Giriş
Tarihinin büyük bölümünde hiçbir şeyi yazıya geçirmeyen bir inançta her şey belleğe ve insan sesine bağlıydı. Ezidiler arasında bu kutsal sesin koruyucuları, inancın kutsal ilahileri olan qewlleri kutsal çalgıları eşliğinde okuyan kalıtsal okuyucu müzisyenler Qewwallardır. Sözün profesyonelleri olarak adlandırılmışlardır; Ezidilerin ilahi şiiri, onların sesleri aracılığıyla yüzyıllar boyunca bir kuşaktan diğerine taşınmıştır.
Qewwallar, icracı olmanın çok ötesindedir. Geniş bir sözlü geleneğin taşıyıcıları, inancın yaşayan belleği ve Tavus Kuşu Meleği Tawuse Melek’in tasvirleri olarak Ezidi köylerine ağırbaşlı bir alayla taşıdıkları yedi kutsal tavus kuşu sancağının, Sinjaqların koruyucularıdır. Birçok sıradan Ezidi için Qewwalların davulları ve ilahileriyle gelişi, dinlerinin kutsal müziğini işitebildikleri az sayıdaki fırsattan biri olmuştur.
Ancak bu kadim gelenek bugün ciddi biçimde tehlikededir; taşıyıcıları azdır ve anayurdu yakın zamandaki felaketin yaralarını taşır. Qewwalları anlamak, Ezidi inancının çağlar boyunca kitaplarda değil, kendini adamış kutsal bir sınıfın eğitilmiş belleğinde ve ilahi okuyan sesinde kendisini nasıl koruduğunu anlamak; Kürt dünyasının en dikkat çekici sözlü geleneklerinden birinin hem güzelliğini hem de kırılganlığını kavramaktır.
İçindekiler
Tavus Kuşu Sancaklarının Taşıyıcıları
Sözlü Bir Geleneğin Koruyucuları
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Qewwallar Kimdir?
Qewwallar, Ezidi inancının, görevi kutsal ilahiler olan qewlleri kutsal çalgılar, daf yani çerçeve davul ve şibab yani flüt eşliğinde icra etmek olan kalıtsal kutsal okuyucu müzisyen sınıfıdır. Şeyhan bölgesindeki komşu Başika ve Bahzani kasabalarına yerleşmiş iki klandan gelirler; inancın dinî müziğinde ve kutsal şiirinin okunmasında uzmanlaşırlar. Ayrıca yedi tavus kuşu sancağının Ezidi köylerinde alay hâlinde dolaştırılması olan Tawusgeran’ı gerçekleştirirler. Uzun süre yazıdan çok bellekle korunmuş bir inancın koruyucuları olarak Qewwallar, Ezidi dinî geleneğinin en önemli muhafızları arasındadır.
Sözün Profesyonelleri
Qewwallar, yerinde bir ifadeyle sözün profesyonelleri olarak tanımlanmıştır; çünkü bütün uğraşları inancın kutsal sözü etrafında kuruludur. Adları bile, kelime veya söz anlamına gelen qewl sözcüğünden türemiştir; bu, icra ettikleri kutsal ilahilere adını veren kökün aynısıdır. Öğretileri tarihinin büyük bölümünde hiç yazıya geçirilmemiş bir dinde söylenen ve ezgiyle okunan söz her şeyi taşıyordu: mitleri, duaları, öğretileri, tarihi. Qewwallar, bu sözü belleklerinde tutan ve ona ses veren eğitimli uzmanlardı.
Bu, onları fiilen Ezidi inancının yaşayan kütüphaneleri, kadim Ezidi bilgisinin gerçek bir kaynağı hâline getirdi. Nispeten yakın zamanlara kadar Qewwallar, ilahilerin kamusal icrasını büyük ölçüde tekellerinde tuttular; ancak şeyh ve pir kastlarının bilgili üyeleri de bunların birçoğunu bilebiliyordu. Soyut öğretiden çok tarihsel ve efsanevi anlatılardan oluşan bir hazine, dinin öğreti külliyatını oluşturan kutsal şiir, Qewwallar aracılığıyla korundu ve aktarıldı. Sesleri, inancın kuşaklar boyunca kendisiyle konuştuğu kanaldı.
