkemli ve güzel özellikleri arasındadır.
Asman ve Kürtler
Zerdüşt geleneğinin diğer ilahi varlıkları gibi Asman da İrani halkların ortak kadim dini ve mitolojik mirasına aittir. Kürtler, İrani bir halk olarak bu geleneği Farslarla ve İrani dünyanın diğer halklarıyla paylaşır. Gökyüzüne ve göklere duyulan saygı, bütün bölgenin köklü mirasının parçasıdır.
Dağlık yurtları yaylaların geniş ve çoğu zaman ışıl ışıl gökyüzü altında uzanan Kürtler için, ışıldayan göğe duyulan kadim İrani saygının doğal bir yankısı vardır; kültürel ve manevi dünyalarının derin arka planının parçasıdır. Nitekim Kürtçede ve ilişkili İrani dillerde gökyüzünü ifade eden sözcük, Asman adıyla aynı eski kökten gelir. Gökyüzüne, dünyanın üzerinde kemerlenip göksel ışıkları barındıran görkemli kubbeye saygı, İrani dünyanın ortak evren anlayışı mirasının parçasıdır. Asman’ı yalnızca Kürtlere özgü bir figür olarak değil, bu ortak İrani ve Zerdüşt mirasının parçası olarak anlamak dürüst ve doğrudur; gökyüzünün ilahi varlığı İrani halkların ortak kadim dini geleneğine aittir. Bu dünyada eski kökleri bulunan İrani bir halk olarak Kürtler, gökyüzünün ilahi varlığının da parçası olduğu bu mirası İrani geleneğin diğer mirasçılarıyla paylaşır. Dolayısıyla Asman’ı sunarken Kürtlerin mirasçısı olduğu ortak kadim İrani mirasın figürünü, gökyüzünün yazatasını, dünyanın üzerinde kemerlenen ışıldayan göğü sunuyoruz; adı bugün de gündelik gökyüzü sözcüğünde yaşar.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Asman, tek Tanrı’nın yerine tapılan ayrı bir tanrı mıdır? Hayır; Zerdüşt anlayışında Asman bir yazata, tek Tanrı Ahura Mazda tarafından yaratılan iyiliksever ilahi varlıklardan biridir. Gökyüzü, Bilge Rabbin büyük ve güzel eseri, maddi yaratılışların ilki ve iyi yaratılışın siperi olarak onurlandırılıp kişileştirilir. Fakat tek Tanrı merkezli inanç içinde onurlandırılır; onun yerine bağımsız tanrı olarak tapılmaz. Bu anlayış, gökyüzünün ve dünyanın diğer özelliklerinin tek Tanrı’nın iyi eserleri olarak onurlandırıldığı inancın temelde tek tanrılı niteliğini korur.
Gökyüzü neden taşla bağlantılıdır? Bu ilginç ve kadim bir özelliktir. Gökyüzünün adı Asman, köken bakımından hem gökyüzüyle hem taş kavramıyla bağlantılıdır; bu ilişki eski Hint geleneğinde de bulunur. Bu, modern anlayıştaki boş hava yerine gökyüzünü sert, parlak ve ışıldayan kubbe, sert ve parıltılı maddeden taşsı gökkubbe olarak kavrayan kadim tasavvuru yansıtır. Dürüst açıklama, bunun dünyayı kuşatan katı ve parlak kubbe olarak gökyüzüne ilişkin eski bir evren anlayışını yansıttığıdır; bu anlayış gökyüzünün iyi yaratılışın koruyucu çevresi ve siperi olmasıyla bağlantılıdır.
Asman özellikle Kürt bir figür müdür? Hayır; Zerdüşt geleneğinin diğer ilahi varlıkları gibi gökyüzünün ilahi varlığı da yalnızca Kürtlere özgü bir figür değil, Kürtlerin Farslarla ve İrani dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı ortak kadim İrani dini mirasın parçasıdır. İrani bir halk olarak Kürtler, gökyüzünün de parçası olduğu bu geniş ve eski mirası komşularıyla paylaşır; İrani dillerde gökyüzünü ifade eden sözcük de aynı eski kökten gelir.
