Destpêk
Dêw heyînên şeytanî yên cîhana îranî ne: heyînên dîw û tarî ku kaos, xapandin û wêrankirinê temsîl dikin, û di şerê wî yê bêdawî li hember ronahiyê de xizmeta ruhê mezin ê xirabiyê, Ehrîmen, dikin. Bi mezinahiya çiyan û tirsnak, hostayên cadû û guherandina şiklê xwe ne; ew dijminên tarî ne ku lehengên efsaneyan divê li hember wan xwe îspat bikin.
Çîroka wan yek ji guherînên herî ecêb ên dîroka olê di xwe de digire: dêw berê xweda bûn. Di rabirdûya hindoîranî ya herî kevnar de navê wan, daeva, tê wateya heyîneke ezmanî ya biriqok û heta îro di Hindistanê de wek peyva xwedayê berdewam e. Lê di cîhana îranî de reformeke mezin ew ji bilindahiya wan xistin û xwedayên kevn bûn dêw. Ji wê berevajîbûnê ew derbasî destana neteweyî bûn wek dîwên tirsnak ku leheng Rustem di Heft Xanên xwe yên navdar de bi wan re şer dike.
Ew jî bi rastî qet nemirin. Daeva ya Avestayî li seranserê zimanên îranî berdewam e; di Kurdî de ew dêw e, dîwê mezin an mirovxwer ê bêhejmar çîrokên gelêrî, heyîna mirovxwer ku lehengê jîr divê bi zîrekî têk bibe. Şopandina dêwan şopandina yek têla tarî ye ji berbang a ola îranî, di nav heybet a destanê re, heta çîrokên ku hîn li gundên Kurdî tên vegotin.
Naverok
Dêw çi ne?
Dêw, di farisî de div û di Avestayî de daeva, heyînên şeytanî yên mîtolojiya îranî ne: heyînên ji derveyî xwezayê bi hêz û neyarîya pir mezin ku li hember rêkûpêkiya afirandina qenc xizmeta ruhê xirabiyê dikin. Di destpêkê de daeva xwedayên ola hindoîranî ya kevnar bûn, lê reforma Zerdeştî ew kirin dêw û ew bûn amûrên Derewê û kaosê. Di kevneşopiya destanî ya Şahnameyê de ew wek heyînên dîw û cadûker xuya dibin; yê herî navdar Dêwê Spî yê Mazenderanê ye ku leheng Rustem dikuje.
Xalên sereke
Dêw heyînên şeytanî yên efsaneya îranî ne, ordûya ruhê xirabiyê Ehrîmen.
Navê wan, daeva ya Avestayî, berî reforma Zerdeşt tê wateya xwedayekî.
Ji heman rehî peyva xwedayê di Hindistanê de wek deva berdewam e.
Di Şahnameyê de ew cadûkerên dîw in ku leheng bi wan re şer dikin.
Dêwê Spî yê Mazenderanê yê herî navdar e, ku Rustem dikuje.
Daeva ya Avestayî di Kurdî de wek dêw, dîwê mezin ê çîrokên gelêrî, berdewam e.