Öne Çıkan Noktalar
Qewwallar, Ezidilerin kalıtsal kutsal okuyucu müzisyenleridir.
Kutsal ilahiler olan qewlleri daf ve şibab eşliğinde icra ederler.
Şeyhan’da Başika ve Bahzani’ye yerleşmiş iki klandan gelirler.
Yedi tavus kuşu sancağını alay hâlinde köylere taşırlar.
Ezidi sözlü geleneğinin başlıca koruyucularıdır.
Gelenek ciddi biçimde tehlikededir; çok az Qewwal kalmıştır.
Kısa Bilgiler
Adı: Qewwallar (okuyucular); kelime veya söz anlamındaki qewlden
Rolü: Ezidi inancının kutsal okuyucu müzisyenleri
Repertuvarı: Qewller, kutsal ilahiler ve ilgili kutsal metinler
Çalgıları: Daf (çerçeve davul) ve şibab (flüt)
Kökeni: Başika ve Bahzani’nin iki klanı, Dimli ve Tazhi
Bölgesi: Kuzey Irak’ın Şeyhan bölgesi
Özel görevi: Tawusgeran, tavus kuşu sancaklarının tören alayı
Aktarımı: Sözlü; ezberlenerek aile soyları boyunca aktarılır
Konumu: Ezidi toplumu içinde ayrı bir kalıtsal sınıf
Bugün: Ciddi biçimde tehlikede; çok az Qewwal kalmıştır
Kalıtsal Bir Sınıf
Qewwallar, Ezidi toplumunda kendine özgü kökenleri olan ayrı ve kalıtsal bir sınıf oluşturur. Geleneğe göre Musul’un doğusunda Şeyhan bölgesinde bulunan komşu Başika ve Bahzani kasabalarına yerleşmiş iki klandan, Kurmanci konuşan Dimli ve Arapça konuşan Tazhi klanlarından gelirler. Bu kasabalar Qewwalların aşiret yurdu ve anayurdu, kutsal müziğin taşıyıcılarının kuşaklar boyunca çıktığı yer olmuştur. Görev bu aileler içinde aktarılır; böylece Qewwallık uğraşı miras alınır, babadan oğula geçer.
Qewwal olmak zorlu bir yoldu. Adayın belirli koşulları karşılaması gerekiyordu: öğreti bilgisi, berrak ve gür bir ses, kutsal çalgılara hâkimiyet. Eğitim müzikle başlar, genç Qewwal ancak çalmayı ustalıkla öğrendikten sonra geniş dinî metin birikimine yönlendirilirdi; bunlar özenli bir sırayla öğrenilirdi. Dualar ve ölümle ilgili metinlerle başlanır, ardından dinî görevlerle ilgili dizelere, Laliş’teki törenlerin metinlerine, ilahilerin sözlerine ve en sonunda kutsal şiirin yorumuna geçilirdi. Bu, Qewwalı inancın muazzam hazinesini taşımaya hazırlayan uzun bir bellek ve bağlılık çıraklığıydı.
Kutsal Çalgılar
Qewwalların uğraşının merkezinde ilahileri icra ettikleri iki kutsal çalgı bulunur: büyük bir çerçeve davul olan daf ve bir flüt olan şibab. Bunlar sıradan müzik aletleri değil, inancın kutsal müziğine ayrılmış kutsal nesnelerdir; çalınmaları da Qewwalın dinî görevinin bir parçasıdır. Neredeyse çalanı gizleyecek kadar büyük davul, yavaşlayan ve hızlanan değişken ritimlerle vurulurken flüt tiz, titrek eşliğini örer ve bunun üzerine kutsal sözler ezgiyle okunur. Sonuç, sıradan şarkıdan oldukça farklı, ağırbaşlı, büyüleyici ve kadim, taşıdığı kutsal şiire uygun bir müziktir. Daha geniş Kürt dünyasının dengbêj ozanlarının dünyevi müziğinden ayrı durur ve bütünüyle ibadet alanına aittir.
