Destpêk
Asman di kevneşopiya Zerdeştî û Îranî de yazatayê ezmanê ye: hebûna xwedayî ya ezmana biriqdar, ezmana herî bilind û qubeya ezmanê, beşa yekem a cîhana madî ku Ahura Mazda afirandiye, qubeya berfireh û biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e.
Di dîtina Xudanê Zana de Asman, ku navê wî tê wateya ezman, hebûna xwedayî ye ku serperiştiya ezmanê dike, ezmana biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e. Di kozmolojiya kevneşopiyê de ezman beşa yekem a cîhana madî bû ku hat afirandin û wek qubeyeke berfireh û biriqdar tê dîtin, di kesayetiya hebûneke xwedayî ya di zirxeke biriqdar de ku li dijî hêzên tariyê disekine. Ezman roj, heyv û stêrkan dihewîne û wek hebûneke mezin a xwedayî ya gerdûnî ya afirandina baş tê rêzgirtin.
Wek hebûnên din ên xwedayî yên kevneşopiya Zerdeştî, Asman girêdayî mîrata kevnar a hevpar a olî û mîtolojîk a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Naskirina Asman tê wateya rûbirûbûna bi rêzgirtina Zerdeştî ya ji ezmanê re, ezmana biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e, yekem ji afirandeyên madî û hebûneke mezin a xwedayî ya gerdûnî ya afirandina baş.
Naverok
Asman kî ye?
Asman di kevneşopiya Zerdeştî de yazata, an hebûna xwedayî, ya ezmanê ye, yek ji hebûnên xwedayî yên qenc ku Ahura Mazda afirandine. Navê wî tê wateya ezman û ew hebûna xwedayî ya ezmana biriqdar ye, ezmana herî bilind û qubeya ezmanê, qubeya berfireh û biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e. Di kozmolojiya kevneşopiyê de ezman beşa yekem a cîhana madî ye ku Xudanê Zana afirandiye, berî afirandeyên din derxist û wek qubeyeke mezin a biriqdar ji madeyeke hişk û ronî tê dîtin, ku cîhanê dorpêç dike û diparêze. Ezman di kesayetiya hebûneke xwedayî di zirxeke biriqdar de tê nîşandan, hebûneke bihêz a gerdûnî ku li dijî hêzên tariyê disekine; ji ber ku ezman di dîtina gerdûnî de rêza yekem a afirandina baş li dijî êrişa xerabiyê ye. Ezman roj, heyv û stêrkan, ronahiyên ezmanî, dihewîne û serperiştiya rojeke mehê dike. Wek yazatayê ezmanê, ezmana biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e û yekem ji afirandeyên madî, Asman di nav hebûnên xwedayî yên gerdûnî yên dîtina Zerdeştî de cihekî mezin digire.
Wateya navê wê
Navê Asman tê wateya ezman, qubeya biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e. Nav navekî kevnar e û bi balkêşî herwiha bi têgîna kevirê re girêdayî ye, lewma ezman wek cureyekî qubeya ezmanî ya biriqdar û kevirî tê famkirin, qubeyeke hişk û ronî ku cîhanê dorpêç dike.
Ev wate bingehê taybetmendiya hebûna xwedayî ye, ji ber ku Asman ezman e, ezmana biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e. Girêdana nav bi herdu ezman û kevirê re girêdaneke kevnar û balkêş e, ku herwiha di kevneşopiya kevnar a têkildar a Hindî de tê dîtin, û têgîna ezmanê wek qubeyeke hişk, ronî û biriqdar nîşan dide, cureyekî qubeya ezmanî ya kevirî ji madeyeke hişk û biriqdar, ku cîhanê dorpêç dike û diparêze. Ev têgîna ezmanê wek qubeyeke hişk û biriqdar bi rola wî wek dorpêça parastinê ya cîhanê û rêza yekem a afirandina baş li dijî tariyê ve girêdayî ye. Nav hebûna xwedayî wek ezman nîşan dide, ezmana biriqdar, qubeya ronî ku li ser cîhanê hatî çemandin e û wê dorpêç dike. Hêmana nav, bi wateya xwe ya qubeya ezmanî ya biriqdar û kevirî, têgîna kevnar a ezmanê wek qubeyeke berfireh, hişk û biriqdar nîşan dide. Famkirina wateya nav tê wateya famkirina têgîna ezmanê wek ezmana biriqdar û qubeya ronî ya dorpêçker, hebûna mezin a xwedayî ya gerdûnî ku li ser cîhanê hatî çemandin e, ronahiyên ezmanî digire û li dijî tariyê disekine, nêzî Hvare-khshaeta ya Rojê û Mah ya Heyvê ku dihewîne.
