Destpêk
Vourukasha yek ji wêneyên herî biheybet ên kozmolojiya Zerdeştî ye: okyanûsa mezin a gerdûnî ya cîhanê li navenda cîhanê, ku Ahura Mazda afirandiye û avên ezmanî wê têr dikin, çavkaniya ku hemû derya û çemên cîhanê jê diherikin.
Di kozmolojiya parastî di Avestayê de û berfirehkirî di Bundahişnê de, berhevoka mezin a zanîna Zerdeştî ya afirandinê, Vourukasha deryaya berfireh a ezmanî ye, bi peravên berfireh û gelek kendavan, ku li navenda cîhanê ye û avên hezar golan dihewîne. Li navenda wê Dara Hemû Tovan û Dara Nemiriyê, Gaokerena, mezin dibin; avên Anahita wê têr dikin; û li ser wê stêrka baranê Tiştrya ji bo baranên jiyandayî şer dike.
Wek hêmanên din ên kozmolojiya Zerdeştî, Vourukasha girêdayî mîrata kevnar a hevpar a olî û mîtolojîk a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Naskirina Vourukashayê tê wateya rûbirûbûna bi yek ji wêneyên herî biheybet ên mîta Îranî, okyanûsa mezin a gerdûnî li navenda cîhanê, çavkaniya hemû avan û malê darên pîroz.
Naverok
Vourukasha çi ye?
Vourukasha okyanûsa mezin a gerdûnî ya cîhanê ya kozmolojiya Zerdeştî ye, deryaya berfireh a ezmanî li navenda cîhanê ku Ahura Mazda afirandiye. Bi peravên berfireh û avên hezar golan di hundirê xwe de, tê gotin ku ew beşeke mezin a erdê digire, hêzdartirîna avan e û çavkaniya ku hemû derya û çemên cîhanê jê diherikin. Avên ezmanî yên Anahita, hebûna xwedayî ya avan, wê têr dikin; ew avên xwe dike hundirê wê. Li navenda Vourukashayê pîroztirîn nebat mezin dibin: Dara Hemû Tovan, ku tovên hemû nebatên cîhanê dihewîne, û Gaokerena an Haomaya spî, Dara Nemiriyê. Ew cihê jiyana masiyên pîroz ên Kar û afirîdeyên din ên afirandina baş e û cihê ku stêrka baranê Tiştrya bi cinê hişkesaliyê re ji bo baranên jiyandayî şer dike. Wek okyanûsa mezin a gerdûnî li navenda cîhanê, çavkaniya hemû avan û malê darên pîroz, Vourukasha yek ji wêneyên sereke û herî biheybet ên kozmolojiya Zerdeştî ye.
Wateya navê wê
Navê Vourukasha wek «bi peravên berfireh», «bi kendavên berfireh» an «xwedî gelek kendavan» tê famkirin, ji hêmanên bi wateya fireh an berfireh û perav, kendav an derketina deryayê ber bi axê ve. Bi vî awayî nav berfirehiya okyanûsa gerdûnî şirove dike, deryaya bi peravên berfireh û gelek kendavan, hêzdartirîna avan.
Ev wate şayî okyanûsa mezin a gerdûnî ye, deryaya berfireh û bi peravên fireh li navenda cîhanê, ew qas mezin ku avên hezar golan dihewîne û beşeke mezin a erdê digire. Di kevneşopiya paşîn de nav bi formên wek Frakhkard an Varkash xuya dike û bi demê re nav li deryayên rastîn wek Deryaya Xezerê an okyanûsa berfirehtir jî hat bikaranîn, dema erdnîgariya cîhana kevnar dihat famkirin; lê di destpêk û wateya xwe ya kozmolojîk de Vourukasha okyanûsa mezin a gerdûnî ya cîhanê ya dîtina olî ye, deryaya ezmanî ya bi peravên berfireh li navenda cîhanê. Nav, bi wateya xwe ya deryaya bi peravên berfireh û gelek kendavan, berfirehî û heybeta okyanûsa gerdûnî, hêzdartirîna avan di dîtina Zerdeştî ya cîhanê de, nîşan dide. Famkirina wateya nav tê wateya famkirina heybeta wêneyê, okyanûsa gerdûnî ya berfireh û bi peravên fireh li navenda cîhanê, çavkaniya hemû avên erdê û malê darên pîroz ku avên Anahita wê têr dikin.