Qewllerin bu çalgılar eşliğinde icrası, inancın törenlerine ve mevsimlerine bağlı kutsal bir eylemdir. İlahiler cenazeler, bayramlar ve büyük toplantılar gibi ağırbaşlı kamusal vesilelerde ezgileriyle okunabilirken daha özel ortamlarda müziksiz okunabilirler. Qewwalların icrasında sözle kutsal sesin birleşmesi, Ezidi ilahilerine kendine özgü niteliğini verir; bu, anlamla müziğin ayrılamadığı ve inancın en kutsal metinlerinin ibadete yükseltildiği ezgili bir şiirdir.
Tavus Kuşu Sancaklarının Taşıyıcıları
Qewwallar, müziklerinin ötesinde eşsiz ve kutsal bir sorumluluk taşır: kutsal tavus kuşu sancakları Sinjaqların, tavus kuşunun törenle dolaştırılması olan Tawusgeran adıyla bilinen alayda taşınması. Sinjaqlar, Tawuse Melek’i, yani inancın Yedi Kutsal Varlığına önderlik eden Tavus Kuşu Meleği’ni simgeleyen bronz tavus kuşu tasvirleridir ve Ezidiliğin en kutsal nesneleri arasındadır. Geçmişte Qewwallar bu sancakları uzaktaki Ezidi topluluklarına yapılan gezilerde taşıyor, kutsal tasvirleri köylere ve inancın uzak topraklarına götürüyordu.
Tawusgeran sırasında Qewwallar, inananların saygı gösterdiği kutsal tavus kuşu sancağını getirerek Ezidi köylerini ziyaret ederdi. Vaazlar verilir, dindarlardan adaklar toplanır, halka kutsal su ve Laliş’ten gelen küçük kutsal taşlar olan beratlar dağıtılırdı. Sıradan Ezidiler, özellikle de kutsal merkezlerden uzakta olanlar için Qewwalların Sinjaqla gelişi, kutsal tasvirleri görebildikleri ve dinlerinin kutsal ilahilerini işitebildikleri az sayıdaki fırsattan biriydi. Böylece alaylar, Qewwalların inancın gezgin taşıyıcıları olarak görev yaptığı dağınık topluluğu kutsal merkezi etrafında birbirine bağladı. Yirminci yüzyılda uluslararası sınırları aşmak zorlaştığı için bu geziler ciddi biçimde kısıtlandı; Kafkasya’dakiler gibi daha uzak topluluklar dinî anayurttan koparıldı.
Sözlü Bir Geleneğin Koruyucuları
Qewwalların en derin önemi, bütünüyle sözlü bir geleneğin koruyucuları olarak rollerinde yatar. Ezidi inancı, tarihinin büyük bölümünde hiçbir şeyi yazıya geçirmedi; kutsal şiiri, mitleri ve öğretileri yalnızca eğitilmiş bellekte ve ilahi okuyan seste yaşadı. Qewller ve diğer kutsal metinler, geniş bir malzeme birikimi, ezberleyenlerin zihinlerinde tutuldu ve Qewwalların ve diğer okuyucuların aile soyları aracılığıyla bir kuşaktan diğerine sözlü olarak aktarıldı.
Bu aktarım biçimi geleneğe canlı, akışkan bir nitelik kazandırdı. Her ilahi, belirli bir öğretmenden öğrenilen, kendine özgü bir aktarım zincirinin ürünüydü; dolayısıyla sözler bölgeden bölgeye ve bir kuşaktan diğerine değişebiliyor, tek bir ilahi Ezidi dünyasında birçok sürümle var olabiliyordu. İlahilere çoğu zaman gizemli dizelerini aydınlatan veya ardındaki mitleri anlatan düzyazı anlatılar eşlik ediyordu. Yüzyıllar boyunca geriye uzanan bu büyük bellek zincirinde Qewwallar merkezî halkalardı; kutsal sözü tutup ileriye aktaran eğitimli koruyucular olarak, yazılı sayfa olmadan da inancın sürmesini sağlıyorlardı.
