Destpêk
Fraşokeretî hêviya mezin a di dawiya çîroka Zerdeştî ya cîhanê de ye: nûkirina dawî, dema xirabî ji bo herdemê tê wêrankirin, mirî tên rakirin û hemû afirandin tê saxkirin û temam û nemir dibe. Peyv bixwe tê wateya ecêb û xweşik kirinê; ew jî tam tiştê ku vedibêje ye, ne wêrankirina cîhanê, lê nûkirina wê, kêliya ku şerê dirêj ê navbera qencî û xirabiyê di dawiyê de bi serkeftina temam a Ahura Mazda, Xwediyê Zana, diqede.
Di dîtina Zerdeştî de dîrok dramayeke berfireh a gerdûnî ye ku dawiya wê ya bi kêf misoger e. Rizgarkerê cîhanê, Saoşyant, dê ji dayik bibe da karê ku pêxember Zerdeşt dest pê kiriye temam bike. Mirî dê di bedenên xwe de rabin, hemû mirov dê di çemekî metalê helî de bên paqijkirin, hêzên tariyê dê tune bên kirin û dem bixwe dê cihê xwe bide hebûneke herdemî û bê mirin ku hemû kesên qenc tê de bi hev re di ronahiya Xwedê de dijîn.
Ev yek ji dîtinên herî kevn û bibandor ên dawiya cîhanê ye ku hatine xeyalkirin. Gelek wêneyên wê, rabûna miriyan, dadbariya dawî, rizgarkerê dê bê û têkbirina dawî ya şeytan, dê di nav sedsalan de di olên mezin ên paşê hatin de vedeng bidin. Fêmkirina Fraşokeretî fêmkirina armanca dawî ye ku hemû gerdûna Zerdeştî ber bi wê ve diçe: cîhaneke careke din ecêb û xweşik bûyî.
Naverok
Dramaya gerdûnî ya diwanzdeh hezar salan
Fraşokeretî çi ye?
Fraşokeretî, di farisiya navîn de Fraşegird, doktrîna navendî ya Zerdeştî ya dawiya demê ye: nûkirina dawî ya gerdûnê, dema xirabî bi temamî tê têkbirin, mirî ji nû ve radibin û afirandin li rewşa xwe ya destpêkê ya temam û nemir tê vegerandin. Rizgarker Saoşyant û ordûya hêzên pîroz vê pêk tînin; ew şerekî mezin ê dawî, rabûna bedenî ya miriyan, paqijkirina giştî bi çemekî metalê helî û wêrankirina herdemî ya ruhê xirabiyê Ehrîmen di xwe de digire. Navê wê tê wateya ecêb û xweşik kirinê.
Xalên sereke
Fraşokeretî nûkirina Zerdeştî ya cîhanê di dawiya demê de ye.
Navê wê tê wateya ecêb û xweşik kirinê: nûkirin, ne wêrankirin.
Rizgarkerê cîhanê, Saoşyant, wê pêk tîne.
Mirî di bedenên xwe de ji bo dadbariya dawî tên rakirin.
Hemû mirov ji çemekî paqijker ê metalê helî derbas dibin.
Xirabî ji bo herdemê tê wêrankirin û cîhan bê mirin û temam dibe.
Agahiyên kurt
Nav: Fraşokeretî (Avestayî, «ecêb û xweşik kirin»); farisiya navîn Fraşegird
Wate: Nûkirin û vejandina dawî ya cîhanê
Doktrîn: Xirabî bi temamî tê têkbirin û afirandin li temamiya xwe tê vegerandin
Rizgarker: Saoşyant (Astvat-ereta), ku ji tovê parastî yê Zerdeşt ji dayik dibe
Çarçoveya gerdûnî: Dîrokeke 12,000 salan di çar serdemên 3,000 salî de
Ceribandin: Çemekî metalê helî ku hemû mirovan paqij dike
Yên durust: Wek ku ji şîrê germ derbas bibin ji nav wî derbas dibin
Dawiya xirabiyê: Ehrîmen tê tunekirin û cîhan bê mirin dibe
Têbînî: Ne cezaya herdemî, lê agirê safker û vegerîner
Belgeya nivîskî: Di Avestayê de îşaret pê tê kirin; di Bundahishn a Pehlewî de bi hûrgulî hatiye vegotin
Ecêb û xweşik kirin
Peyva Fraşokeretî tê wateya ecêb û xweşik kirinê an temam kirinê; ew wate mifteya hemû ramanê ye. Dawiya cîhanê di dîtina Zerdeştî de ne karesat e ne tunekirin, lê nûkirin e: vegerandina afirandinê li rewşa bê kêmasî, bi kêf û bê mirin ku ji destpêkê ve ji bo wê dihat mebestkirin, berî ku êrîşa xirabiyê wê xera bike. Ew sererastkirina cîhanê ye, paqijkirina hemû gemariya ku Ehrîmen aniye wê.
