Destpêk
Mah di kevneşopiya zerdeştî û îranî de heyîna xwedayî ya Hîvê ye: hêza hîvê ya nerm û dilovan, ku di mîta mezin a afirandinê de, li cihê wê yê ronak, cewherê Gayê Destpêkê yê kuştî hat paqijkirin. Ji wî cewherî genim û dexl, nebatên dermanî û gelek cureyên ajalan ên ku cîhana zindî tijî dikin derketin.
Di kozmolojiya vê kevneşopiyê de, dema Gayê Destpêkê di êrîşa ruhê xerab Ehrîmen de hat kuştin, tov an cewherê wî ber bi cihê Hîvê ve hat hilgirtin. Li wir, di ronahiya paqij a Mah de, hat şûştin û amadekirin da ku cîhana ajalan jê derkeve. Ji ber vê yekê Mah sernavê xweş ê parêzvanê tovê dewarên ga hildigire û wek yek ji hêzên dilnerm ên afirandina baş tê rêzgirtin.
Wek heyînên xwedayî yên din ên panteona zerdeştî, Mah aîdî mîrata hevpar a kevnar a olî û mîtolojîk a gelên îranî ye; ev kevneşopiyek e ku Kurd bi Farisan û gelên din ên cîhana îranî re parve dikin. Naskirina Mah tê wateya hevdîtinê bi ronahiya nerm a xeyala olî ya îranî re: Hîva ku ronahiya wê ya paqij tovê jiyanê paqij kir û cîhana zindî derxist holê.
Naverok
Mah kî ye?
Mah, ku navê wî ji peyva avestayî ya Hîvê tê, heyîna xwedayî ya Hîvê di kevneşopiya zerdeştî û îranî de ye. Ew yazata, an heyîneke hêjayî îbadetê ye, ku serweriyê li Hîv û ronahiya wê dike. Her çend ew ne yek ji heyînên xwedayî yên herî mezin e, Mah di kozmolojiyê de cihekî xweş û girîng digire; çimkî di mîta mezin a afirandinê de, li cihê ronak ê Hîvê, cewherê Gayê Destpêkê yê kuştî hat paqijkirin û ajal û nebatên cîhanê jê derketin. Ji ber vê yekê Mah sernavê parêzvanê tovê dewarên ga hildigire. Hîv wek hêzeke dilnerm a afirandina baş û hevkarê nemirê pîroz ê Hişê Baş tê rêzgirtin; ew nemirê pîroz bi başiya jiyana ajalan re têkildar e. Mah her wiha bi nîzama demê re têkildar e: bi meh û demsalên ku bi qonaxên Hîvê tên nîşankirin. Di nav nivîsên pîroz de sirûdeke taybet bi wî heye û di salname û îbadeta zerdeştî de rêz jê tê girtin. Wek heyîna xwedayî ya Hîvê û parêzvanê tovê jiyanê, Mah yek ji hêzên dilnerm û girîng ên dîtina olî ya îranî ye.
Hîv di nav û xwezayê de
Navê Mah rasterast ji peyva avestayî û îranî ya Hîvê tê. Ev peyveke pir kevnar e, ku bi peyvên Hîv û mehê di malbata firehtir a zimanên Hind-Ewropî de, di nav wan de peyva îngilîzî moon jî, ji heman rehê ye. Heman peyv hem Hîv hem jî meh tê wateyê; çimkî çerxa Hîvê mehên salê dipîve.
Di kevneşopiyê de Mah heyîna xwedayî ye ku serweriyê li Hîvê dike; Hîv bixwe laşê xuya û sembola vê hêza dilnerm e. Heyîna xwedayî ya Hîvê di kevneşopiya îranî de nêr e, û qonaxên Hîvê, mezinbûn û biçûkbûna wê, di sirûdan de tên vegotin û pîrozkirin. Ronahiya Hîvê ya nerm û paqij wek hêzeke sûdbexş a afirandina baş tê rêzgirtin: ronahiya nerm a ku şevê ronak dike, li hember şewqa bêtir a rojê. Hilala Hîvê di cîhana îranî de semboleke girîng û hezkirî bû; di serdemên dirêj ên împaratoriyên îranî de wek nîşana padîşahî û xwedayetiyê xuya dikir. Bi vî awayî nav û xwezaya Mah di Hîvê bixwe de reh digirin; ronahiya nerm a ezmanê şevê wek hêzeke xwedayî tê rêzgirtin, û laşê Hîvê bi heyîna xwedayî ya ku serweriyê lê dike re bi xurtî yek tê dîtin. Mah, ku di nav û xwezaya xwe de Hîv e, ronahîdera dilnerm a şevê û hêza xwedayî ya ronahiya Hîvê ye; rola wî ya xweş di mîta afirandinê de cihê taybet ê Hîvê di dîtina zerdeştî de dide wê.
