Destpêk
Di baweriyeke ku di piraniya dîroka xwe de tu tişt nenivîsandiye de, her tişt bi bîranîn û dengê mirovî ve girêdayî bû. Di nav Êzidiyan de parêzvanên wî dengê pîroz qewal in, xwendevan û muzîkjenên mîratî yên ku sirûdên pîroz ên baweriyê, qewlan, li ser amûrên xwe yên pîroz dibêjin. Ji wan re pisporên gotinê hatiye gotin; bi dengên wan helbesta xwedayî ya Êzidiyan bi sedsalan ji nifşekî gihaştiye yê din.
Qewal pir zêdetir ji pêşkêşkeran in. Ew hildêrên kevneşopiyeke devkî ya berfireh, bîranîna zindî ya baweriyê û parêzvanên heft nîşanên pîroz ên tawûsê, Sencaq, in. Wan di merasimên giranseng de dibin gundên Êzidî wek wêneyên Tawûsê Melek, Melekê Tawûs. Ji bo gelek Êzidiyên asayî, hatina qewalan bi def û sirûdên xwe yek ji kêm derfetên bihîstina muzîka pîroz a ola wan bûye.
Lê îro ev kevneşopiya kevnar bi giranî di xeterê de ye; hildêrên wê kêm in û navenda wê ya sereke bi karesata dawî birîndar bûye. Têgihiştina qewalan têgihiştina wê ye ka baweriya Êzidî çawa xwe di nav serdeman de parastiye, ne di pirtûkan de, lê di bîranîna perwerdekirî û dengê sirûdbêj yê çîneke pîroz a dilsoz de. Ew herwiha têgihiştina hem xweşikî hem şikestbariya yek ji kevneşopiyên devkî yên herî balkêş ên cîhana Kurdî ye.
Naverok
Parêzvanên kevneşopiyeke devkî
Qewal kî ne?
Qewal çîna mîratî ya xwendevan û muzîkjenên pîroz ên baweriya Êzidî ne. Peywira wan pêşkêşkirina sirûdên pîroz, qewlan, li ser amûrên pîroz e, def an defa çarçoveyî û şibab an bilûr. Ew ji du eşîrên li bajarokên cot Bêşîqa û Behzanê li herêma Şêxanê bicihbûyî tên; di muzîka olî ya baweriyê û xwendina helbesta wê ya pîroz de pispor in. Ew herwiha Tawûsgeranê pêk tînin, merasima gerandina heft nîşanên tawûsê di nav gundên Êzidî de. Wek parêzvanên baweriyeke ku demeke dirêj bi bîranînê ji nivîsandinê zêdetir hatiye parastin, qewal di nav parêzvanên herî girîng ên kevneşopiya olî ya Êzidî de ne.
Pisporên gotinê
Ji qewalan re bi awayekî guncaw pisporên gotinê hatiye gotin, ji ber ku hemû pîşeya wan li dora gotina pîroz a baweriyê ava bûye. Navê wan bi xwe ji peyva qewl tê, bi wateya peyv an gotin, heman reha ku nav dide sirûdên pîroz ên ku pêşkêş dikin. Di oleke ku hînkirinên wê di piraniya dîroka wê de tu carî nehatibûn nivîsandin de, gotina devkî û bi awaz her tişt hildigirt: mît, dua, hînkirin û dîrok. Qewal pisporên perwerdekirî bûn, ku ev gotin di bîranîna xwe de dihiştin û deng didan wê.
Bi rastî ev ew dikirin pirtûkxaneyên zindî yên baweriya Êzidî, çavkaniyeke rast a zanyariya kevnar a Êzidî. Heta demên nisbeten nêzîk qewalan bi gelemperî pêşkêşkirina giştî ya sirûdan di destê xwe de digirt; herçend endamên zana yên kastên şêxan û pîran jî dikaribûn gelek ji wan zanibin. Bi qewalan re helbesta pîroz a ku kanona hînkirinî ya olê ava dike hate parastin û veguhastin, xezîneyeke vegotinên dîrokî û mîtîk ji hînkirina razber zêdetir. Dengên wan rêya ku bawerî bi nifşan re bi xwe diaxivî bûn.
Xalên sereke
Qewal xwendevan û muzîkjenên pîroz ên mîratî yên Êzidiyan in.
Ew sirûdên pîroz, qewlan, li ser def û şibabê pêşkêş dikin.
Ew ji du eşîrên li Bêşîqa û Behzanê li Şêxanê bicihbûyî tên.
Ew heft nîşanên tawûsê di merasiman de dibin gundan.
Ew parêzvanên sereke yên kevneşopiya devkî ya Êzidî ne.
Kevneşopî bi giranî di xeterê de ye û pir kêm qewal mane.