Raman gelek kevnar e. Ew jixwe bi awayekî giştî di sirûdên herî kevn ên baweriyê de, Gathayên ku ji Zerdeşt bixwe re tên nisbetkirin, heye; pêxember li wir li ser nûkirina dê bê diaxive. Lê vegotina temam û bi hûrgulî, bi rizgarker, rabûna miriyan û çemê agirê xwe, bi taybetî di berhemên mezin ên Zerdeştî yên sedsalên paşîn de parastî ye, berî her tiştî Bundahishn, Pirtûka Afirandinê, ku kevneşopiyên bêhejmar nifşan nivîsî.
Dramaya gerdûnî ya diwanzdeh hezar salan
Ji bo fêmkirina Fraşokeretî divê mirov hemû dirêjahiya çîroka Zerdeştî ya demê bibîne. Di kevneşopiya pêşketî de dîroka cîhanê di maweya berfireh a diwanzdeh hezar salan de pêk tê, dabeşkirî li çar serdemên mezin. Di destpêkê de Ahura Mazda di ronahiya li jor de û Ehrîmen di tariya li jêr de dijiyan, valahiyek di navbera wan de hebû. Xwediyê Zana dizanî ruhê xirab dê êriş bike; pêşî hemû afirandina xwe bi awayê ruhî çêkir. Her du hêzan xwe bi peymanekê bend kirin ku di meydana cîhanê de di maweya diyarkirî ya demê de şerê xwe bikin.
Piştî afirandina ruhî afirandina madî hat, dema cîhan hişk û qenc hat çêkirin. Paşê Ehrîmen bi zor ket hundir û serdema sêyem dest pê kir: serdema Têkelbûnê, ku tê de qencî û xirabî li seranserê cîhanê bi hev re têkel in. Ev serdema ku em niha tê de dijîn e; her tişt û her ruh meydana şer a her du hêzan e. Dê serdema Veqetandinê li pey wê bê, dema qencî û xirabî di dawiyê de ji hev tên veqetandin. Ew serdema dawî di Fraşokeretî de digihêje lûtkeyê, nûkirina ku drama ji bo herdemê diqedîne.
Hatina Saoşyant
Rizgarkerek nûkirinê pêk tîne, Saoşyant, ku navê wî tê wateya yê sûdê tîne û navenka wî ya serbilind Astvat-ereta ye, temsîlkirina bedenî ya durustiyê. Di kevneşopiya herî temam de bi rastî sê rizgarker hene; her yek di yek ji sê maweyên dawî yên hezarsalî de ji dayik dibe û karê rizgarkirinê hîn pêş de dibe: Uşedar, Uşedarmah û di dawiyê de Saoşyant bixwe. Ecêbiya jidayikbûna wan yek ji wêneyên herî balkêş ên baweriyê ye: her yek dê ji bakîreyekê ji dayik bibe ku di goleke pîroz de xwe dişo, ku tovê pêxember Zerdeşt tê de bi mucîzeyê hatiye parastin.
Yê dawî û herî mezin ê wan, Astvat-ereta, dê ji avên wê golê rabe da nûkirina cîhanê temam bike. Di metnên herî kevn de peyva saoshyant hêj yek rizgarkerê dê bê nebû, lê danasîna peywira sûdbexş a Zerdeşt bixwe û hemû kesên ji bo baştirkirina cîhanê dixebitin bû. Tenê paşê ew di kesayetiya rizgarkerê dawî de zelal bû, yê ku dê di dawiyê de her tiştî sererast bike.