İlgili Konular
Ahura Mazda: Gökyüzünü ilk yaratan Bilge Rab
Hvare-khshaeta: Gökkubbe içinde barındırılan ışıldayan Güneş
Mah: Gökyüzündeki göksel ışık Ay
Tiştrya: Gökte parlayan yağmur yıldızı
Mitra: Gökyüzüyle ilişkili ışığın efendisi
Khshathra Vairya: Işıldayan göğe yakınlık taşıyan metallerin kutsal ölümsüzü
Ehrimen: Gökyüzünün karşı durduğu karanlık
Vourukasha: Evrenin diğer büyük unsurlarından kozmik deniz
Sık Sorulan Sorular
Zerdüştlükte Asman kimdir?
Asman, Zerdüşt geleneğinde gökyüzünün yazatası, yani ilahi varlığıdır; Ahura Mazda tarafından yaratılan iyiliksever ilahi varlıklardan biridir. Adı gökyüzü ya da gök anlamına gelir; ışıldayan göğün, en yüksek gökyüzünün ve gökkubbenin, dünyanın üzerinde kemerlenen geniş ve parlak kubbenin ilahi varlığıdır. Geleneğin evren anlayışında gökyüzü maddi dünyanın yaratılan ilk bölümüdür; karanlığa karşı parlak zırhlı ilahi varlık olarak kişileştirilir.
Asman adı ne anlama gelir?
Asman adı gökyüzü ya da gök, dünyanın üzerinde kemerlenen ışıldayan kubbe anlamına gelir. İlginç biçimde taş kavramıyla da bağlantılıdır; ilişkili eski Hint geleneğinde de bulunan bu bağ, gökyüzünü dünyayı kuşatan sert ve parlak kubbe, bir tür ışıldayan taşsı gökkubbe olarak kavratır. Bu, modern anlayıştaki boş hava yerine gökyüzünü katı ve parıltılı kubbe olarak gören kadim tasavvuru yansıtır.
Gökyüzü neden yaratılışların ilkidir?
Zerdüşt yaratılış anlatısında maddi dünya bir dizi aşamada yaratılır; gökyüzü, Bilge Rabbin sulardan, yerden, bitkilerden, hayvanlardan ve insanlıktan önce ortaya çıkardığı maddi yaratılışların ilkidir. Bir anlatımda Bilge Rab, yaratacaklarını kendi içinde biçimlendirip önce gökyüzü olmak üzere sırayla ortaya çıkarmıştır. Maddi yaratılışların ilki ve en kapsayıcısı olarak gökyüzü özel saygınlığa sahiptir.
Gökyüzü karanlığa nasıl karşı durur?
Gökyüzü, Ehrimen ve iblislerinin saldırısına karşı iyi yaratılışın ilk savunma hattı olan ışıldayan savaşçı, parlak zırhlı ilahi varlık olarak kişileştirilir. Maddi dünyanın en dıştaki ve ilk yaratılan unsuru olarak karanlığın saldırısını ilk karşılayıp direnendir. Dünyayı kuşatan ışıldayan kubbe, karanlık güçlerinin yolunu kesip onları zamanla yenilebilecekleri yaratılmış dünyanın sınırları içinde tutar.
Gökyüzü hangi göksel ışıkları barındırır?
Asman’ın ışıldayan göğü, içinde hareket edip parlayan göksel ışıkları barındırıp sergileyen kubbedir: Güneş (Hvare-khshaeta), ay (Mah) ve yıldızlar (Tiştrya gibi). Gökyüzü bu ışık kaynaklarının ilahi varlıklarıyla yakından bağlantılıdır; dünyanın ışıklarının içinde hareket edip parladığı büyük kubbe olarak ışığın ilahi varlıkları arasında sayılır.
Asman bir Kürt figürü müdür?
Asman, yalnızca Kürtlere özgü bir figür değil, Kürtlerin Farslarla ve İrani dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı ortak kadim Zerdüşt ve İrani dini mirasın parçasıdır. Bu dünyada eski kökleri bulunan İrani bir halk olarak, dağlık yurtlarının geniş gökyüzü altında yaşayan Kürtler bu mirası paylaşır. Nitekim Kürtçede ve ilişkili İrani dillerde gökyüzünü ifade eden sözcük, Asman adıyla aynı eski kökten gelir.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Asman (gökyüzü, gökler) - Encyclopaedia Iranica
Zerdüşt Evren Anlayışı - Vikipedi
Zerdüşt Melekleri ve Yazataları - avesta.org
Kurdish-History.com: Hvare-khshaeta, Güneş