Xalên Sereke
Vourukasha okyanûsa mezin a gerdûnî ya cîhanê ya kozmolojiya Zerdeştî ye.
Nav tê wateya bi peravên berfireh an xwedî gelek kendavan û berfirehiya wê şirove dike.
Ew li navenda cîhanê ye û avên hezar golan dihewîne.
Ew çavkaniya ku hemû derya û çemên cîhanê jê diherikin e.
Li navenda wê Dara Hemû Tovan û Dara Nemiriyê mezin dibin.
Li ser wê stêrka baranê Tiştrya ji bo baranan bi cinê hişkesaliyê re şer dike.
Agahiyên Kurt
Nav: Vourukasha (bi peravên berfireh); paşê Frakhkard, Varkash
Wate: Bi peravên berfireh, bi kendavên berfireh, xwedî gelek kendavan
Xweza: Okyanûsa mezin a gerdûnî ya cîhanê
Afirîner: Ahura Mazda
Cih: Navenda cîhanê
Avên wê têr dikin: Avên ezmanî yên Anahita
Çavkaniya: Hemû derya û çemên cîhanê
Li navenda wê: Dara Hemû Tovan û Gaokerena (Dara Nemiriyê)
Malê: Masiyên pîroz ên Kar; cihê şerê Tiştryayê ji bo baranan
Mîrat: Kevneşopiya hevpar a olî û mîtolojîk a Îranî
Deryaya li navenda cîhanê
Vourukasha di dîtina gerdûnî ya Zerdeştî de tam li navenda cîhanê ye, deryaya berfireh a ezmanî li dilê afirandinê ku Ahura Mazda wek taybetmendiyeke sereke ya afirandina baş afirandiye.
Di dîtina Zerdeştî ya struktura cîhanê de gerdûn li dora hin taybetmendiyên mezin ên sereke bi rêkûpêk hatî danîn e, di nav de çiyayê gerdûnî û okyanûsa gerdûnî. Vourukasha okyanûsa mezin a gerdûnî ye, deryaya berfireh a ezmanî ya li navenda cîhanê, ew qas mezin ku tê gotin beşeke mezin a erdê digire û avên hezar golan dihewîne, ku li binê çiyayê mezin ê gerdûnî kom bûne. Di dîtina Zerdeştî de okyanûsa gerdûnî tam li dilê cîhanê ye, taybetmendiyeke sereke ya gerdûna rêkûpêk a ku Xudanê Zana afirandiye, deryaya berfireh ku beşeke mezin a erdnîgariya gerdûnî li dora wê hatî rêxistin e. Ji cihê xwe yê navendî, Vourukasha çavkanî û cihê kombûna avan e, deryaya bihêz li dilê cîhanê ku av jê derdikevin û vedigerin wê. Ev cihê navendî di dîtina gerdûnî de taybetmendiyeke diyarker a Vourukashayê ye, okyanûsa mezin tam li navenda cîhanê, taybetmendiyeke sereke ya afirandina rêkûpêk. Vourukasha wek deryaya berfireh li dilê cîhanê cihê xwe yê biheybet di dîtina gerdûnî ya Zerdeştî de digire, okyanûsa gerdûnî li navenda afirandinê.
Çavkaniya hemû avan
Vourukasha çavkaniya ku hemû derya û çemên cîhanê jê diherikin e, ku avên ezmanî yên Anahita, hebûna xwedayî ya avan, wê têr dikin û embara mezin a avên cîhanê ye.
