II. Efrasiyab, II. Yusuf Şah’tan sonra Büyük Luristan’ı yönetti. Kürt kökenli Hezâresbîlerin başkenti İzec, bugünkü İze idi.

İze yakınındaki Susan ovasında kayalık dağların altında yeşil tarlalar, ağaçlar ve kıvrılan su yolu
Ehsanraki, Susan ovası, İze bölgesi, 23 Mayıs 2010. Modern coğrafi bağlamdır; hükümdarın veya ortaçağ başkent yapılarının resmi değildir. © Ehsanraki · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons.

Büyük Luristan hükümdarı

Muzafferüddin II. Efrasiyab, Büyük Luristan atabegleri olarak da bilinen Hezâresbîlerdendi. Bosworth aileyi güneybatı Zagros’ta Luristan ve komşu Fars bölgelerini yöneten Kürt kökenli hanedan olarak tanımlar. Atabeg unvanı taşıyorlardı; fakat etnik olarak Türk veya unvanın kökenindeki gibi genç prenslerin gerçek eğiticileri değillerdi. [1] Hanedan kökeni, yönetilen her topluluğun dili ve kimliğiyle özdeşleştirilmemelidir.

Veraset ve tarihler

Rıza Kurtuluş, TDV İslâm Ansiklopedisi’nde II. Yusuf Şah’ın Şuşter’de 740’ta, metindeki karşılığıyla 1339’da öldüğünü ve yerine kardeşi II. Efrasiyab’ın geçtiğini yazar. Hicrî yıl 1339–1340’ın bölümlerini kapsar. Aynı madde Efrasiyab’ın ölümünü 751/1350’ye tarihler. [2] Tarihler ve kardeşlik ilişkisi bu kaynağa atfedilmelidir; bütünüyle tartışmasız kronoloji değildir. Kesin doğum, çocukluk ve tahta çıkış töreni burada belgelenmiyor.

İlhanlı bağlarının sona ermesi

Kurtuluş, Nusretüddin Ahmed dönemindeki düzenli vergiyi, II. Yusuf Şah zamanında Şuşter, Huveyze ve Basra yönetimini kaydeder; II. Efrasiyab döneminde İlhanlı ilişkilerinin tamamen kesildiğini belirtir. [2] Bu değişim, önceki bütün toprakların kişisel olarak elde tutulduğunu kanıtlamaz. Bosworth güçlü komşular karşısında uzlaşma, bağlılık ve verginin hanedanın yaşamasındaki önemini vurgular. [1] Müzakere de savaş kadar siyasetin parçasıydı.

Nurülverd verasetten çıkarılmamalı

Farsça Ansiklopedi, hükümdarları II. Yusuf Şah, II. Efrasiyab, Nurülverd ve Şemseddin Peşeng sırasıyla verir. [3] Peşeng doğrudan Efrasiyab’ın hemen ardılı sayılmamalıdır. Ayrı Peşeng maddesi Mübarizüddin’in atamasını, Şuşter’deki Şah Mansur’un sonraki saldırılarını ve akrabalık ile veraset hakkındaki farklı anlatıları kaydeder. [4] Sonraki çatışmalar Peşeng’in dönemine aittir; Efrasiyab’ın belgelenmemiş zaferini veya başarılı kuşatma savunmasını göstermez.

İzec, İze ve dağ yolları

Başkent İzec, İze ve Mal Emir adlarıyla anılır. Kaveh Ehsani bugünkü İze’yi kuzeydoğu Huzistan’da, Karun’un doğusunda, dağlık alanla ovaların geçişindeki bir vadiye yerleştirir. Hezâresbîleri dağları geçen döşeli Atabegler Yolu’yla ilişkilendirir. [5] Ulaşımın bölgesel saray için önemini açıklayan bu bilgi, yolu özellikle II. Efrasiyab’ın yaptırdığını göstermez.

Kaydın desteklediği bilgi

Bosworth kaynakların azlığını ve özellikle bu hanedana ayrılmış tarih bulunmadığını belirtir; genel Farsça kroniklerdeki dağınık kayıtlar birleştirilmelidir. [1] II. Efrasiyab veraset zincirine yerleştirilebilir; fakat burada kişisel bir sipariş, korunmuş eser veya himaye programı belgelenmez. Başka hükümdarın faaliyeti onun başarısı sayılamaz. Önemi, değişen üst egemenlik döneminde belirlenebilir bir hükümdar oluşundadır.

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. C. Edmund Bosworth, Hazaraspids, Encyclopaedia Iranica XII/1 (2003), p. 93; dynasty, title and limits of the historical record.
  2. Rıza Kurtuluş, Lur-ı Büzürg, TDV İslâm Ansiklopedisi 27 (2003), pp. 225–226; succession, chronology and Ilkhanid relations.
  3. Persian Encyclopaedia, Great Lorestan, Wikijoo; ordered list of rulers including Nawral Ward.
  4. Persian Encyclopaedia, Shams al-Din Pashang of Lorestan, Wikijoo; appointment, later conflicts and differing kinship accounts.
  5. Kaveh Ehsani, Iḏeh, Encyclopaedia Iranica (2008); place names, regional geography and the Atabaks’ Road.
  6. Ehsanraki, Susan90, 23 May 2010; CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.