Xalên Sereke
Asman yazatayê Zerdeştî yê ezman û ezmana biriqdar ye.
Nav tê wateya ezman û herwiha bi têgîna kevirê re girêdayî ye.
Ezman beşa yekem a cîhana madî ye ku tê afirandin.
Ew qubeyeke berfireh, hişk û biriqdar ye ku cîhanê dorpêç dike û diparêze.
Ew di kesayetiya hebûneke xwedayî ya di zirxeke biriqdar de li dijî tariyê tê nîşandan.
Ew roj, heyv û stêrkan dihewîne û serperiştiya rojekê dike.
Agahiyên Kurt
Nav: Asman (ezman)
Wate: Ezman; herwiha bi kevirê re girêdayî (qubeya ezmanî ya kevirî)
Rol: Yazata ku serperiştiya ezman û ezmana biriqdar dike
Di kozmolojiyê de: Beşa yekem a cîhana madî ya hatî afirandin
Form: Qubeyeke berfireh, hişk û biriqdar ku cîhanê dorpêç dike
Di kesayetiya: Hebûneke xwedayî di zirxeke biriqdar de li dijî tariyê
Dihewîne: Roj, heyv û stêrk
Têkildar e bi: Hvare-khshaeta (Roj), Mîtra, Khshathra Vairya
Di salnameyê de: Serperiştiya roja 27em a mehê dike
Mîrat: Kevneşopiya hevpar a olî û mîtolojîk a Îranî
Ezmana biriqdar
Asman hebûna xwedayî ya ezmana biriqdar ye, ezmana herî bilind û qubeya ezmanê, qubeya berfireh û biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e, yek ji wêneyên mezin û bedew ên dîtina gerdûnî ya Zerdeştî.
Di dîtina gerdûnî ya Zerdeştî de ezman yek ji taybetmendiyên mezin û bedew ên cîhana afirandî ye, ezmana berfireh û biriqdar ku li ser erdê hatî çemandin e û roj, heyv û stêrkan dihewîne, û Asman hebûna xwedayî ye ku serperiştiya wê dike û wê temsîl dike. Ezman ezmana herî bilind e, qubeya biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e û wê dorpêç dike, ji madeyeke hişk û ronî, wek kevirekî an metalekî bi nirx û biriqdar dibiriqe. Ev ezmana biriqdar tiştekî bedew û biheybet e, qubeya mezin a ezmanê bi ronahiyên xwe, bilindtirîn û berfirehtirîn ji taybetmendiyên xuyayî yên cîhanê. Wek hebûna xwedayî ya ezmanê, Asman serperiştiya vê ezmana biriqdar dike, qubeya berfireh û biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e. Ev rola hebûna xwedayî ya ezmana biriqdar diyarkertirîn aliyê Asman e, hêza serperiştiyê ya qubeya berfireh û biriqdar ya ezmanê. Asman wek hebûna xwedayî ya ezmana biriqdar, qubeya ronî ku li ser cîhanê hatî çemandin e, tê rêzgirtin, hebûna mezin a xwedayî ya gerdûnî ya ezmanê di dîtina Zerdeştî de.