Agahiyên kurt
Nav: Qewal (xwendevan); ji qewl, bi wateya peyv an gotin
Rol: Xwendevan û muzîkjenên pîroz ên baweriya Êzidî
Repertûar: Qewl, sirûdên pîroz û nivîsên pîroz ên têkildar
Amûr: Def (defa çarçoveyî) û şibab (bilûr)
Destpêk: Du eşîr, Dimlî û Tazî, yên Bêşîqa û Behzanê
Herêm: Qada Şêxanê ya bakurê Iraqê
Peywira taybet: Tawûsgeran, merasima gerandina nîşanên tawûsê
Veguhastin: Devkî; tê ezberkirin û bi dûndanên malbatan re tê veguhastin
Pile: Çîneke mîratî ya cuda di civaka Êzidî de
Îro: Bi giranî di xeterê de ye; pir kêm qewal mane
Çîneke mîratî
Qewal di civaka Êzidî de çîneke cuda û mîratî ava dikin, bi destpêkên xwe yên taybet. Li gor kevneşopiyê, ew ji du eşîran tên, Dimliyên Kurmancîaxêv û Taziyên Erebîaxêv, ku li bajarokên cot Bêşîqa û Behzanê bicih bûne, li qada Şêxanê ya rojhilatê Mûsilê. Ev bajarok mal û navenda sereke ya eşîrî ya qewalan bûne, cihê ku hildêrên muzîka pîroz bi nifşan jê hatine. Peywir di van malbatan de derbas dibe; bi vî awayî pîşeya qewal mîratî ye, ji bav bo kur tê veguhastin.
Bûna qewalekî rêyeke dijwar bû. Namzed diviyabû hin şertan pêk bîne: zanîna hînkirina olî, dengekî zelal û bi dengvedan û serdestbûna amûrên pîroz. Perwerde bi muzîkê dest pê dikir; tenê piştî ku qewalê ciwan lêxistina amûran bi ser de dikir, ew dihat birin nav koma berfireh a nivîsên olî. Ew bi rêzeke baldar dihatin fêrbûn, pêşî dua û nivîsên derbarê mirinê de, paşê beytên peywirên olî, nivîsên merasimên Lalişê, gotinên sirûdan û di dawiyê de şîroveya helbesta pîroz. Ev şagirtiyeke dirêj a bîranîn û perestinê bû, ku qewal amade dikir xezîneya mezin a baweriyê hilgire.
Amûrên pîroz
Di pîşeya qewalan de her du amûrên pîroz ên ku sirûdan li ser wan pêşkêş dikin navendî ne: def, amûra mezin a lêdanê ya çarçoveyî, û şibab, bilûrek. Ev ne amûrên muzîkê yên asayî ne, lê tiştên pîroz in, ji bo muzîka pîroz a baweriyê hatine veqetandin; lêxistina wan bi xwe beşek ji peywira olî ya qewal e. Def, ku ewqas mezin e ku hema lêxîner vedeşêre, bi rîtmên guhêrbar lê dixin, hêdî û bilez dibin; bilûr jî hevaltiya xwe ya bi dengê bilind û lerzok dihone û li ser vê gotinên pîroz tên gotin. Encama wê muzîkeke pir cuda ji strana asayî ye, giranseng, hîpnotîk û kevnar, guncaw ji helbesta pîroz a ku hildigire re. Ew ji muzîka dinyewî ya helbestvanên dengbêj ên cîhana berfirehtir a Kurdî cuda ye û bi tevahî ji qada perestinê ye.
Pêşkêşkirina qewlan li ser van amûran kiryareke pîroz e, bi merasim û demsalên baweriyê ve girêdayî ye. Sirûd di demên giranseng ên giştî de, wek cenaze, cejn û civînên mezin, dikarin bi awaza xwe werin gotin; lê di cihên taybettir de dibe bê muzîk werin xwendin. Yekbûna gotinê û dengê pîroz di pêşkêşkirina qewalan de kesayetiya taybet dide sirûdên Êzidî, helbesteke bi awaz a ku wate û muzîk jê nayên veqetandin û nivîsên herî pîroz ên baweriyê bi wê di perestinê de tên bilindkirin.
Hildêrên nîşanên tawûsê
Ji muzîka xwe wêdetir, qewal berpirsiyariyeke bêhempa û pîroz hildigirin: birina Sencaqê, nîşanên pîroz ên tawûsê, di merasima ku Tawûsgeran tê naskirin de, gerandina tawûsê. Sencaq wêneyên bronzî yên tawûsekî ne, ku Tawûsê Melek sembolîze dikin, Melekê Tawûs yê ku serokê Heft Heyînên Pîroz ên baweriyê ye; ew di nav tiştên herî pîroz ên Êzidîtiyê de ne. Di demên rabirdûyê de qewal van nîşanan di gerên xwe de dibirin civakên Êzidî yên li dûr û belavbûyî, wêneyên pîroz dibirin gund û welatên dûr ên baweriyê.