Xalên sereke
Mah heyîna xwedayî ya Hîvê di kevneşopiya zerdeştî û îranî de ye.
Nav hem Hîv hem jî meh tê wateyê û ji reheke kevnar a Hind-Ewropî tê.
Di mîta afirandinê de tovê Gayê Destpêkê yê kuştî li Hîvê hat paqijkirin.
Ji wî cewherê paqijkirî dexl, nebatên dermanî û ajal derketin.
Mah sernavê parêzvanê tovê dewarên ga hildigire.
Di sirûda xwe û di salnameya zerdeştî de rêz jê tê girtin.
Agahiyên kurt
Nav: Mah (Hîv, meh); di avestayî de Mångha
Qada serweriyê: Hîv û ronahiya wê
Zayend: Di kevneşopiya îranî de nêr
Sernav: Parêzvanê tovê (cithra) dewarên ga
Rola gerdûnî: Paqijkirina cewherê Gayê Destpêkê yê kuştî
Hevkarê: Vohû Manah, nemirê pîroz ê Hişê Baş
Sirûda wî: Mah Yaşt (Yaşt 7) û Mah Niyayêş
Di salnameyê de: Roja diwanzdehemîn a mehê ji Hîvê re hatiye veqetandin
Reh: Kevneşopiya kevnar a Hind-Îranî; bi peyva moon re ji heman rehê ye
Mîrat: Kevneşopiya hevpar a olî û mîtolojîk a îranî
Parêzvanê tovê ga
Rola herî xweş û girîng a Mah di kozmolojiya zerdeştî de parêzvanî û paqijkirina tov an cewherê Gayê Destpêkê yê kuştî ye. Ev rol di sernavê wî yê herdem tê bikaranîn de tê vegotin: Hîva ku tovê dewarên ga di xwe de diparêze.
Di mîta mezin a afirandinê de Gayê Destpêkê, yekane gayê ewil ê afirandî, dema ruhê xerab Ehrîmen êrîşî afirandina baş kir hat kuştin. Lê dema ga dimir, tov an cewherê wî, cithra ya wî, hat rizgarkirin û ber bi cihê Hîvê ve hat hilgirtin. Li wir, di ronahiya paqij û nerm a Mah de, cewherê ga hat şûştin û paqijkirin, û hate amadekirin da ku jiyanê derxe holê. Rola parêzvanî û paqijkirina tovê ga wateya taybet û xweş a Mah ye. Ew di sernavê ku di sirûd û litanîyan de dubare bi wî rêz ji Hîvê tê girtin de tê vegotin: Hîva ku tovê dewarên ga di xwe de digire. Bi vê wateyê Hîv dergûşa ku cewherê cîhana ajalan piştî mirina gayê destpêkê tê de hat paqijkirin û parastin e; ronahiya nerm a ku di lênêrîna wê de tovê jiyanê hat amadekirin e. Ev rola kozmolojîk Mah bi mîta Gayê Destpêkê û bi destpêka jiyana ajalan ve ji nêz ve girê dide, çimkî Hîv cihê ku cewherê gayê kuştî lê hat şûştin û amadekirin e. Mah wek parêzvanê tovê dewarên ga û paqijkerê cewherê gayê destpêkê cihê xwe yê herî girîng û xweş di dîtina zerdeştî ya afirandinê de digire.
Ji Hîvê, cîhana zindî
Ji tovê Gayê Destpêkê yê ku di ronahiya Hîvê de hat paqijkirin, cîhana zindî ya ajal û nebatan derket. Bi vî awayî Hîv dergûşa ku ajalên afirandî jê derketin bû.