Yekem ji afirandeyan
Di kozmolojiya kevneşopiyê de ezman beşa yekem a cîhana madî ye ku Ahura Mazda afirandiye, berî afirandeyên din derxistiye, cihekî rêza taybet di dîtina gerdûnî de.
Di vegotina Zerdeştî ya afirandinê de cîhana madî di rêzek qonaxan de tê afirandin û ezman yekem ji afirandeyên madî ye ku Xudanê Zana derdixe, berî av, erd, nebat, heywan û mirovahiyê tê afirandin. Di vegotinekê de Xudanê Zana pêşî afirandeyên xwe di hundirê xwe de çêkirin û paşê ew bi rêza wan a rast derxistin û ezman yekem bû ku hat xuyakirin, wek ku ji serî hat derxistin. Wek yekem ji afirandeyên madî, ezman di dîtina gerdûnî de xwedî cihekî rêz û girîngiya taybet e, yekem û bilindtirîn ji tiştên afirandî yên cîhana madî, qubeya mezin ku afirandina mayî di hundirê wê de hatî girtin e û vedibe. Ev rola yekem ji afirandeyên madî taybetmendiyeke diyarker a Asman e, ku ezmanê wek yekem û berfirehtirîn ji tiştên afirandî yên cîhana madî nîşan dide, qubeya mezin ku Xudanê Zana pêşî afirandiye. Wek yekem ji afirandeyên madî, yê pêşî hatî afirandin û berfirehtirîn ê cîhana xuyayî, ezman di dîtina gerdûnî ya Zerdeştî de cihê xwe yê taybet ê rêzê digire, qubeya mezin ku afirandina baş di hundirê wê de vedibe.
Ezman li dijî tariyê
Ezman di kesayetiya hebûneke xwedayî di zirxeke biriqdar de tê nîşandan, rêza yekem a afirandina baş li dijî êrişa hêzên tariyê, Ehrîmen û cinên wî.
Di dîtina gerdûnî ya Zerdeştî de cîhan qada têkoşîna mezin di navbera afirandina baş û hêzên tariyê û xerabiyê de ye û ezman di vê têkoşînê de xwedî roleke lehengane ye. Ezman di kesayetiya hebûneke xwedayî ya zirxeke biriqdar li xwe kiriye de tê nîşandan, şervanekî bihêz û biriqdar ku wek rêza yekem a afirandina baş li dijî êrişa Ehrîmen û cinên wî disekine. Di dramaya gerdûnî de dema hêzên tariyê êrişî afirandina baş dikin, ezman wek aliyê herî derve û yê pêşî hatî afirandin ê cîhana madî yekem e ku bi êrişê re rûbirû dibe û li dijî wê berxwe dide, qubeya biriqdar ku cîhanê dorpêç dike û rê li hêzên tariyê digire, wan di nav sînorên cîhana afirandî de digire ku dibe bi demê re li wir bên têkbirin. Ev rola lehengane ya ezmanê wek şervanê biriqdar û rêza yekem a parastinê li dijî tariyê wêneyeke bi bandor û bedew e, qubeya mezin a biriqdar ku li dijî êrişa xerabiyê saxlem disekine. Ev rola keleha parastinê li dijî tariyê aliyekî berbiçav ê Asman e û hebûna xwedayî ya ezmanê bi têkoşîna mezin a gerdûnî ya afirandina baş li dijî hêzên tariyê ve girê dide. Wek şervanê biriqdar û keleha parastinê ya afirandina baş, qubeya biriqdar ku li dijî tariyê disekine, ezman di dîtina gerdûnî ya Zerdeştî de cihekî lehengane digire.
Ezman û ronahiyên ezmanî
Ezman roj, heyv û stêrkan, ronahiyên ezmanî, dihewîne û bi hebûnên xwedayî yên ronahî û ronahiyên ezmanî re têkildar e.