Agahiyên kurt
Nav: Div (farisî); daeva (Avestayî); dêw li seranserê zimanên îranî, di nav wan de Kurdî
Cure: Heyînên şeytanî yên efsaneya îranî, ordûya Ehrîmen
Reh: Daeva, ku berê wek xweda dihatin perestin û reforma Zerdeşt ew kirin dêw
Rol: Amûrên Derewê, kaos, cadû û wêrankirinê
Dêwê navdar: Div-e Sepid, Dêwê Spî yê Mazenderanê
Yê wî kuşt: Rustem, di lûtkeya Heft Xanên xwe de
Dêwê hîlekar: Ekvan Dêw, ku Rustem avêt deryayê
Yê ew ram kirin: Tehmûres Dêwband, padîşahê dêw bend kirin
Awayê Kurdî: Dêw, dîwê mezin an mirovxwer ê çîrokên gelêrî yên Kurdî
Belgeya nivîskî: Avesta û Şahnameya Firdewsî
Ji xwedayan ber bi dêwan ve
Rastiya herî ecêb a dêwan ev e ku di destpêkê de xweda bûn. Navê wan ji peyveke kevnar, daeva, tê ku ji reha bi wateya biriqok an ezmanî ye. Heman reh di Hindistanê de bû deva, peyva asayî ya xwedayekî ku hîn îro tê bikaranîn. Di ola hevpar a gelên destpêkê yên hindoîranî de daeva heyînên xwedayî yên diviyabû bên perestin bûn. Lê reforma têkildar bi pêxember Zerdeşt vê berevajî kir. Wî yek Xwedayê herî bilind ragihand û daevayên kevn wek xwedayên derewîn û dêw mehkûm kirin, dijminên rastî û rêkûpêkiyê.
Ev şoreşeke teolojîk a kûr bû û wêneyeke ecêb a berevajî di navbera her du şaxên mezin ên malbatê de pêk anî: li Hindistanê daeva, an deva, xwedayên qenc man; li Îranê ew bûn dêwên xirab ên li hember Ahura Mazda, Xwediyê Zana, û rêkûpêkiya wî ya pîroz, aşa. Nivîseke padîşahî ya împaratoriya Farisî, ku ji du hezar salî kevntir e, bi serbilindî wêrankirina cihekî perestina daeva tomar dike. Xwedayên kevn bûbûn dijmin û peyva div ji wê demê ve tê wateya dêw.
Xizmetkarên Ehrîmen
Di dîtina Zerdeştî ya gerdûnê de dêw heyînên afirandî û leşkerên Ehrîmen, ruhê neyar, in di êrîşa wî li ser afirandina qenc a Xwediyê Zana de. Ew amûrên druj, Derewê, ne: hêza bê rêkûpêkî, nerastî, nexweşî û mirinê ku hewl dide cîhanê xera û gemar bike. Li cihê ku hêzên pîroz rastî, tenduristî û jiyanê tînin, dêw xapandin, rizîbûn û wêranî tînin.
Yên herî mezin ên wan wek neynikên tarî yên qenciyê disekinin. Li hember heft Ameşa Spentayan, Nemirên Bexşende yên Ahura Mazda dorpêç dikin, kevneşopî komeke serdêwan dadine ku her yek dijminê fazîletekê ye. Yê sereke di nav wan de Akoman e, ku navê wî tê wateya Hişê Xirab û li hember Vohu Manah, Hişê Baş, tê danîn. Di vê şemayê de dêw tenê dîw nînin, lê bedenên xirabiyên exlaqî bixwe ne, dijminên ruhî ku her ruh divê di hundirê xwe de jî bi wan re şer bike.
Dêwên Şahnameyê
Dema dêwên razber ên olê ketin cîhana helbesta destanî, berî her tiştî Şahnameya Firdewsî, ew bûn beden û tirsnakî. Li wir dêw dîwên zindî ne: hinek bi qasî çiyan mezin, hinek şiklê wan bi qasî mirovî ye lê nefretbar in; hemû xwediyên hêza ji derveyî xwezayê û hostayên cadûya reş in, dikarin bahozan rakin, şiklê xwe biguherînin û ji ber çavan winda bibin. Kuştina wan tenê bi hêzê dijwar e; carinan dema tên bindestkirin dikare bi zorê xizmet ji wan bê kirin.
Ramana dawî yek ji çîrokên herî kevn pêk tîne. Di serdema padîşahên pêşîn de tê vegotin ku Tehmûres, hukumdarekî destpêkê, dêw têk birin û li pişta serokê dêwan siwar bû; bi vî awayî navenka Dêwband, yê dêwan bend dike, wergirt. Dêwên dîlketî ji bo rizgarkirina jiyana xwe sirrekî bi nirx hînî wî kirin: hunera nivîsandinê bi gelek alfabeyan. Heta di têkçûna xwe de dêw bi zanîn û xeterê ve girêdayî ne; hêzên ji mirovan kevntir in ku divê bên serdestkirin, ne tenê bên wêrankirin.