Şerê dawî û rabûna miriyan
Dema dawî bi şerekî mezin ê dawî yê navbera hêzên qenciyê, yazatayên pîroz, û hêzên xirabiyê, dêwan an heyînên şeytanî, dest pê dike. Di vê nakokiya dawî de qencî bi temamî bi ser dikeve û her hêza qenc dijbera xwe ya dêwî têk dibe. Ji bo nimûne, yazataya guhdarî û wijdanê, Sraoşa, di dawiyê de Aeşma, dêwê xezebê, têk dibe û tekoşîna wan a ji mêj ve diqedîne.
Paşê kiryara ji hemûyan ecêbtir tê. Saoşyant rabûna miriyan pêk tîne, her mirovê ku jiyaye radike, vegerandî di heman bedena ku di jiyanê de hebû. Hestiyên miriyan ji nû ve bi goştê tên pêçandin û hemû mirov, zindî û yên rakirî bi hev re, ji bo hesabdayîna dawî tên berhevkirin. Mirin, karê mezin ê ruhê xirabiyê, ji holê tê rakirin û hemû nifşên cîhanê di dawiyê de bi hev re disekinin.
Çemê metalê helî
Niha ceribandina mezin a paqijkirinê tê. Hêzên pîroz, di nav wan de yazata Airyaman û Atar, ruhê agirê, metalê ku di gir û çiyên erdê de ye dihelînin. Ew di çemekî pir berfireh ê metalê helî de derdikeve û li seranserê cîhanê diherike. Her mirov, yên durust û yên xirab bi heman awayî, divê ji vê lehiya şewitî derbas bibe. Ev dadbariya dawî ye, lê ne wek yên din e, ji ber ku armanca wê ne tenê eşkerekirin e, lê paqijkirin e. Hêzên pîroz ên wê pêk tînin bi Ameşa Spentayan re hevreh in, Nemirên Bexşende yên Xwediyê Zana cîhanê bi wan nû dike.
Li vir yek ji ramanên herî xweşik û dilovan ên hemû baweriyê heye. Ji yên durust ên di rastiyê de jiyane re çemê metalê helî tenê wek serşokeke şîrê germ tê hîskirin; ew bê zirar derbas dibin. Ji yên xirab re ew êşeke tund û şewitî ye, lê heta ji wan re jî ne êşandineke herdemî ye. Ew agirê safker e ku mayîna dawî ya xirabiya pê ve zeliqî dişewitîne û wan paqij dike. Dema derdikevin, ew jî paqij in. Di dawiyê de dojeha herdemî tune ye: agir heta yên ku diêşîne sax dike.
Cîhana nûkirî
Piştî ku mirov hatin paqijkirin, serkeftina dawî bi dest dikeve. Ahura Mazda û hêzên wî yên pîroz careke dawî Ehrîmen û dêwên wî têk dibin; hêzên xirabiyê tên tunekirin an ji bo herdemê bêhêz tên kirin, ruhê xirabiyê jî ji afirandinê tê derxistin. Dojeh bixwe bi metalê helî tê mor kirin da tarî qet venegere. Şerê dirêj qediya ye û qencî bi temamî bi ser ketiye.
Paşê nûkirin tê. Vexwarineke pîroz, haomaya spî, şerbeta nemiriyê, tê amadekirin û ji hemû mirovan re tê dayîn; her kes di beden û ruh de bê mirin dibe. Cîhan li rewşa xwe ya destpêkê ya temam tê vegerandin, ji hemû rizîbûn, nexweşî, pîrbûn û mirinê paqijkirî. Dem wek em nas dikin diqede û hemû yên rizgarbûyî bi hev re di kêf û ronahiya bêdawî de li huzûra Xwediyê Zana dijîn. Afirandin careke din ecêb û xweşik hatiye kirin, tam wek navê wê soz dide; vê carê dê qet xera nebe.
Sembolîzm
Fraşokeretî çavkaniya xweşbîniya kûr û navdar a Zerdeştiyê ye. Di vê baweriyê de xirabî ne herdemî ye ne xwedî hêza bê sînor; ew dagirkerekî demkî ye di afirandineke bi bingehê xwe qenc de û qedera wê têkçûn e. Dîrok ne çerxeke bêwate ye ne ketina tariyê, lê çîrokek e ku bi domdarî ber bi dawiya qenc a misoger ve diçe. Serdema Têkelbûnê ya niha her çawa xuya bike, nûkirin misoger e û ronahî dê bi ser bikeve.