Ezmana biriqdar ya Asman qubeya ku ronahiyên ezmanî, roj, heyv û stêrkan dihewîne û nîşan dide ye; ew li wê diçin û tên û di hundirê wê de dibiriqin. Bi vî awayî ezman bi hebûnên xwedayî yên ronahiyên ezmanî re nêzîk têkildar e, bi Hvare-khshaeta ya Roja ronî, Mah ya Heyvê û stêrkên wek Tiştrya, ku hemû di hundirê qubeya ezmanê de dibiriqin. Ezman qubeya mezin e ku ev ronahî di hundirê wê de diçin û tên û dibiriqin, ezmana biriqdar ku ronahiyên cîhanê dihewîne û nîşan dide. Di vê yekê de Asman bi hebûnên xwedayî yên ronahî û ronahiyên ezmanî re tê komkirin, qubeya mezin ku ronahiyên ezmanê dihewîne. Têkiliya ezmanê bi ronahiyên ezmanî re aliyekî bedew ê Asman e û hebûna xwedayî ya ezmanê bi ronahiyên di hundirê wê de dibiriqin û bi hebûnên xwedayî yên ronahiyê ve girê dide. Wek qubeya biriqdar ku roj, heyv û stêrkan dihewîne, ezmana mezin a ronahiyên ezmanî, Asman di nav hebûnên xwedayî yên gerdûnî yên dîtina Zerdeştî de tê rêzgirtin, ezmana ku ronahiyên cîhanê di hundirê wê de dibiriqin.
Sembolîzm û wate
Asman berî her tiştî rêzgirtina Zerdeştî ya ji ezmanê re temsîl dike, ezmana biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e, yekem û berfirehtirîn ji afirandeyên madî û hebûneke mezin a xwedayî ya gerdûnî ya afirandina baş. Wek hebûna xwedayî ya ezmanê, ew heybet û bedewiya ezmanan û dorpêça parastinê ya cîhanê nîşan dide.
Asman herwiha rola lehengane ya ezmanê wek keleha parastinê ya afirandina baş li dijî tariyê temsîl dike, şervanê biriqdar ku li dijî êrişa xerabiyê saxlem disekine û qubeya mezin ku ronahiyên ezmanî dihewîne. Di vê yekê de ew rêkûpêkî, bedewî û hêza parastinê ya gerdûnê nîşan dide. Di hemû van de Asman di nav hebûnên mezin ên xwedayî yên gerdûnî yên kevneşopiya olî ya Îranî de ye, ku ezman, ezmana biriqdar, yekem ji afirandeyan û keleha parastinê li dijî tariyê temsîl dike. Ew yazatayê ezmanê ye, qubeya biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e û ronahiyên ezmanî wek Hvare-khshaeta ya Rojê û Mah ya Heyvê dihewîne, yek ji kesayetiyên mezin ên kozmolojiya ku Kurd bi mîratgirên din ên kevneşopiya Îranî re parve dikin. Rêzgirtina ji ezmana biriqdar re ku ew temsîl dike yek ji taybetmendiyên herî biheybet û bedew ên dîtina gerdûnî ya Îranî ye.
Asman û Kurd
Asman, wek hebûnên din ên xwedayî yên kevneşopiya Zerdeştî, girêdayî mîrata kevnar a hevpar a olî û mîtolojîk a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd, wek gelekî Îranî, bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Rêzgirtina ji ezman û ezmanan re beşeke mîrata kûr a tevahiya herêmê ye.