Tehlikedeki Bir Gelenek
Modern zamanlarda Qewwalların geleneği ciddi bir tehditle karşı karşıya kalmıştır ve hayatta kalması artık gerçekten belirsizdir. Yakın zamandaki felaketlerden önce bile gerçek Qewwalların sayısı kaygı verici biçimde azalmıştı; araştırmacılar, tam yetişmiş yalnızca yaklaşık bir düzine Qewwalın kaldığını tahmin ediyordu. Ezidi toplulukları daha eğitimli ve daha dağınık hâle geldikçe, birçok kişi Ortadoğu’dan göç ettikçe, uzun ve zorlu bellek çıraklığını üstlenmeye istekli gençlerin sayısı gittikçe azaldı; yaşlı bir ezberleyici öldüğünde aktaramadığı her şey de onunla birlikte öldü.
Bu kriz, 2014’te sözde İslam Devleti’nin topluluğa karşı bir soykırım kampanyası başlatmasıyla Ezidilerin başına gelen felaket tarafından acımasızca derinleştirildi. Qewwalların aşiret yurdu olan komşu Başika ve Bahzani kasabaları harap edildi; daha geniş Ezidi dünyası öldürülme, köleleştirilme ve kitlesel yerinden edilmeye uğradı, birçok türbe yıkıldı ve topluluklar dağıldı. Bunun karşısında, kutsal müzik kaybolmadan önce onu korumak için acil çabalar gösterildi; araştırmacılar ve örgütler hayatta kalan ilahileri kaydederken Ezidi okulları geleneği yeniden öğretmeye çalıştı. Qewwalların kadim sanatının kaderi artık bıçak sırtındadır; değerli bir miras hayatta kalmak için mücadele etmektedir.
Simgesellik ve Anlam
Qewwallar, Ezidi inancının yaşayan belleğini somutlaştırır. Kendisini kitaplarda değil seste koruyan bir dinde onlar, kutsal sözün insan taşıyıcıları, inancın kutsal şiirinin, mitlerinin ve öğretilerinin yüzyıllar boyunca içlerinde yaşatıldığı eğitimli koruyuculardır. Belleğin ve bağlılığın yazının yokluğuna karşı zaferini, bütün bir dinî geleneğin kendini adamış bir sınıfın zihinlerinde ve seslerinde çağlar boyunca taşınmasını sağlayan dikkat çekici başarıyı simgelerler.
Ezidi topluluğunun birliğini ve kutsallığını da simgelerler. Tawuse Melek’in tavus kuşu sancaklarını dağınık köylere taşıyan Qewwallar, inananları en kutsal simgeleri etrafında birleştirmiş, uzak toplulukları Laliş’teki kutsal merkeze bağlamıştır. Bugün tehlike altında olmalarıyla Ezidi kültürünün kendisinin kırılganlığını ve direncini, zulüm ve değişim yüzünden tehlikeye giren ancak hâlâ varlığını sürdürmek için mücadele eden değerli ve kadim bir mirası simgeler hâle gelmişlerdir. Qewwallar üzerine düşünmek, Ezidi sözlü geleneğinin ruhunun kendisini düşünmektir.
Qewwallar ve Kürtler
Qewwallar, Kürtlerin mirasında ve her şeyden önce kadim inançlarını yüzyıllar boyunca korudukları Ezidiler arasında saygın bir yere sahiptir. Kutsal sözlü geleneğin koruyucuları, kutsal müziğin taşıyıcıları ve tavus kuşu sancaklarını taşıyanlar olarak Ezidi dinî hayatının merkezinde dururlar. Sanatları, kutsal niteliğiyle bütünüyle ayrı kalırken, Kürt sözlü ve müzikal geleneğinin, ezberlenmiş şiirin ve ezgiyle okunan sözün dünyasının daha geniş dokusuna aittir.