Ev dîtin giraniyeke pir mezin û rûmet dide jiyana mirov. Ji ber ku her ramana qenc, peyva qenc û kiryara qenc qenciyê bihêz dike û xirabiyê qels dike, her kes dibe hevkarekî rast ê xwedayî di karê mezin ê nûkirina cîhanê de. Agirê safker ê dawiyê jî, ku paqij dike ji dêvla ku tenê ceza bike, têgihiştineke balkêş a dadweriya xwedayî eşkere dike: armanca wê ya dawî ne tolhildan e, lê saxkirin e, vegerandina her ruh û hemû afirandinê li temamiyê.
Fraşokeretî û baweriyên din
Dîtina Zerdeştî ya dawiyê yek ji ramanên herî bibandor ên dîrokî di dîroka olî ya cîhanê de ye. Gelek wêneyên navendî yên wê paşê di Cihûtî, Xiristiyanî û Îslamê de xuya dibin: rabûna bedenî ya miriyan, roja dawî ya dadbariyê, dabeşkirina bihuşt û dojehê, hatina rizgarkerekî an Mesîh û têkbirina dawî ya şeytanê ku çavkaniya xirabiyê ye. Zerdeştî bi sedsalan berî van baweriyan û li kêleka wan geş bû; welêtê wê yê kevnar li welatên ku ew lê derketin sînor dikir û carinan jî li wan hukum dikir.
Ji ber van sedeman gelek lêkolîner argûman kirine ku eskatolojiya Zerdeştî, têgihiştina wê ya dawiya demê, şekl daye awayê ku olên paşîn dawiya cîhanê xeyal dikirin; bi taybetî di serdemên têkiliya nêzîk a navbera împaratoriya Farisî û gelên Rojhilata Nêzîk de. Ast û arasteya tam a vê bandorê gelek tê nîqaşkirin û li ser maweyeke wisa dirêj misogerî ne mimkûn e. Lê hevşibî rast û balkêş in; ew Fraşokeretî ne tenê doktrîneke Zerdeştî dikin, lê beşeke girîng a xeyala olî ya hevpar a mirovahiyê.
Fraşokeretî û Kurd
Wek doktrîna herî bilind a baweriya kevnar a îranî, Fraşokeretî ji mîrasa hevpar a hemû gelên îranî ye, Kurd jî di nav wan de ne. Mijara wê ya herî kûr, serkeftina ronahiyê li ser tariyê û nûkirina cîhanê, di hemû xeyala îranî de derbas dibe. Kurd her biharê guhertoyekê wê di Newrozê de pîroz dikin, dema tariya dirêj a zivistanê tê şikandin û cîhan di ronahiyê de ji nû ve ji dayik dibe, wek Kaweyê hesinkar û leheng Ferîdûn berê tariya zordar Dehaq şikandin.
Baweriyên zindî yên Kurdistanê, Êzidîtî û Yarsanîtî, ramanên xwe yên cuda yên nûkirina gerdûnî û çerxên cîhanê hildigirin. Divê ew bi hêsanî bi şemaya Zerdeştî re neyên yekgirtin, lê bi serê xwe xwediyên nirx in. Wek her car di vê mîrasê de, îddîakirina ku Fraşokeretî tenê Kurdî ye şaş e; ew mîrasa hevpar a malbateke temam a gelên îranî û baweriya Zerdeştî ye ku forma wê ya herî temam daye wê. Lê Kurd dikarin bi maf vê dîtina mezin a cîhana nûkirî di nav efsaneyên cîhana xwe ya berfirehtir de bijmêrin.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Zerdeştî ola du xwedayên wekhev e? Ev têgihiştina şaş a herî berbelav e û Fraşokeretî bersiva wê ye. Ahura Mazda Xwedayê yekane yê herî bilind e; ruhê xirabiyê ne wekheva wî ye, lê dijberekî bi qedera têkçûnê ye ku bi misogerî dê bê wêrankirin. Tekoşîna navbera qencî û xirabiyê rast e, lê demkî ye; dawiya qenc misoger e. Bawerî herî baş ne wek dualîzma du heyînên wekhev, lê wek yekxwedaperestiya bi dijminekî bihêz lê têkbirinbar tê danasîn.