Di dîtina gerdûnî ya Zerdeştî de avên cîhanê bingeh û kombûna xwe di okyanûsa gerdûnî Vourukasha de dibînin. Avên ezmanî, ku di hebûna mezin a xwedayî ya avan, Anahita, de kesayetî dibînin, ji jor diherikin û dikevin Vourukashayê û ji vê deryaya mezin a gerdûnî av derdikevin û dibin derya, çem û cobarên cîhanê, erdê paqij dikin û jiyanê li ser wê diparêzin. Di kevneşopiyê de avên Vourukashayê ji bo paqijkirin û avdana cîhanê tên şandin û dîsa vedigerin deryaya gerdûnî, çerxeke mezin a avan; ev çerx paşê di têkiliyê bi rabûn û daketina avên deryayê re hat famkirin. Bi vî awayî okyanûsa gerdûnî çavkanî û embara mezin a avên cîhanê ye, deryaya navendî ku avên jiyandayî û paqijker jê derdikevin û vedigerin wê. Ev rola çavkaniya hemû avan yek ji taybetmendiyên sereke yên Vourukashayê ye, okyanûsa mezin a gerdûnî ku avên cîhanê jê diherikin, avên ezmanî wê têr dikin û jiyanê li tevahiya erdê diparêze. Vourukasha wek çavkanî û cihê kombûna avan cihê xwe yê navendî di dîtina Zerdeştî ya cîhanê de digire, deryaya mezin a gerdûnî li bingehê hemû avên erdê, herwiha bi hebûna xwedayî ya avên di kûrahiyê de, Apam Napat, ve girêdayî.
Dar û afirîdeyên pîroz
Li navenda Vourukashayê pîroztirîn nebat, Dara Hemû Tovan û Dara Nemiriyê, mezin dibin û afirîdeyên pîroz ên afirandina baş di avên wê de dijîn.
Okyanûsa mezin a gerdûnî malê pîroztirîn nebat û afirîdeyên dîtina gerdûnî ya Zerdeştî ye. Li navenda wê Dara Hemû Tovan mezin dibe, ku tovên hemû nebatên cîhanê di hundirê xwe de digire û hemû nebatên erdê ji wan tovên ku baran û kiryara çûkekî mezin ê mîtolojîk belav dikin dişînin. Li nêzî wê Gaokerena, Haomaya spî an Dara Nemiriyê, padîşahê nebatên dermanî, mezin dibe, ku cewhera wê dê di nûkirina cîhanê de nemiriyê bide. Çûkê mîtolojîk ê bi Dara Hemû Tovan re têkildar ku tovên wê belav dike di kevneşopiyê de bi çûkê mezin ê efsaneya Îranî, Sîmurg, ve girêdayî ye. Di avên Vourukashayê de masiyên pîroz ên Kar dijîn, ku Dara Nemiriyê li dijî afirîdeyên giyanê xerab diparêzin, û afirîdeyên din ên afirandina baş. Hebûna van dar û afirîdeyên pîroz Vourukashayê dike malê hin ji pîroztirîn û bedewtirîn wêneyên kozmolojiya Zerdeştî, okyanûsa mezin ku Dara Hemû Tovan û Dara Nemiriyê li navenda wê mezin dibin û afirîdeyên pîroz di avên wê de dijîn. Ev rola malê dar û afirîdeyên pîroz yek ji taybetmendiyên herî biheybet ên Vourukashayê ye û okyanûsa gerdûnî bi nebat û hebûnên pîroz li dilê dîtina Zerdeştî ya cîhanê ve girê dide.
Şerê ji bo baranan
Vourukasha cihê yek ji dramayên mezin ên gerdûnî yên mîta Zerdeştî ye: şerê stêrka baranê Tiştrya bi cinê hişkesaliyê re ji bo baranên jiyandayî.
