Kürdistan: Dünyayı Besleyen Dağ
Mart ayında kar, Kürt yaylalarının alt yamaçlarından erimeye başladığında ilk yabani bitkiler soğuk topraktan çıkar: Beyaz çiçekleri diğer bütün yeşilliklerden önce beliren sirmo; onu bulan çocukların ekşi yapraklarını taze yediği avelik; toprak yumuşar yumuşamaz kırmızı sapları dağ çayırlarında yükselen rewas, yani yabani ravent. Kürt toplayıcı, her birini adıyla ve bulunduğu yerle bilir; her biri için hangi yamacın, hangi rakımın, yılın hangi gününün doğru olduğunu bilir. Bu bilgi yeni değildir. Mart ayında bu dağlarda yürüyüp bulduklarını toplayan insanlar, kaydedilmiş her türlü tarihten daha uzun zamandır buralarda yürüyüp bulduklarını toplamaktadır. On bin yıl önce de bunu yapıyorlardı. O sırada bazıları, belirli otların diğerlerinden daha fazla tane verdiğini fark etmeye başlamıştı. Bu otların bazıları, bugün Diyarbakır ili olan yerdeki Karacadağ adlı volkanik dağın yakınlarında büyüyordu. Bunu fark eden insanlar, o tohumları bilerek toplamaya, ekmeye ve bakımlarını yapmaya başladı; dünya değişti. Dizi burada başladı ve burada bitiyor: Kürt dağında, ilk tohumun bilerek toprağa yerleştirilmesinden hemen önceki anda. Dizi artık Kürt mutfağının yüz elli bir yiyeceğini, yemeğini, içeceğini, kışlık ürününü, yabani bitkisini ve yemek geleneğini ele aldı. Şêrko; dağ balı, yabani sarımsak, yabani ravent, Zagros orman tabanının mantarları, Pistacia atlantica kabuğunun reçinesi ve Kürdistan Eyaleti’nin meşe ağaçlarına tırmanan yabani üzüm hakkında yazdı. Şimdi ise son yazıda bütün bu yabani varlıkların ortak özelliğini adlandırıyor: Dünyaya en önemli gıda ürünlerini veren aynı dağ sisteminde yetişiyorlar. Kürdistan’ın Toros ve Zagros dağları, Bereketli Hilal’in merkezindedir. Bereketli Hilal; buğdayın, mercimeğin, nohudun, burçağın, gernik buğdayının, siyez buğdayının, zeytinin ve incirin ilk kez yetiştirildiği yerdir. Bu bitkilerin tümünün yabani ataları hâlâ Kürt dağ bölgesinde yetişir. Kürt halkı, o bölgenin halkıdır. İlk tohumlar ekildiğinde oradaydılar. Soylarından gelenler bugün oradadır; aynı yamaçlardan sirmo toplar, aynı tahılı kullanan toprak fırınlarda ekmek pişirir, aynı dağ ışığında çay içerler. Haritalar yeniden çizildiğinde dağ, eskiden olduğu şey olmaktan çıkmadı. Bu, dizinin yüz elli birinci ve son yazısıdır. Şêrko bala, otlara, mantarlara, reçineye ve yabani asmaya gitti. Şimdi hepsini barındıran dağın adını söylüyor.
Öne Çıkan Noktalar
• Kürt dağları (Toroslar ve Zagros), dünyanın ilk yetiştirilen gıda ürünlerinin köken bölgesi olan Bereketli Hilal’in merkezindedir
• Buğday (Karacadağ), zeytin (Toroslar), incir (Zagros), üzüm (Zagros/Kürdistan Eyaleti), yabani Antep fıstığı cinsi (Zagros) — hepsinin kökeni buradadır
• Başûr’daki Kürt toplayıcılar hâlâ beslenmek için 54 yabani bitki taksonu toplar; bu, dünyada kesintisiz uygulanan en eski toplayıcılık geleneğidir
• 151 yazı. Beş yazar. Bir dağ. Dizi tamamlandı.