Di kevneşopiya Bûndehîşnê, berhevoka mezin a zanîna zerdeştî ya afirandinê de, piştî ku cewherê gayê kuştî li cihê Hîvê hat paqijkirin, wî cîhana zindî derxist holê. Li gor kevneşopiyê, ji tovê paqijkirî gelek cotên ajalan ji gelek cureyan derketin; bi vî awayî hemû cureyên ajalan ên sûdbexş ji cewherê ku li Hîvê hat şûştin peyda bûn. Her wiha ji laş û cewherê ga dexl û nebatên dermanî, gelek cureyên berhemên çandiniyê û giyayên dermanî yên ku jiyanê didomînin û sax dikin, derketin. Bi vî awayî Hîv, ku di ronahiya wê de tov hat paqijkirin, dergûşa cîhana zindî bû: hêza dilnerm a ku di lênêrîna wê de cewherê jiyanê hat amadekirin da ku ajal û nebat jê derkevin. Ev rol di kozmolojiyê de cihekî xweş dide Hîvê, wek paqijker û dergûşa tovê jiyanê, ronahîdera nerm a ku bi ronahiya wê ya paqij mirina Gayê Destpêkê veguherî derketina cîhana zindî. Bi vê wateyê cîhana zindî ya ajal û nebatan ji Hîvê derket; berhema tovê paqijkirî yê gayê destpêkê bû. Ev yek ji wêneyên herî xweş ên mîta zerdeştî ya afirandinê ye: ronahiya nerm a Hîvê wek dergûşa ku tovê jiyanê tê de hat şûştin û amadekirin, da ku cîhana zindî jê derkeve.
Hevkarê Hişê Baş
Di nîzama heyînên xwedayî de Mah bi başiya jiyana ajalan re têkildar e. Ew wek hevkar an alîkarê nemirê pîroz ê Hişê Baş xizmetê dike; ew nemirê pîroz serweriyê li ajalên afirandî, bi taybetî dewarên ga, dike.
Di nav Ameşa Spentayan, nemirên pîroz de, yê bi navê Hişê Baş, Vohû Manah, bi başiya jiyana ajalan re têkildar e; bi taybetî dewarên ga, heyînên sûdbexş ên ku ji bo jiyana mirovan pir girîng in. Mah, Hîva ku di ronahiya wê de tovê Gayê Destpêkê hat paqijkirin da ku ajal jê derkevin, bi awayekî guncaw hevkar an alîkarê vî nemirê pîroz e û di lênêrîn û başiya jiyana ajalan de bi wî re hevkar e. Ev têkilî rola Hîvê di destpêka jiyana ajalan de nîşan dide û Mah bi parastin û geşbûna heyînên ku ji tovê paqijkirî derketin ve girê dide. Ronahiya nerm a Hîvê, ku bi mezinbûnê, şilbûnê û ahengên ku jiyanê xwedî dikin re têkildar e, bi awayekî xwezayî bi başiya jiyana ajalan û berhemdariya cîhana zindî re girêdayî ye. Mah wek hevkarê Hişê Baş di lênêrîna ajalan de, di nîzama heyînên xwedayî de cihê xwe wek hêzeke dilnerm a afirandina baş digire. Ew di parastina cîhana ajalan a ku destpêka wê di tovê paqijkirî yê Hîvê de ye de hevkar e. Ev rola alîkariyê di başiya jiyana ajalan de ji Hîva ku tovê dewarên ga diparêze re guncaw e: ronahîdera nerm a ku bi geşbûna cîhana zindî ya ku alîkariya derketina wê kir re têkildar e.
Hîv di îbadet û demê de
Di îbadeta zerdeştî de rêz ji Mah, Hîvê, tê girtin û ew bi nîzama demê ve girêdayî ye; çimkî qonaxên Hîvê mehên salê dipîvin û ahengên salname û demsalan nîşan dikin.