Dêwê Spî yê Mazenderanê
Yê herî navdar ê hemû dêwan Div-e Sepid, Dêwê Spî, e, serokê dîw ê dêwên Mazenderanê, welatê kovî û mijî yê li bakur. Ew heyînek bi mezinahî û hêzeke dîwane ye, hostayê cadû û efsûna reş. Dema padîşah Keykawûs bi bêhişyarî artêşekê ji bo dagirkirina Mazenderanê birê dixe, Dêwê Spî hêza xwe li hember wan berdide: bi cadû tariyeke tirsnak û bahozeke golikên qeşayê, zinarên mezin û darên ji rehê rakirî çêdike ku ordûyê dişikîne.
Di wêrankirina şer de Dêwê Spî padîşah û şervanên wî yên herî mezin dîl digire, wan kor dike û di zîndaneke kûr de davêje. Sefera bi serbilindî bûye karesat; padîşahê Îranê bêçare di tariyê de, di destê xwediyê dêwan de, dimîne. Tenê yek leheng dikare vê ji holê rake û gazî lehengê herî bihêz ê serdemê tê kirin.
Rustem û Heft Xan
Leheng ew Rustem e. Bavê wî Zal, ku xwe pir pîr dibîne, Rustemê ciwan ji bo rizgarkirinê dişîne; Rustem ji dêvla rêya dirêj a ewle rêya kurt û xeter hilbijêre, ku tijî xeterên ji derveyî xwezayê ye. Ev ceribandin Haft Khanên navdar in, Heft Xan: ew û hespê wî yê dilsoz Rexş li şêr, çoleke bêav, ejdeha û cadûkareke xayîn bi ser dikevin; fermandarê dêwan Erjeng têk dibin û dêwekî bi navê Olad dîl digirin ku rêya hêlîna dijmin nîşanî wî dide.
Di dawiyê de ceribandina herî mezin tê. Rustem dadike şikefta Dêwê Spî û di şerekî bêçare û xwînî de bi dîw re şer dike; di dawiyê de wî dikuje. Ji bedena dêw dil û xwînê digire ku, bi cadûya çîrokê, dîtina padîşahê korkirî û şervanên wî vedigerînin. Di wêneya herî navdar de Rustem serê Dêwê Spî jê dike û wek kumikê şer li xwe dike, ganîmeta lehengê ku hêza dêwan şikand û padîşahê xwe rizgar kir.
Ekvana hîlekar
Her dêw bi hêza xam şer nake. Di hukumdariya padîşahê dadperwer Keyxusrew de, kerê kovî yê ecêb û bedew bi xêteke reş li ser piştê xwe dest bi êrîşa tund li ser keriyên padîşahî dike. Padîşah, ku hîsa cadûyê dike, Rustem ji bo çareserkirina wê dişîne. Heyîn dêwê Ekvan e, guherînerê şiklê xwe ku dikare bibe bahoz an di hewayê de winda bibe. Rustem sê rojan bê encam li pey wî direve, ji ber ku her car tê tengkirin Ekvan winda dibe.
Di dawiyê de lehengê westiyayî dikeve xewê. Ekvan erdê bin wî bixwe jê dike û wî di xewê de ber bi ezman ve radike. Rustem şiyar dike û bi henek hilbijartinekê dide wî: avêtina ser çiyan an di deryayê de. Rustem dizane ku hişê dêw berevajî ye û ew dê berevajî her tiştê tê xwestin bike, ji ber vê yalvar dike ku li ser çiyan bê avêtin. Ji ber vê Ekvan wî di deryayê de davêje, tam wek Rustem dixwest. Leheng avjeniyê dike heta qeraxê, hespê xwe vedigire û vedigere da dêw bi kemendê bigire û serê wî jê bike. Ev çîrok şahesereke biçûk e, ji ber ku navê dêw bixwe Akoman, Hişê Xirab, vedeng dike; çîrok serkeftina hişê zelal li ser neyarîya çewt nîşan dide.