Di dîtina gerdûnî ya Zerdeştî de anîna baranan dramayeke mezin e, şerekî di navbera hêzên afirandina baş û hêzên hişkesalî û xerabiyê de. Stêrka baranê Tiştrya, anînerê baranan, dadikeve okyanûsa gerdûnî Vourukasha û li wir bi cinê hişkesaliyê re şer dike û ji bo serdestiyê têdikoşe; û dema Tiştrya serdikeve, avên deryaya mezin hildikişîne û baran li erdê dibare, jiyan, berdarî û mezinbûnê tîne. Ev dramaya mezin a şerê ji bo baranan li rex û li ser okyanûsa gerdûnî diqewime, ku Tiştrya avên wê hildikişîne da li cîhanê bibarîne. Bi vî awayî okyanûsa gerdûnî cih û çavkaniya anîna baranên jiyandayî ye, deryaya mezin ku di têkoşîna gerdûnî ya li dijî hişkesaliyê de baran ji avên wê tên kişandin. Ev rola cihê şerê ji bo baranan yek ji taybetmendiyên herî dramatîk ên Vourukashayê ye û okyanûsa gerdûnî bi dramaya mezin a baranan û têkoşîna afirandina baş li dijî hişkesalî û xerabiyê ve girê dide. Wek cih û çavkaniya baranên jiyandayî di şerê mezin ê gerdûnî de, Vourukasha yek ji rolên xwe yên herî biheybet di dîtina Zerdeştî ya cîhanê de digire, deryaya gerdûnî ku baran ji avên wê tên kişandin da jiyanê li erdê biparêzin.
Sembolîzm û wate
Vourukasha berî her tiştî dîtina Zerdeştî ya rêkûpêkiya gerdûnî û cihê navendî yê avan di jiyana cîhanê de temsîl dike, okyanûsa mezin a gerdûnî li navenda afirandinê, çavkaniya hemû avan û malê darên pîroz. Wek deryaya gerdûnî, ew heybet û rêkûpêkiya cîhana afirandî û hêza jiyandayî ya avan nîşan dide.
Vourukasha herwiha pîrozbûna avan di kevneşopiya Zerdeştî de, rêzgirtina mezin a ji avê re wek hêmaneke paqij û jiyandayî û dramayên gerdûnî yên anîna baranan û mezinbûna nebatan temsîl dike. Di vê yekê de ew cihê navendî yê avan û darên pîroz di dîtina gerdûnî de nîşan dide. Di hemû van de Vourukasha yek ji wêneyên herî biheybet ên kevneşopiya olî ya Îranî ye, ku rêkûpêkiya gerdûnî, çavkanî û pîrozbûna avan û malê dar û afirîdeyên pîroz temsîl dike. Ew okyanûsa mezin a gerdûnî ya cîhanê li navenda cîhanê ye, ku avên Anahita wê têr dikin û cihê şerê ji bo baranan e, yek ji wêneyên herî biheybet ên kozmolojiya ku Kurd bi mîratgirên din ên kevneşopiya Îranî re parve dikin, bi hêviya nûkirinê, Frashokereti, ve girêdayî, dema Dara Nemiriyê ya li nava wê dê jiyana nemir bide. Dîtina okyanûsa mezin a gerdûnî li dilê cîhanê yek ji mayîndetirîn û biheybettirîn dîtinên kevneşopiyê ye.
Vourukasha û Kurd
Vourukasha, wek hêmanên din ên kozmolojiya Zerdeştî, girêdayî mîrata kevnar a hevpar a olî û mîtolojîk a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd, wek gelekî Îranî, bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Dîtina okyanûsa gerdûnî û pîrozbûna avan beşeke mîrata kûr a tevahiya herêmê ye.