Ji bo Kurdan, ku welatê wan ê çiyayî li bin ezmanên berfireh û gelek caran ronî yên bilindahiyan e, rêzgirtina kevnar a Îranî ya ji ezmana biriqdar re xwedî dengvedaneke xwezayî ye, beşeke paşxaneya kûr a cîhana wan a çandî û giyanî; bi rastî, peyva ezman di Kurdî û zimanên têkildar ên Îranî de bi xwe ji heman rehê kevnar ê navê Asman tê. Rêzgirtina ji ezmanê re, qubeya biheybet ku li ser cîhanê hatî çemandin e û ronahiyên ezmanî dihewîne, beşeke mîrata hevpar a kozmolojîk a cîhana Îranî ye. Rast û durust e ku Asman wek beşeke vê mîrata hevpar a Îranî û Zerdeştî bê famkirin, ji ber ku ew kesayetiyeke tenê Kurd nîne; hebûna xwedayî ya ezmanê girêdayî kevneşopiya kevnar a olî ya hevpar a gelên Îranî ye. Wek gelekî Îranî bi rehên kevnar di vê cîhanê de, Kurd bi mîratgirên din ên kevneşopiya Îranî re vê mîratê parve dikin, ku hebûna xwedayî ya ezmanê beşeke wê ye. Lewma di pêşkêşkirina Asman de em kesayetiyeke mîrata kevnar a hevpar a Îranî pêşkêş dikin ku Kurd mîratgirên wê ne, yazatayê ezmanê, ezmana biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e, ku navê wî heta îro di peyva rojane ya ezman de dijî.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Ma Asman xwedayekî cuda ye ku li şûna Xwedayê yekane tê perestin? Na; di têgihiştina Zerdeştî de Asman yazata ye, yek ji hebûnên xwedayî yên qenc ku Xwedayê yekane, Ahura Mazda, afirandine. Ezman wek karekî mezin û bedew ê Xudanê Zana tê rêzgirtin û di kesayetiyekê de tê nîşandan, yekem ji afirandeyên madî û keleha parastinê ya afirandina baş, lê di baweriyeke li dora Xwedayê yekane de tê rêzgirtin, ne wek xwedayekî serbixwe li şûna wî tê perestin. Ev têgihiştin taybetmendiya bingehîn a yekxwedaperestî ya baweriyê diparêze, ku di wê de ezman û taybetmendiyên din ên cîhanê wek karên baş ên Xwedayê yekane tên rêzgirtin.
Çima ezman bi kevirê re girêdayî ye? Ev taybetmendiyeke balkêş û kevnar e. Navê ezmanê, Asman, ji aliyê etîmolojiyê ve bi herdu ezman û têgîna kevirê re girêdayî ye, girêdanek ku herwiha di kevneşopiya kevnar a têkildar a Hindî de tê dîtin. Ev têgîna kevnar a ezmanê wek qubeyeke hişk, ronî û biriqdar nîşan dide, cureyekî qubeya ezmanî ya kevirî ji madeyeke hişk û biriqdar, ji têgîna nûjen a hewaya vala cuda. Şiroveya durust ew e ku ev têgîneke kevnar a kozmolojîk a ezmanê wek qubeyeke hişk û biriqdar ya cîhanê dorpêç dike nîşan dide, têgînek bi rola ezmanê wek dorpêça parastinê û keleha parastinê ya afirandina baş ve girêdayî.
Ma Asman kesayetiyeke taybet a Kurd e? Na; wek hebûnên din ên xwedayî yên kevneşopiya Zerdeştî, hebûna xwedayî ya ezmanê girêdayî mîrata kevnar a olî ya hevpar a Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin, ne kesayetiyeke tenê Kurd. Wek gelekî Îranî, Kurd bi cîranên xwe re vê mîrata berfireh û kevnar parve dikin, ku ezman beşeke wê ye; û peyva ezman di zimanên Îranî de bi xwe ji heman rehê kevnar tê.
Mijarên têkildar
Ahura Mazda: Xudanê Zana ku pêşî ezman afirand
Hvare-khshaeta: Roja ronî ku di qubeya ezmanê de tê girtin
Mah: Heyv, ronahiya ezmanî di hundirê ezmanê de
Tiştrya: stêrka baranê ku di ezmanê de dibiriqe
Mîtra: xudanê ronahiyê ku bi ezmanê re têkildar e
Khshathra Vairya: nemirê pîroz ê metalan, yê dişibe ezmana biriqdar
Ehrîmen: tariya ku ezman li dijî wê disekine
Vourukasha: deryaya gerdûnî, taybetmendiyeke din a mezin a gerdûnê
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Di Zerdeştiyê de Asman kî ye?