Çemê metalê helî dojeheke herdemî ye? Na. Herçend yên xirab di derbasbûna ji wî de diêşin, êş paqijkirin e, ne êşandina bêdawî. Armanca wê şewitandina xirabiyê û sererastkirina ruh e; di dawiya pêvajoyê de heta yên xirab jî paqij û rizgar dibin. Di jiyana piştî mirinê ya Zerdeştî de cihekî demkî yê cezayê heye, lê piştî nûkirinê dojeha herdemî tune ye; hemû di dawiyê de temam dibin.
Fraşokeretî şekl da baweriyên Îbrahîmî an berevajî? Ev gelek tê nîqaşkirin. Hevşibî di rabûna miriyan, dadbarî, rizgarker û têkbirina xirabiyê de eşkere ne; bi kevnbûna mezin a Zerdeştiyê û nêzîkiya wê bi welatên ku baweriyên paşîn lê derketin, gelek lêkolîner bandoreke rast a Zerdeştî dibînin. Lê dîrok tevlihev e û lêkolîna durust vê mijarê wek pirseke vekirî û balkêş digire, ne wek rastiyeke diyarkirî.
Mijarên têkildar
Ahura Mazda: Xwediyê Zana, ku Fraşokeretî serkeftina dawî ya wî ye
Ehrîmen: ruhê xirabiyê ku di nûkirinê de ji bo herdemê tê wêrankirin
Zerdeşt: pêxemberê ku rizgarker ji tovê wî ji dayik dibe
Sraoşa: yazataya ku di dawiyê de dêwê xezebê têk dibe
Ameşa Spenta: Nemirên Bexşende ku cîhanê nû dikin
Newroz: cejna biharê ya Kurdî ya nûbûn û serkeftina ronahiyê
Pirsên gelek caran tên kirin
Fraşokeretî çi ye?
Fraşokeretî doktrîna Zerdeştî ya dawiya demê ye: nûkirina dawî ya cîhanê, dema xirabî tê wêrankirin, mirî ji nû ve radibin û afirandin li rewşeke temam, bê mirin û nemir tê vegerandin. Navê wê tê wateya ecêb û xweşik kirinê.
Saoşyant kî ye?
Saoşyant rizgarkerê cîhanê ye ku Fraşokeretî pêk tîne. Di kevneşopiyê de sê rizgarker hene; her yek ji bakîreyekê ji dayik dibe ku di goleke ku tovê parastî yê Zerdeşt tê de ye xwe dişo. Yê dawî, Astvat-ereta, radibe da nûkirina cîhanê temam bike.
Çemê metalê helî çi ye?
Ew paqijkirina dawî ye. Hêzên pîroz metalê çiyan dihelînin û dikin çemekî li ser erdê diherike; hemû mirov ji wî derbas dibin. Ji yên durust re wek şîrê germ tê hîskirin; ji yên xirab re şewitandin e ku xirabiya wan paqij dike. Ew paqij dike, ne ku ji bo herdemê ceza bike.
Di Zerdeştiyê de dojeheke herdemî heye?
Piştî nûkirinê na. Cihekî demkî yê cezayê heye, lê ceribandina dawî ya metalê helî agirê safker e ku di dawiyê de heta yên xirab paqij dike. Di dawiya Fraşokeretî de hemû ruh paqij û temam dibin û xirabî bi temamî tê wêrankirin.
Cîhana Zerdeştî çiqas dirêj berdewam e?
Kevneşopiya pêşketî dramayeke gerdûnî ya diwanzdeh hezar salan vedibêje ku li çar serdeman dabeşkirî ye: afirandina ruhî, afirandina madî, Têkelbûna qencî û xirabiyê û Veqetandin, ku bi Fraşokeretî, nûkirina cîhanê, diqede.
Fraşokeretî bandor li olên din kir?
Gelek lêkolîner argûman dikin ku kir. Ramanên wek rabûna bedenî ya miriyan, dadbariya dawî, bihuşt û dojeh, rizgarkerê dê bê û têkbirina şeytan paşê di Cihûtî, Xiristiyanî û Îslamê de xuya dibin. Hevşibî balkêş in, herçend bandora tam hîn tê nîqaşkirin.
Çavkanî û xwendina bêtir
Eskatolojî di Zerdeştiyê de — Encyclopaedia Iranica
Kosmogonî û kozmolojî di Zerdeştiyê de — Encyclopaedia Iranica