Ji bo Kurdan, ku welatê wan ê çiyayî çavkaniya çemên mezin e û jiyana wan ji demeke dirêj ve bi avên ji bilindahiyan diherikin ve girêdayî ye, rêzgirtina kevnar a Îranî ya ji avan re û dîtina okyanûsa gerdûnî wek çavkaniya wan xwedî dengvedaneke diyarkirî ne, beşeke paşxaneya kûr a cîhana wan a çandî û giyanî. Wêneya okyanûsa mezin a gerdûnî, çavkaniya hemû avan û malê darên pîroz, wêneyeke biheybet û bedew e, beşeke mîrata hevpar a kozmolojîk a cîhana Îranî. Rast û durust e ku Vourukasha wek beşeke vê mîrata hevpar a Îranî û Zerdeştî bê famkirin, ji ber ku ew wêneyeke tenê Kurd nîne; ew girêdayî kevneşopiya kevnar a olî ya hevpar a gelên Îranî ye. Wek gelekî Îranî bi rehên kevnar di vê cîhanê de, Kurd bi mîratgirên din ên kevneşopiya Îranî re vê mîratê parve dikin, ku okyanûsa gerdûnî beşeke wê ye. Lewma di pêşkêşkirina Vourukashayê de em yek ji wêneyên herî biheybet ên mîrata kevnar a hevpar a Îranî pêşkêş dikin ku Kurd mîratgirên wê ne, okyanûsa mezin a gerdûnî ya cîhanê li navenda cîhanê, çavkaniya hemû avan û malê darên pîroz, yek ji wêneyên herî biheybet ên kozmolojiya ku bingehê kevneşopiyên herêmê pêk tîne.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Ma Vourukasha deryayeke rastîn e an mîtolojîk? Vourukasha di destpêk û wateya xwe ya kozmolojîk de okyanûseke mîtolojîk û gerdûnî ye, deryaya mezin a ezmanî ya dîtina gerdûnî ya Zerdeştî ku Ahura Mazda li navenda cîhanê afirandiye. Di heman demê de, dema erdnîgariya cîhana kevnar dihat famkirin, nav di kevneşopiya paşîn de li deryayên rastîn wek Deryaya Xezerê an okyanûsa berfirehtir hat bikaranîn. Helwesta durust ew e ku Vourukasha di bingehê xwe de wêneyeke kozmolojîk û mîtolojîk e, okyanûsa mezin a gerdûnî ya dîtina olî, ku carinan di têgihiştina erdnîgarî ya bi pêş dikeve de bi deryayên rastîn re jî hat yekgirtin. Ew bi awayê herî baş wek wêneyeke kûr a kozmolojîk tê famkirin, ne tenê wek komaveke rastîn.
Ma kozmolojiya Vourukashayê divê wek erdnîgariya peyv bi peyv bê girtin an wek wêneyên olî? Kozmolojiya Vourukashayê girêdayî dîtina olî û mîtolojîk a cîhanê ye ku di Avestayê de hatî parastin û di Bundahişnê de hatî berfirehkirin, dîtina sembolîk û gerdûnî ya afirandina rêkûpêk, ne erdnîgariya fizîkî ya peyv bi peyv. Ew bi awayê herî baş wek wêneyeke kûr a mîtolojîk û kozmolojîk tê famkirin, okyanûsa mezin a gerdûnî ku rêkûpêkiya cîhanê, cihê navendî û pîrozbûna avan û malê darên pîroz û dramayên gerdûnî nîşan dide. Ew wêneyeke olî û kozmolojîk e, ne îdîayeke erdnîgariya fizîkî bi wateya nûjen.
Ma Vourukasha wêneyeke taybet a Kurd e? Na; wek hêmanên din ên kozmolojiya Zerdeştî ew girêdayî mîrata kevnar a olî ya hevpar a Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin, ne wêneyeke tenê Kurd. Wek gelekî Îranî, Kurd bi cîranên xwe re vê mîrata berfireh û kevnar parve dikin, ku Vourukasha beşeke wê ye.
Mijarên têkildar
Ahura Mazda: Xudanê Zana ku okyanûsa gerdûnî afirand
Anahita: hebûna xwedayî ya avan ku Vourukashayê têr dike
Tiştrya: stêrka baranê ku li deryaya gerdûnî ji bo baranan şer dike
Gaokerena: Dara Nemiriyê li navenda Vourukashayê
Sîmurg: çûkê mîtolojîk ê bi Dara Hemû Tovan re girêdayî
Apam Napat: hebûna xwedayî ya avên di kûrahiyê de
Frashokereti: nûkirina bi Dara Nemiriyê ve girêdayî
Ferîdûn: lehengê efsaneyî yê kevneşopiya berfirehtir a Îranî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Di mîta Zerdeştî de Vourukasha çi ye?