Di nav nivîsên pîroz de Hîv xwedî sirûdeke taybet, Mah Yaşt, û litanîyeke taybet, Mah Niyayêş, e. Ew ji bo rêzgirtina wê tên xwendin, bi taybetî di qonaxên Hîva nû, Hîva tijî û Hîva kêmdebûyî de. Di salnameya zerdeştî de roja diwanzdehemîn a mehê ji Hîvê re hatiye veqetandin û di bin parastina wê de ye; bawermend di dua û kiryarên xwe yên olî de rêz ji Mah digirin. Qonaxên Hîvê, mezinbûn û biçûkbûna wê, mehan dipîvin; çimkî peyva Mah bixwe hem Hîv hem jî meh tê wateyê. Bi vî awayî Hîv bi nîzam û hesabkirina demê, bi ahengên salname û demsalan, ve girêdayî ye. Di dîroka dirêj a cîhana îranî de hilala Hîvê nîşaneke hezkirî û girîng bû: sembola padîşahî û xwedayetiyê di serdemên împaratoriyên mezin ên îranî de. Rêzgirtina Hîvê di îbadetê de û têkiliya wê bi nîzama demê re aliyên girîng ên Mah in; ronahîdera nerm a ku di sirûd û litanîyê de tê rêzgirtin û bi pîvandina meh û demsalan ve girêdayî ye. Mah, wek Hîv di îbadet û demê de, ronahiya nerm a ku bawermend rêzê jê digirin e û di hesabkirina salnameyê bixwe de têkdayî ye; hêza Hîvê ya ku qonaxên wê ahenga salê nîşan dikin e.
Sembolîzm û wate
Mah, Hîv, berî her tiştî paqijkirinê û jiyanê di dergûşê de girtinê dide ber çavan; çimkî di ronahiya paqij a Hîvê de tovê Gayê Destpêkê yê kuştî hat şûştin û amadekirin da ku cîhana zindî jê derkeve. Di vê yekê de Hîv hêza nerm û paqijker a ku jiyan bi wê tê amadekirin û nûkirin temsîl dike.
Hîv her wiha ronahiya nerm a şevê dide ber çavan: şewqa nerm a ku wek hêzeke sûdbexş a afirandina baş tê rêzgirtin, li hember şewqa bêtir a rojê; ronahîdera aram a ku tarîtiyê ronak dike. Di têkiliya xwe bi meh û demsalan re jî Hîv nîzam û ahenga demê temsîl dike: çerxa Hîvê ya ku salê dipîve û veguhertina demsalan nîşan dike. Di van hemûyan de Mah hêzeke dilnerm û girîng a dîtina olî ya îranî ye. Ew paqijkirin, di dergûşê de girtin û nûkirina jiyanê, ronahiya nerm a şevê û ahenga demê temsîl dike. Hîva ku tovê dewarên ga diparêze, û di ronahiya wê ya paqij de cewherê gayê destpêkê hat şûştin da ku cîhana zindî jê derkeve, yek ji wêneyên herî xweş ên mîta zerdeştî ya afirandinê ye. Ev ronahîdera nerm e ku rola wê di destpêka jiyanê de cihekî taybet û xweş di mîrata olî ya ku Kurd bi mîratgirên din ên kevneşopiya îranî re parve dikin de dide wê.
Mah û Kurd
Mah, wek heyînên xwedayî yên din ên panteona zerdeştî, aîdî mîrata hevpar a kevnar a olî û mîtolojîk a gelên îranî ye. Kurd, wek gelekî îranî, vê kevneşopiyê bi Farisan û gelên din ên cîhana îranî re parve dikin. Rêzgirtina Hîvê û ronahiya wê ya nerm beşek ji mîrata kûr a tevahiya herêmê ye.
