موزەفەرەدین ئەفراسیابی دووەم: هەزارئەسپییەکان دوای ئیلخانەکان

ئەفراسیابی دووەم دوای یوسف شای دووەم فەرمانڕەوای لوری گەورە بوو. ئەم بنەماڵەیە ڕەچەڵەکی کوردی هەبوو و پایتەختی ئیجە، ئیزەی ئەمڕۆ بوو.

فەرمانڕەوای لوری گەورە

موزەفەرەدین ئەفراسیابی دووەم لە هەزارئەسپییەکان بوو، کە بە ئەتابەگەکانی لوری گەورەش ناسراون. بۆزوۆرس ئەوان بە بنەماڵەیەکی کوردڕەچەڵەک لە باشووری ڕۆژاوای زاگرۆس دەناسێنێت کە لورستان و بەشە هاوسێکانی فارسیان بەڕێوە دەبرد. ناونیشانی ئەتابەگیان بەکار دەهێنا، بەڵام نە تورکڕەچەڵەک بوون نە پەروەردەکاری ڕاستەقینەی میرزاکانی گەنج، ئەرکە سەرەتاییەکەی ناونیشانەکە. [1] ڕەچەڵەکی بنەماڵە زمان و ناسنامەی هەموو کۆمەڵەیەکی ژێردەستی دیاری ناکات.

جێنشینی و سنووری بەروارەکان

ڕەزا کورتولووش لە ئینسایکلۆپیدیای ئیسلامی TDV دەڵێت یوسف شای دووەم لە شوشتەر لە ٧٤٠ی کۆچی مرد، کە لە دەقەکەدا بە ١٣٣٩ دراوە، و براکەی ئەفراسیابی دووەم جێی گرتەوە. ساڵی کۆچی بەشێک لە ١٣٣٩–١٣٤٠ دەگرێتەوە. هەمان وتار مردنی ئەفراسیاب بە ٧٥١/١٣٥٠ دەدات. [2] ئەم بەروار و برایەتییە هی ئەم گێڕانەوەیەن، نە ڕیزبەندییەکی بێمشتومڕ. ڕۆژی لەدایکبوون، منداڵی و ڕێوڕەسمی دەسەڵاتگرتن لێرە بەڵگەدار نین.

کۆتایی پەیوەندییە ئیلخانییەکان

کورتولووش باجی ڕێکوپێکی نەسرەدین ئەحمەد و فەرمانڕەوایی یوسف شای دووەم لە شوشتەر و حوەیزە و بەسرە تۆمار دەکات. بە گێڕانەوەی ئەو، پەیوەندییەکانی ئیلخانەکان لە سەردەمی ئەفراسیابی دووەمدا تەواو بڕان. [2] ئەمە گۆڕانی چوارچێوەی سیاسییە، نە بەڵگەی پاراستنی هەموو دەستکەوتێکی پێشوو. بۆزوۆرس ڕێککەوتن و ملکەچی و باج بە هۆکاری مانەوە لەبەردەم هاوسێ بەهێزەکان دەزانێت. [1] دانوسانیش بەشێکی سیاسەت بوو.

نوورەلوەرد لە زنجیرەی جێنشینیدا

ئینسایکلۆپیدیای فارسی ڕیزەکە بە یوسف شای دووەم، ئەفراسیابی دووەم، نوورەلوەرد و شەمسەدین پەشەنگ دەدات. [3] بۆیە نابێت پەشەنگ بە لابردنی نوورەلوەرد جێنشینی ڕاستەوخۆ بکرێت. وتاری تایبەتی پەشەنگ دامەزراندنی لەلایەن موباریزەدین، هێرشەکانی دواتری شا مەنسوور لە شوشتەر و گێڕانەوە جیاوازەکانی خزمێتی دەخاتەڕوو. [4] ئەم ململا‌نێیانە هی سەردەمی پەشەنگن؛ سەرکەوتن یان بەرگرییەکی بێبەڵگەی ئەفراسیابی دووەم ناسەلمێنن.

ئیجە و ئیزە و ڕێگاکانی چیا

پایتەخت بە ئیجە و ئیزە و مالی ئەمیر ناسراوە. کاوە ئەحسانی ئیزە لە دۆڵێکی شاخاوی باکووری ڕۆژهەڵاتی خوزستان، ڕۆژهەڵاتی کاروون و نێوان بەرزایی و دەشت دەخات. هەزارئەسپییەکان بە ڕێگای بەردڕێژکراوی ئەتابەگەکان لە چیاکاندا پەیوەست دەکات. [5] ئەم جوگرافیایە گرنگی هاتوچۆ بۆ کۆشکی ناوچەیی ڕوون دەکاتەوە، بەڵام ئەفراسیاب بە دروستکەری تاکەکەسی ڕێگاکە ناناسێنێت.

ئەوەی بەڵگە پشتگیری دەکات

بۆزوۆرس کەمی بەڵگە و نەبوونی مێژوویەکی تایبەت بە بنەماڵەکە دەستنیشان دەکات؛ تۆمارە پەرشوبڵاوەکانی مێژوونووسینی گشتی فارسی بنەمان. [1] ئەفراسیاب لە زنجیرەی جێنشینیدا دیارە، بەڵام فەرمانێکی دیاریکراو، بەرهەمی ماوە یان بەرنامەی پشتگیری ڕۆشنبیری تایبەتی لێرە نەسەلمێنراوە. کاری فەرمانڕەوایەکی تر خۆکارانە نابێت بە دەستکەوتی ئەو. گرنگییەکەی وەک فەرمانڕەوایەکی ناسراو لە گۆڕانی دەسەڵاتی سەروودا دەردەکەوێت.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. C. Edmund Bosworth, Hazaraspids, Encyclopaedia Iranica XII/1 (2003), p. 93; dynasty, title and limits of the historical record.
2. Rıza Kurtuluş, Lur-ı Büzürg, TDV İslâm Ansiklopedisi 27 (2003), pp. 225–226; succession, chronology and Ilkhanid relations.
3. Persian Encyclopaedia, Great Lorestan, Wikijoo; ordered list of rulers including Nawral Ward.
4. Persian Encyclopaedia, Shams al-Din Pashang of Lorestan, Wikijoo; appointment, later conflicts and differing kinship accounts.
5. Kaveh Ehsani, Iḏeh, Encyclopaedia Iranica (2008); place names, regional geography and the Atabaks’ Road.
6. Ehsanraki, Susan90, 23 May 2010; CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.