Vourukasha okyanûsa mezin a gerdûnî ya cîhanê ya kozmolojiya Zerdeştî ye, deryaya berfireh a ezmanî li navenda cîhanê ku Ahura Mazda afirandiye. Bi peravên berfireh û avên hezar golan di hundirê xwe de, ew çavkaniya ku hemû derya û çemên cîhanê jê diherikin e û avên ezmanî yên Anahita wê têr dikin. Li navenda wê Dara Hemû Tovan û Dara Nemiriyê mezin dibin û li ser wê stêrka baranê Tiştrya ji bo baranan bi cinê hişkesaliyê re şer dike.
Navê Vourukasha tê çi wateyê?
Navê Vourukasha wek bi peravên berfireh, bi kendavên berfireh an xwedî gelek kendavan tê famkirin, ji hêmanên bi wateya fireh û perav an kendav. Ew berfirehiya okyanûsa gerdûnî şirove dike, deryaya bi peravên fireh ku ew qas mezin e avên hezar golan dihewîne. Di kevneşopiya paşîn de nav wek Frakhkard an Varkash xuya dike û li deryayên rastîn wek Deryaya Xezerê hat bikaranîn dema erdnîgariya cîhana kevnar dihat famkirin.
Li navenda Vourukashayê çi mezin dibe?
Li navenda Vourukashayê pîroztirîn nebat mezin dibin: Dara Hemû Tovan, ku tovên hemû nebatên cîhanê dihewîne û hemû nebatên erdê ji wan tovên ku baran û çûkekî mezin ê mîtolojîk belav dikin dişînin; û Gaokerena, Haomaya spî an Dara Nemiriyê, padîşahê nebatên dermanî ku cewhera wê dê di nûkirinê de nemiriyê bide. Masiyên pîroz ên Kar di avên wê de dijîn û Dara Nemiriyê diparêzin.
Vourukasha çawa çavkaniya hemû avan e?
Di dîtina gerdûnî ya Zerdeştî de avên cîhanê bingeh û kombûna xwe di Vourukashayê de dibînin. Avên ezmanî, ku di Anahitayê de kesayetî dibînin, diherikin û dikevin deryaya gerdûnî û av jê derdikevin û dibin derya, çem û cobarên cîhanê, erdê paqij dikin û jiyanê li ser wê diparêzin, berî ku di çerxeke mezin de dîsa vegerin deryaya gerdûnî; ev çerx paşê bi rabûn û daketina avên deryayê ve hat girêdan. Ew çavkanî û embara mezin a avên cîhanê ye.
Şerê ji bo baranan çi ye?
Di dîtina gerdûnî ya Zerdeştî de stêrka baranê Tiştrya dadikeve okyanûsa gerdûnî Vourukasha û li wir bi cinê hişkesaliyê re şer dike û ji bo serdestiyê têdikoşe. Dema Tiştrya serdikeve, avên deryaya mezin hildikişîne û baran li erdê dibare, jiyan, berdarî û mezinbûnê tîne. Ev dramaya mezin a şerê ji bo baranên jiyandayî li rex û li ser okyanûsa gerdûnî diqewime, ku avên wê ji bo avdana cîhanê tên kişandin.
Ma Vourukasha wêneyeke Kurd e?
Vourukasha girêdayî mîrata kevnar a olî ya hevpar a Zerdeştî û Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin, ne wêneyeke tenê Kurd. Wek gelekî Îranî bi rehên kevnar di vê cîhanê de û bi welatekî çiyayî ku çavkaniya çemên mezin e, Kurd bi cîranên xwe re vê mîratê parve dikin, ku okyanûsa mezin a gerdûnî beşeke wê ye. Ew yek ji wêneyên herî biheybet ên kozmolojiya hevpar a herêmê ye.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Kozmolojiya Zerdeştî — Wikipedia
Bundahişn li ser okyanûs û deryayan — avesta.org
Tiştrya û şerê ji bo baranan — Wikipedia