Asman di kevneşopiya Zerdeştî de yazata, an hebûna xwedayî, ya ezmanê ye, yek ji hebûnên xwedayî yên qenc ku Ahura Mazda afirandine. Navê wî tê wateya ezman û ew hebûna xwedayî ya ezmana biriqdar ye, ezmana herî bilind û qubeya ezmanê, qubeya berfireh û biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e. Di kozmolojiya kevneşopiyê de ezman beşa yekem a cîhana madî ye ku tê afirandin, di kesayetiya hebûneke xwedayî ya di zirxeke biriqdar de li dijî tariyê tê nîşandan.
Navê Asman tê çi wateyê?
Navê Asman tê wateya ezman, qubeya biriqdar ku li ser cîhanê hatî çemandin e. Bi balkêşî, ew herwiha bi têgîna kevirê re girêdayî ye, girêdanek ku di kevneşopiya kevnar a têkildar a Hindî de tê dîtin, lewma ezman wek cureyekî qubeya ezmanî ya biriqdar û kevirî tê famkirin, qubeyeke hişk û ronî ku cîhanê dorpêç dike. Ev têgîna kevnar a ezmanê wek qubeyeke hişk û biriqdar nîşan dide, ji têgîna nûjen a hewaya vala cuda.
Çima ezman yekem ji afirandeyan e?
Di vegotina Zerdeştî ya afirandinê de cîhana madî di rêzek qonaxan de tê afirandin û ezman yekem ji afirandeyên madî ye ku Xudanê Zana derdixe, berî av, erd, nebat, heywan û mirovahiyê. Di vegotinekê de Xudanê Zana afirandeyên xwe di hundirê xwe de çêkirin û bi rêz derxistin, pêşî ezman. Wek yekem û berfirehtirîn ji afirandeyên madî, ezman xwedî cihekî rêza taybet e.
Ezman çawa li dijî tariyê disekine?
Ezman di kesayetiya hebûneke xwedayî di zirxeke biriqdar de tê nîşandan, şervanekî biriqdar ku wek rêza yekem a afirandina baş li dijî êrişa Ehrîmen û cinên wî disekine. Wek aliyê herî derve û yê pêşî hatî afirandin ê cîhana madî, ezman yekem e ku bi êrişa tariyê re rûbirû dibe û li dijî wê berxwe dide, qubeya biriqdar ku cîhanê dorpêç dike û rê li hêzên tariyê digire, wan di nav sînorên cîhana afirandî de digire ku dibe bi demê re li wir bên têkbirin.
Ezman kîjan ronahiyên ezmanî dihewîne?
Ezmana biriqdar ya Asman qubeya ku ronahiyên ezmanî dihewîne û nîşan dide ye: roj (Hvare-khshaeta), heyv (Mah) û stêrk (wek Tiştrya), ku li wê diçin û tên û di hundirê wê de dibiriqin. Ezman bi hebûnên xwedayî yên van ronahiyan re nêzîk têkildar e û bi hebûnên xwedayî yên ronahiyê re tê komkirin, qubeya mezin ku ronahiyên cîhanê di hundirê wê de diçin û tên û dibiriqin.
Ma Asman kesayetiyeke Kurd e?
Asman girêdayî mîrata kevnar a olî ya hevpar a Zerdeştî û Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin, ne kesayetiyeke tenê Kurd. Wek gelekî Îranî bi rehên kevnar di vê cîhanê de, li bin ezmanên berfireh ên welatê wan ê çiyayî, Kurd vê mîratê parve dikin; bi rastî peyva ezman di Kurdî û zimanên têkildar ên Îranî de bi xwe ji heman rehê kevnar ê navê Asman tê.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Asman (ezman, ezmanan) — Encyclopaedia Iranica
Kozmolojiya Zerdeştî — Wikipedia
Melek û yazatayên Zerdeştî — avesta.org
Kurdish-History.com: Hvare-khshaeta, Roj
Kurdish-History.com: Mah, Heyv