Sembolîzm
Dêw rûyekî didin her tiştê ku xeyala îranî jê ditirsiya û red dikir. Ew Derew li hember rastiyê, kaos li hember rêkûpêkiyê, nexweşî li hember tenduristiyê û kovîtiya tarî li hember erdê çandî ne. Gelek caran li çiyên ku bahoz wan perîşan dike û li bakurê mijî yê wêdetirî sînorên cîhana şaristanî dijîn. Şerê bi dêwekî re şerê bi bê rêkûpêkiyê bixwe re ye; her lehengê yekî dikuje bi awayekî biçûk tekoşîna mezin a gerdûnî ya qenciyê li hember xirabiyê dubare dike.
Çîrokên wan herwiha zanîtiyeke hûrtir hildigirin. Dêw kêm caran tenê bi hêzê tên têkbirin: Tehmûres divê wan serdest bike, Rustem jî Ekvan bi zîrekiya xwe têk dibe, ne bi milê xwe. Peyam ev e ku xirabî hîlekar e û divê bi zîrekî û wêrekî bi hev re bê bersivdan; dêwên herî xirab, yên navên xirabiyên exlaqî hildigirin, ew in ku her kes divê di hundirê xwe de jî bi ser wan bikeve. Di dêwan de dîwê derveyî û kêmasiya hundirî yek in.
Dêw di folklora Kurdî de
Dêw beşeke ji mîrasa hevpar a îranî ne ku Kurd mîrasgirên wê ne; ev li tu cihî bi qasî zimanî eşkere nîne. Daeva ya kevnar a Avestayî di Kurdî de rasterast wek dêw dijî, bi wateya dîwekî mezin, mirovxwer an heyîneke dîw, wek ku di farisî de div û di zimanên din ên îranî de dêw maye; heta ermenî û gurcî jî ew deyn kirine. Peyva ku pêxember ji bo dêwên kevn bi kar anî hîn îro li Kurdistanê tê gotin.
Ne tenê peyv, heyîn jî. Di çîrokên gelêrî yên Kurdî de dêw dîwê mezin ê bilind e, gelek caran mirovxwer e, di şikeft û çiyan de xwe vedişêre, xezîne an dîlan berhev dike û bi zîrekiya leheng tê têkbirin, ne bi hêzê. Ev tam heman şêwaza bi zîrekî serketina Rustem li ser Ekvan e. Wek her car di vê mîrasê de, dêw tenê Kurdî nînin; ew mîrasa hevpar a hemû malbata îranî ne. Lê di dêwê çîrokbêjiya Kurdî de dêwên herî kevnar ên cîhana îranî bi awayekî berdewam in ku Kurd bi maf dikarin yê xwe bibêjin.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Dêw her tim xirab bûn? Na, û ev navenda çîroka wan e. Daeva berê xweda bûn, heyînên xwedayî yên ola kevn a hindoîranî; reforma Zerdeştî bû ku wan di awayê dêwan de ji nû ve danî. Heman peyva ku li Îranê tê wateya dêw, li Hindistanê hîn tê wateya xwedayê. Dêw cureyeke herdemî ya dîwan nînin, lê mexdûrên şoreşeke mezin a olî ne.
Dêw heman cin in? Di sedsalên Îslamî de her du gelek caran bi hev re dihatin têkelkirin û dêwan hin rengên cinên baweriya Erebî wergirtin. Lê di rehê xwe de cuda ne: dêw daeva ya kirî heyîneke şeytanî ya cîhana îranî ye, cin jî ji kevneşopiyeke Erebî ya cuda ne. Ew di folklorê de hevpar bûn, lê heman heyîn nînin.