Kısa Bilgiler
Kürt Dağları: Toros (Bakur/Kuzey Kürdistan) ve Zagros (Rojhilat/Doğu Kürdistan) dağ sistemleri; Bereketli Hilal’in kuzey yayı
Burada Doğrulanan Kökenler: Buğday (Karacadağ, yaklaşık MÖ 10.000), zeytin (Toroslar, yaklaşık MÖ 6.000), üzüm (Zagros, yaklaşık MÖ 6.000–8.000), incir (Zagros, yaklaşık MÖ 8.000)
Hâlâ Yaşayan Yabani Atalar: Kürdistan Eyaleti’nde yabani üzüm; Zagros’ta yabani fıstık (P. atlantica); Başûr’da yabani ravent, sarımsak, kuzukulağı ve 54 besin bitkisi taksonu
Bu Dizi: 151 yazı, 5 yazar (Şêrko Sabir, Dala Sarkis, Mehmet Özdemir, Cemal Latif, Mero Ranyayi), bir dağ
Kanıtlar
Akademik kayıt belirsiz değildir. Antik dünyada bitkilerin evcilleştirilmesine ilişkin temel araştırma olan Zohary ve Hopf’un Eski Dünya’da Bitkilerin Evcilleştirilmesi, dünyanın en önemli kültür bitkilerinin kökenini Bereketli Hilal’e yerleştirir. Bu bölgenin kuzey ve doğu yayları, Kürt yurdu olan Toros ve Zagros dağ sistemleridir. İlk tarım uygarlıklarını kuran Neolitik kurucu ürünler; gernik buğdayı, siyez buğdayı, arpa, mercimek, bezelye, burçak, nohut ve keteni içerir. Bunların çoğunun yabani ataları Toros-Zagros bölgesinde yetişmiştir. Gernik buğdayının evcilleştirildiği belirli yer, DNA analiziyle yaklaşık on bin yıl önce Diyarbakır yakınlarındaki Karacadağ silsilesine, yani Kürt Bakur’una daraltılmıştır. Zeytin ilk kez Doğu Akdeniz’de evcilleştirilmiş, Bakur’un güney Toros dağları başlıca köken bölgelerinden biri olmuştur. İncir, yabani ataları Kürt dağ silsilesi boyunca bulunan, yetiştirilen en eski meyveler arasındaydı. Asma, yaklaşık altı ila sekiz bin yıl önce Toros-Zagros-Kafkasya bölgesinde evcilleştirilmiştir; genetik araştırmalar özellikle İran’ın Kürdistan Eyaleti’nde, Rojhilat’ta, önemli yabani asma popülasyonlarını doğrular. Kültüre alınmış üyesi (P. vera) dünyanın en çok ticareti yapılan kabuklu yemişlerinden biri olan Antep fıstığı cinsinin (Pistacia) çeşitlilik merkezi, yabani akrabalarının (P. atlantica, P. terebinthus) hâlâ yetiştiği Zagros ve Toroslar’dadır. Bunların hiçbiri bu dizinin ileri sürdüğü iddialar değildir. Hepsi, bir yüzyıllık bilimsel araştırmayla birikmiş hakemli botanik, genetik ve arkeobotanik araştırmalarının bulgularıdır. Dizi, onları yalnızca tek bir yerde, tek bir ad altında toplamıştır: Kürt.
151 Yazı ve Buldukları
Dizi, yalnızca köken savını ileri sürmek için yola çıkmadı. Kürt mutfağını, ona ait her yemeği, her saklanan gıdayı, doğadan toplanan her bitkiyi, her kültürel geleneği belgelemek için yola çıktı. Bu süreçte daha büyük bir şey buldu. Kürt mutfağının bölgesel bir merak konusu veya başka bir ulusal mutfağın alt kategorisi olmadığını buldu. Kürt mutfağı, tarımın bizzat başladığı coğrafyada, ilk kültür bitkisinin tohumundan önce de bu coğrafyada kesintisiz yaşamış insanlar tarafından uygulanan, dünyanın en eski ve en etkili yemek kültürlerinden biridir. Şêrko’yu bal için zozana giderken, Mero’yu sonbahar reçelini yaparken, Dala’yı Amed’in bazalt duvarlarının gölgesinde kömür ateşinde ızgara yaparken, Mehmet’i Siirt’te öğle vakti kuzuyu çukurdan çıkarırken, Cemal’i Muharrem’de kırkıncı komşuya bir kâse aşure taşırken buldu. Kürt mutfağının insan yaşam döngüsünün her anını gözettiğini buldu: doğum (bir bebeği duyuran tatlılar), çocukluk (dişler arasındaki şekirklo), kutlama (seyran pikniği, Newroz ateşi), yas (helawî, getirilen ve kapıda bırakılan çorba), evlilik (daweta, bakır kazan, şafaktan beri yemek yapan kadınlar), ölüm (ölüler için pişirilen ekmek, gelen herkesle paylaşılan yemek). Kürt mutfağının yerinden edilmeye, baskıya, silinmeye ve sürgüne rağmen yaşadığını buldu. Hakemli etnobotanik araştırmaların, Irak Kürdistanı’ndaki Kürt toplayıcıların beslenmek için hâlâ topladığı elli dört yabani bitki taksonunu belgelediğini buldu. Bunlar, on bin yıl önce, birinin tohumu yalnızca bulmak yerine ekmeye karar vermesinden hemen önceki yıllarda, aynı tür dağlarda aynı tür insanlar tarafından toplanan aynı tür bitkilerdir. Dizi, başlangıçta da sonunda da dağı buldu.