Ji bo Kurdan, mîrata olî ya kevnar a îranî, di nav wê de rêzgirtina cismên ezmanî û hêzên dilnerm ên afirandina baş, beşek ji paşxaneya kûr a cîhana wan a çandî û ruhî ye. Rêzgirtina Hîvê, nîşankirina demê bi qonaxên wê û bedewiya ronahiya wê beşên mîrata fireh a ku di cîhana îranî û wêdetir de tê parvekirin in. Têgihiştina Mah wek beşek ji vê mîrata hevpar a kevnar a îranî, li şûna kesayetiyeke bi tenê kurdî, rastgo û durust e. Heyîna xwedayî ya Hîvê aîdî kevneşopiya hevpar a kevnar a olî ya gelên îranî ye û rehên wê digihîjin qatên herî kevnar ên kevneşopiyê. Kurd, wek gelekî îranî ku di vê cîhanê de rehên wan kevnar in, li kêleka mîratgirên din ên kevneşopiya îranî di vê mîratê de hevpar in; Mah, heyîna xwedayî ya Hîvê, beşek ji wê ye. Ji ber vê yekê, dema em Mah didin nasîn, em kesayetiyekê ji mîrata hevpar a kevnar a îranî didin nasîn ku Kurd, wek gelekî îranî, mîratgirên wê ne: ronahîdera nerm a ku rola wê ya xweş di mîta afirandinê de beşek ji dîtina olî ya ku di bin bingeha kevneşopiyên herêmê de ye ye. Rêzgirtina Hîvê û ronahiya wê nirxek e ku di cîhana îranî û firehtir de dengvedana wî fireh û nerm e.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Ma Mah heyîneke xwedayî ya mezin e? Mah ne di nav heyînên xwedayî yên herî mezin ên zerdeştî, wek nemirên pîroz an yazatayên mezin ên wek Mîtra û Anahîta, de ye. Rêz ji Hîvê tê girtin, lê ew hêzeke bi girîngiyeke kêmtir e ku di nivîsên pîroz de cihekî bi rêjeyekê biçûk digire. Tevî vê yekê Mah bi beşdariya xwe di mîta afirandinê de, wek parêzvan û paqijkerê tovê Gayê Destpêkê, roleke xweş û girîng digire; bi sirûdeke taybet û rojekê di salnameyê de rêz jê tê girtin. Ji ber vê yekê, her çend Mah ji aliyê berçavbûnê ve heyîneke xwedayî ya kêmtir e, rola wî ya kozmolojîk cihekî taybet ê ku di bîrê de dimîne dide wî di kevneşopiyê de.
Ma îbadeta Hîvê celebek ji îbadeta xwezayê ye ku ji Xwedayê yekane cuda ye? Di têgihiştina zerdeştî de Hîv, cismên ezmanî yên din û hêzên xwezayî wek afirandeyên Xwedayê yekane, Ahûra Mazda, û hêzên wî yên sûdbexş tên rêzgirtin. Ew beşên afirandina baş in ku nîzama xwedayî bi wan kar dike, ne xwedayên serbixwe yên ji Xwediyê Zana cuda ne. Rêzgirtina Mah rêzgirtina hêzeke dilnerm a afirandina baş e û, bi rêya wê, rêzgirtina Afirînerê ku ew afirandiye ye. Ev xwezaya bingehîn a yekxwedaperest a baweriyê diparêze, ku tê de hêzên xwezayî wek beşên afirandina baş a ku bi awayekî xwedayî hatiye çêkirin tên rêzgirtin.
Ma Mah kesayetiyeke taybet a kurdî ye? Na; wek heyînên xwedayî yên din ên panteona zerdeştî, Hîv aîdî mîrata hevpar a kevnar a olî ya îranî ye. Ev kevneşopiyek e ku Kurd bi Farisan û gelên din ên cîhana îranî re parve dikin, ne kesayetiyeke bi tenê kurdî ye. Kurd, wek gelekî îranî, li kêleka cîranên xwe di vê mîrata fireh û kevnar a ku Mah beşek ji wê ye de hevpar in.
Mijarên têkildar
Gayê Destpêkê û Ruhê Ga: ku tovê wî li Hîvê hat paqijkirin
Ahûra Mazda: Xwediyê Zana yê ku Hîv afirand
Ehrîmen: ruhê xerab ê ku êrîşa wî ga kuşt
Ameşa Spenta: nemirên pîroz, di nav wan de Hişê Baş ê ku Mah alîkariya wî dike
Mîtra: xwediyê peymanê, ku Mah li ser pereyên metalî bi wî re xuya dike
Tiştrya: stêrka baranbexş, hêzeke ezmanî ya din
Anahîta: yazataya av û berhemdariyê
Zerdeşt: pêxemberê kevneşopiya ku rêz ji Mah digire
Pirsên pir tên pirsîn
Di zerdeştiyê de Mah kî ye?