Müzikleri, dünyevi alanda, tarihi, öyküyü ve duyguyu aynı şekilde eğitilmiş bellekte ve şarkı söyleyen seste taşıyan Kürt ozanları dengbêjlerin büyük geleneğinde bir yankı bulur. Korkunç zulümlere uğramış bir halk için Qewwalların ve kutsal sanatlarının hayatta kalması derin bir önem taşır; Kürt ve Ezidi mirasının değerli bir ipliğinin varlığını sürdürüp sürdürmeyeceği meselesidir. Qewwalları onurlandırmak, Kürt dünyasının en eski inançlarından birinin yaşayan belleğini onurlandırmak ve bir halkın ruhunu yüzyıllar boyunca taşımış bir geleneği korumaya duyulan acil ihtiyacı tanımaktır.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Qewwallar din adamı mıdır? Tam olarak değil. Qewwallar, kutsal okuyucu müzisyenlerden oluşan ayrı bir kalıtsal sınıftır; ancak doğum, ölüm ve evlilik ayinlerini yöneten din adamı kastları değildirler; bunlar şeyhler ve pirlerdir. Qewwalların özel uğraşı, kutsal müziğin icrası ve tavus kuşu sancaklarının taşınmasıdır. Feqirler ve din adamı kastlarının bilgili üyeleri gibi başka kişiler de ilahi okuyabilir; bu tür okuyucuların tümü bazen genel olarak qewlbej, yani ilahi anlatıcıları olarak bilinir. Ancak Qewwallar, qewllerin kutsal çalgılar eşliğindeki uzman müzisyenleridir.
Ezidi kutsal müziğinin uğursuz bir şeyle bağlantısı var mı? Hayır; Ezidileri uzun zamandır kuşatan önyargı yanlış anlamaya dayanır. Qewwallar, tek Tanrı’ya ibadet eden ve ilahi düzenin iyiliksever güçleri olarak Yedi Kutsal Varlığa saygı gösteren tektanrıcı bir inancın müzisyenleridir; bu varlıklara Tavus Kuşu Meleği Tawuse Melek önderlik eder. Qewwalların taşıdığı tavus kuşu sancakları bu iyi meleğin kutsal tasvirleridir; ilahileri de bağlılığın kutsal şiiridir. Qewwalların müziği, saygın bir kadim inancın en güzel ve en köklü ifadeleri arasındadır.
Gelenek neden hiç yazıya geçirilmedi? Ezidi inancı, tarihinin büyük bölümünde kutsal metinlerini yazıya geçirmeme geleneğini sürdürdü; bunun yerine onları bellek ve sözlü aktarım yoluyla korudu. Bu uygulama, topluluğun gizlilik ve zulüm tarihiyle bağlantılıydı. Bir zamanlar dışarıdakilere Ezidi kutsal kitapları olarak sunulan bazı eserlerin de bugün araştırmacılar tarafından genel olarak gerçek kutsal kitaplardan ziyade daha sonraki sahte üretimler sayıldığını belirtmek gerekir. Sahici gelenek qewllerde ve Qewwalların seslerinde yaşadı; ancak modern zamanlarda, gelenek tehdit altına girdiğinde, ilahileri kaybolmadan önce yazıyla kaydetmek ve korumak için ciddi çabalar gösterildi.
İlgili Konular
Qewller: Qewwalların icra ettiği inancın kutsal ilahileri
Tawuse Melek: Qewwalların sancaklarını taşıdığı Tavus Kuşu Meleği
Laliş: Ezidi inancının kutsal mekânı ve merkezi
Baba Şeyh: Ezidilerin manevi önderi
Yedi Kutsal Varlık: Tavus Kuşu Meleği’nin önderlik ettiği Ezidi inancının Yedileri
Dengbêj: benzer bir bellek sanatı olan dünyevi Kürt ozanlık geleneği
Sık Sorulan Sorular
Qewwallar kimdir?