Dêw Farisî ne an Kurdî? Wek mayîna vê mîrasê, ew bi hevparî ji hemû gelên îranî ne. Awayê wan ê edebî yê herî temam di Şahnameya Farisî û nivîsên pîroz ên Zerdeştî de ye, lê heyîna bixwe, dêw, di folklor û zimanê Kurdî de bi qasî her yê din zindî ye. Ew herî baş wek xezîneyeke hevpar û tirsnakiyeke hevpar a malbateke temam a gelan tên fêmkirin.
Mijarên têkildar
Ehrîmen: ruhê xirabiyê ku dêw ordûya wî ne
Rustem: lehengê mezin û kujerê Dêwê Spî
Keyxusrew: padîşahê dadperwer ku Ekvan di serdema wî de hat kuştin
Dehaq: zordarê marî, heyîneke din a xirabiyê di destanê de
Şahname: Pirtûka Padîşahan, ku dêw tê de xwediyên roleke mezin in
Ahura Mazda: Xwediyê Zana, ku dêw li hember rêkûpêkiya wî tekoşîn dikin
Pirsên gelek caran tên kirin
Dêw çi ne?
Dêw heyînên şeytanî yên mîtolojiya îranî ne, heyînên ji derveyî xwezayê bi hêz û neyarîya mezin ku li hember afirandina qenc xizmeta ruhê xirabiyê Ehrîmen dikin. Ew di Şahnameyê de wek cadûkerên dîw û di folklora paşîn de wek dîwên mezin xuya dibin.
Dêw di destpêkê de heyînên şeytanî bûn?
Na. Navê wan, daeva ya Avestayî, di destpêkê de tê wateya xwedayekî; daeva di ola kevnar a hindoîranî de dihatin perestin. Reforma Zerdeşt wan kir dêw, bi vî awayî heman peyva ku li Îranê tê wateya dêw, li Hindistanê hîn wek deva tê wateya xwedayê.
Dêwê Spî kî ye?
Div-e Sepid, Dêwê Spî, serokê dîw ê dêwên Mazenderanê di Şahnameyê de ye. Ew hostayê cadûyê ye, padîşah Keykawûs û artêşa wî kor dike û di zîndanê de digire, heta leheng Rustem di lûtkeya Heft Xan de wî dikuje.
Rustem çawa Ekvan Dêw têk bir?
Ekvan, dêwê guherînerê şiklê xwe, Rustemê di xewê de bilindî hewayê kir û jê pirsî ku wî li ser çiyan biavêje an di deryayê de. Rustem dizanî ku dêw dê berevajî tiştê tê xwestin bike; ji ber vê yalvar kir ku li ser çiyan bê avêtin, di deryayê de hat avêtin, sax ma û vegeriya da serê Ekvan jê bike.
Peyva Kurdî ya Div çi ye?
Di Kurdî de peyv dêw e, bi wateya dîwekî mezin, mirovxwer an heyîneke dîw, ku rasterast ji heman daeva ya kevnar a Avestayî tê. Dêw kesayetiyeke berbelav a çîrokên gelêrî yên Kurdî ye: dîwê mezin ê mirovxwer ku lehengê jîr divê bi zîrekî têk bibe.
Dêw û cin heman tişt in?
Na, herçend di serdema Îslamî de gelek caran bi hev re dihatin tevlihevkirin. Dêw daeva ya kirî heyîneke şeytanî ya kevneşopiya îranî ye, cin jî ji kevneşopiyeke Erebî ya cuda ne. Bi demê re wan gelek folklor parve kir, lê di rehê xwe de cuda ne.
Çavkanî û xwendina bêtir
Div-e Sepid (Dêwê Spî) — Wikipedia