Mah, ku navê wî ji peyva avestayî ya Hîvê tê, heyîna xwedayî ya Hîvê di kevneşopiya zerdeştî û îranî de ye; yazatayek e ku serweriyê li Hîv û ronahiya wê dike. Her çend ew ne di nav heyînên xwedayî yên herî mezin de ye, Mah di kozmolojiyê de cihekî xweş digire; çimkî li cihê ronak ê Hîvê cewherê Gayê Destpêkê yê kuştî hat paqijkirin û ajal û nebat jê derketin. Ji ber vê yekê Mah sernavê parêzvanê tovê dewarên ga hildigire.
Çima ji Mah re parêzvanê tovê dewarên ga tê gotin?
Di mîta afirandinê de, dema Gayê Destpêkê di êrîşa Ehrîmen de hat kuştin, tov an cewherê wî (cithra) hat rizgarkirin û ber bi cihê Hîvê ve hat hilgirtin. Li wir, di ronahiya paqij a Mah de, hat şûştin û amadekirin da ku jiyanê derxe holê. Ji ber vê yekê di sirûdan de dubare bi sernavê Hîva ku tovê dewarên ga di xwe de digire rêz ji Mah tê girtin: ronahiya nerm a ku di lênêrîna wê de cewherê cîhana ajalan hat paqijkirin û parastin.
Ji tovê ku li Hîvê hat paqijkirin çi derket?
Di kevneşopiya Bûndehîşnê de, ji cewherê Gayê Destpêkê yê ku li Hîvê hat paqijkirin cîhana zindî ya ajal û nebatan derket. Ji tovê paqijkirî gelek cotên ajalan ji gelek cureyan derketin, lewma hemû cureyên ajalan ên sûdbexş jê peyda bûn. Her wiha ji laş û cewherê ga dexl û nebatên dermanî derketin. Bi vî awayî Hîv dergûşa ku piştî mirina ga cîhana zindî jê derket bû.
Têkiliya Mah û Hişê Baş çi ye?
Di nav Ameşa Spentayan de nemirê pîroz ê bi navê Hişê Baş (Vohû Manah) bi başiya jiyana ajalan, bi taybetî dewarên ga, re têkildar e. Mah, Hîva ku di ronahiya wê de tovê Gayê Destpêkê hat paqijkirin da ku ajal jê derkevin, bi awayekî guncaw hevkar an alîkarê vî nemirê pîroz e û di lênêrîn û başiya jiyana ajalan de bi wî re hevkar e. Ev têkilî rola Hîvê di destpêka jiyana ajalan de û têkiliya wê bi mezinbûn û berhemdariyê re nîşan dide.
Di îbadetê de çawa rêz ji Mah tê girtin?
Mah xwedî sirûdeke taybet, Mah Yaşt, û litanîyeke taybet, Mah Niyayêş, e. Ew ji bo rêzgirtina wî tên xwendin, bi taybetî di Hîva nû, Hîva tijî û Hîva kêmdebûyî de. Di salnameya zerdeştî de roja diwanzdehemîn a mehê ji Hîvê re hatiye veqetandin û bawermend di duayên xwe de rêz ji Mah digirin. Ji ber ku peyva Mah hem Hîv hem jî meh tê wateyê, Hîv bi nîzama demê ve girêdayî ye. Qonaxên wê mehan dipîvin û ahengên salname û demsalan nîşan dikin.
Ma Mah kesayetiyeke kurdî ye?
Mah aîdî mîrata hevpar a kevnar a olî ya zerdeştî û îranî ye; kevneşopiyek ku Kurd bi Farisan û gelên din ên cîhana îranî re parve dikin, ne kesayetiyeke bi tenê kurdî ye. Heyîna xwedayî ya Hîvê pir kevnar e û rehên wê Hind-Îranî ne. Kurd, wek gelekî îranî ku di vê cîhanê de rehên wan kevnar in, li kêleka cîranên xwe di vê mîrata ku Mah beşek ji wê ye de hevpar in. Rêzgirtina Hîvê û ronahiya wê di herêmê û wêdetir de dengvedaneke fireh heye.
Çavkanî û xwendina bêtir
Mah Yaşt (Yaşt 7) - nêrîna giştî
Gavaevodata û Hîv - nêrîna giştî
Mah Niyayêş û îbadeta Hîvê - avesta.org
Kurdish-History.com: Gayê Destpêkê û Ruhê Ga
Kurdish-History.com: Ahûra Mazda