Sık Sorulan Sorular
Kürt dağları neden dünyadaki gıda kökenlerinin merkezindedir?
Kürdistan’ın Toros ve Zagros dağ sistemleri, botanikçilerin, arkeologların ve genetikçilerin dünyanın en önemli gıda ürünlerinin çoğunun başlıca köken bölgesi olarak tanımladığı Bereketli Hilal’in kuzey ve doğu yayını oluşturur. Bu dağlardaki yabani bitki çeşitliliğinin, mevsimsel iklimin ve kadim insan yerleşiminin belirli birleşimi, tarımın icat edildiği koşulları yaratmıştır. Buğdayın, zeytinin, üzümün, incirin, mercimeğin, nohudun ve Antep fıstığı cinsinin yabani ataları, bu bölgede yetişir veya yetişmiştir. Kürt halkı bu coğrafyanın yerli sakinleridir.
Kürt toplayıcılık geleneği hâlâ yaşıyor mu?
Evet. 2019’da yayımlanan hakemli etnobotanik araştırma (Pieroni ve diğerleri, Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine), Irak Kürdistanı’ndaki Kürt toplayıcıların, atalarının tarımın icadından önce yabani bitki topladığı aynı Zagros dağ coğrafyasında beslenmek için 54 yabani bitki taksonu ve 2 yabani mantar taksonu topladığını belgelemiştir. Bu dizide ele alınan yabani ravent (rewas), yabani sarımsak (sirmo), yabani kuzukulağı (avelik), yabani mantarlar (kanzar) ve yabani otlar (giya), bu yaşayan toplayıcılık geleneğinin parçalarıdır.
Bu dizinin savı bütünüyle nedir?
Kürt dağları, dünyaya en önemli gıda ürünlerini vermiştir. Kürt halkı, resmî tanınma olmadan, dört devlet boyunca, yerinden edilme ve sürgün içinden geçerek bu yiyecekleri on bin yıl boyunca evcilleştirmiş, yetiştirmiş, toplamış, saklamış, pişirmiş ve paylaşmıştır. Mutfakları, Bereketli Hilal bölgesinin en eski kesintisiz yemek kültürüdür. Yaşamaktadır. Uygulanmaktadır. Süleymaniye’deki Kürt büyükannelerin, Berlin’deki Kürt öğrencilerin ve Zagros eteklerindeki Kürt çiftçilerin ellerinde taşınmaktadır. Sofra boşalmaz. Dağ yerinden oynamaz.
Sonuç
Kürdistan, dizinin yüz elli birinci yazısıdır. Sonuncusudur. Sümer’e buğdayı, Yunanistan’a zeytinyağını, antik dünyaya şarabı ve yeryüzündeki her bağa yabani üzümü veren dağ; Kürt ailelerin hâlâ şafakta toprak fırınlarda ekmek yaptığı, sonbaharda komşularına nar pekmezi gönderdiği, gelen her misafirin karşılandığı sofralarda elli kilogramlık karpuzları yardığı aynı dağdır. Sirmo hâlâ mart ayında karın içinden çıkmaktadır. Yabani üzüm hâlâ Zagros’un meşe ağaçlarına tırmanmaktadır. Pistacia atlantica, nehirlerin üzerindeki kireçtaşı yamaçlarında hâlâ reçinesini akıtmaktadır. Kürt toplayıcı, aynı yollarda yürümeyi, aynı bitkileri toplamayı, aynı bilgiyi taşımayı sürdürmektedir. Yüz elli bir yazı. Beş yazar: Şêrko, Dala, Mehmet, Cemal, Mero. Bir dağ. Buğday hâlâ oradadır. Zeytin hâlâ oradadır. Dağ hâlâ oradadır. Sofra boşalmaz.