Qewwallar, Ezidi inancının kalıtsal kutsal okuyucu müzisyen sınıfıdır. Görevleri, kutsal ilahiler olan qewlleri kutsal çalgılar, daf yani çerçeve davul ve şibab yani flüt eşliğinde icra etmek ve tavus kuşu sancaklarını alay hâlinde köylere taşımaktır. Başika ve Bahzani kasabalarına yerleşmiş klanlardan gelirler; Ezidi sözlü geleneğinin başlıca koruyucuları arasındadırlar.
Qewwal sözcüğü ne anlama gelir?
Ad, kelime veya söz anlamına gelen Arapça kökenli qewlden türemiştir; bu, Qewwalların icra ettiği kutsal ilahilere adını veren kökün aynısıdır. Sözün profesyonelleri olarak tanımlanmışlardır; çünkü bütün uğraşları, belleklerinde tuttukları ve ses verdikleri inancın kutsal sözü etrafında kuruludur. Söylenen ve ezgiyle okunan sözle korunan bir dinde Qewwallar, bu sözün eğitimli uzmanlarıdır.
Qewwallar hangi çalgıları çalar?
Qewwallar iki kutsal çalgı çalar: büyük bir çerçeve davul olan daf ve bir flüt olan şibab. Bunlar, inancın dinî müziğine ayrılmış kutsal nesnelerdir. Davul değişken ritimlerle vurulurken flüt tiz, titrek bir eşlik örer ve bunun üzerine kutsal ilahiler ezgiyle okunur; sıradan şarkıdan oldukça farklı, ağırbaşlı ve kadim bir müzik ortaya çıkar.
Tawusgeran nedir?
Tawusgeran, yani tavus kuşunun törenle dolaştırılması, Qewwalların Tawuse Melek’i simgeleyen kutsal bronz tavus kuşu sancakları Sinjaqları Ezidi köylerine taşıdığı alaydır. İnananlar sancaklara saygı gösterir, adaklar toplanır, kutsal su ve Laliş’ten gelen küçük kutsal taşlar olan beratlar dağıtılır. Birçok Ezidi için bu, kutsal tasvirleri görmek ve kutsal ilahileri işitmek bakımından nadir bir fırsattı.
Qewwallar neden tehlike altında?
Ezidi toplulukları daha dağınık ve eğitimli hâle geldikçe, uzun bellek çıraklığını üstlenen gençlerin sayısı azaldıkça gelenek zayıfladı; araştırmacılar, 2014’ten önce bile yalnızca yaklaşık bir düzine gerçek Qewwalın kaldığını tahmin ediyordu. O yıl Qewwalların yurt kasabaları Başika ve Bahzani’yi harap edip topluluğu dağıtan soykırım, krizi ciddi biçimde derinleştirdi. Kutsal müziği kaybolmadan önce kaydetmek ve korumak için bugün acil çabalar yürütülüyor.
Qewwal geleneği nasıl aktarılır?
Qewwalların aile soyları aracılığıyla sözlü olarak aktarılır. Adayın öğreti bilgisine, gür bir sese ve kutsal çalgılara hâkimiyete sahip olması gerekir. Eğitim müzikle başlar, ardından dualardan ve ölüm metinlerinden ilahilere ve yorumlarına kadar belirli bir sırayla dinî metinler boyunca ilerler. Her ilahi belirli bir öğretmenden öğrenilir; bu nedenle yüzyıllar süren bir bellek zincirinde sürümler bölgeler ve kuşaklar arasında değişir.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Ezidiler i. Genel (Qawwallar ve tawusgerran) - İran Ansiklopedisi
Ezidi Dinî Müziği - Oral Tradition Dergisi (Omarkhali)
Şengal’den Şarkılar — Lapham’s Quarterly
Müzik Kültürü ve Ezidi Soykırımı - Music and the Holocaust
Terör ve Ayrımcılık Ortamında Toplumsal Değişim: Yeni Irak’ta Ezidiler - Middle East Institute