Di Tawûsgeranê de qewal diçûn gundên Êzidî û nîşana tawûsê ya pîroz dianîn, ku bawermend rêz jê digirtin. Weez dihatin dayîn, pêşkêşî ji perhêzgaran dihatin komkirin û ava pîroz û berat, kevirên biçûk ên pîroz ji Lalişê, di nav mirovan de dihatin belavkirin. Ji bo Êzidiyên asayî, bi taybetî yên dûr ji navendên pîroz, hatina qewalan bi Sencaqê yek ji kêm derfetên dîtina wêneyên pîroz û bihîstina sirûdên pîroz ên ola wan bû. Bi vî awayî merasim civaka belavbûyî li dora navenda wê ya pîroz bi hev ve girêdidan, bi qewalan wek hildêrên rêwî yên baweriyê. Di sedsala bîstem de ev ger bi giranî kêm bûn, gava derbaskirina sînorên navneteweyî dijwar bû; civakên dûrtir, wek yên Qefqasê, ji navenda sereke ya olî qut kir.
Parêzvanên kevneşopiyeke devkî
Girîngiya herî kûr a qewalan di rola wan wek parêzvanên kevneşopiyeke bi tevahî devkî de ye. Di piraniya dîroka xwe de baweriya Êzidî tu tişt nenivîsand; helbesta wê ya pîroz, mît û hînkirinên wê tenê di bîranîna perwerdekirî û dengê sirûdbêj de dijîyan. Qewl û nivîsên pîroz ên din, komeke berfireh a materyalê, di hişê ezberkeran de dihatin parastin û bi devkî ji nifşekî bo yê din bi dûndanên malbatên qewalan û xwendevanên din re dihatin veguhastin.
Ev şêwaza veguhastinê taybetmendiyeke zindî û herikbar dida kevneşopiyê. Her sirûd encama zincîreke taybet a veguhastinê bû, ji mamosteyekî taybet dihate fêrbûn; ji ber vê yekê gotin dikaribûn ji herêmekê bo ya din û ji nifşekî bo yê din biguherin, sirûdeke yekane li seranserê cîhana Êzidî bi gelek guhertoyan hebû. Pir caran vegotinên pexşanî bi sirûdan re bûn, ku beytên wan ên bi sirr ronî dikirin an mîtên li pişt wan vedigotin. Di vê zincîra mezin a bîranînê de, ku bi sedsalan digihîje rabirdûyê, qewal girêdanên navendî bûn, parêzvanên perwerdekirî yên ku gotina pîroz dihiştin û ew ber bi pêş ve dişandin, misoger dikirin ku bawerî heta bê rûpela nivîskî jî bidome.
Kevneşopiyeke di xeterê de
Di demên nû de kevneşopiya qewalan ketiye bin gefeke giran û mayîna wê niha bi rastî ne teqez e. Heta berî karesatên dawî jî hejmara qewalên rast bi awayekî tirsnak kêm bûbû: lêkolîneran texmîn kir ku tenê nêzî duwazdeh qewalên bi tevahî perwerdekirî mabûn. Gava civakên Êzidî bêtir xwendin û bêtir belav bûn û gelek kes ji Rojhilata Navîn koçber bûn, her ku diçû ciwanên kêmtir amade bûn şagirtiya dirêj û dijwar a bîranînê hilgirin. Gava ezberkerekî pîr dimir, her tiştê ku neguhastibû pê re dimir.
Ev krîz bi hovî bi karesata ku di 2014an de hat ser Êzidiyan kûrtir bû, gava rêxistina ku navê xwe Dewleta Îslamî dida kampanyayeke qirkirinê li hember civakê dest pê kir. Mala eşîrî ya qewalan, bajarokên cot Bêşîqa û Behzanê, hate wêrankirin û cîhana Êzidî ya berfirehtir rastî kuştin, kolekirin û koçandina komî hat; gelek ziyaret hatin hilweşandin û civak belav bûn. Li hember vê rewşê hewlên lezgîn hatine dayîn da ku muzîka pîroz berî winda bibe were parastin; lêkolîner û rêxistin sirûdên mayî tomar dikin û dibistanên Êzidî hewl didin kevneşopiyê ji nû ve hîn bikin. Çarenûsa hunera kevnar a qewalan niha li ser terazûyê ye, mîraseke hêja ku ji bo mayînê şer dike.
Sembol û wate
Qewal bîranîna zindî ya baweriya Êzidî di xwe de dihêlin. Di oleke ku xwe ne di pirtûkan de, lê di deng de parast de, ew firaxên mirovî yên gotina pîroz in, parêzvanên perwerdekirî yên ku helbesta pîroz, mît û hînkirinên baweriyê bi sedsalan di wan de zindî hatine hiştin. Ew serkeftina bîranîn û perestinê li ser nebûna nivîsandinê sembolîze dikin, kiryara balkêş a ku bi wê hemû kevneşopiyeke olî di hiş û dengên çîneke dilsoz de di nav serdeman de hatiye veguhastin.
Ew herwiha yekîtî û pîroziya civaka Êzidî sembolîze dikin. Wek hildêrên nîşanên tawûsê yên Tawûsê Melek bo gundên belavbûyî, qewalan bawermend li dora sembolên wan ên herî pîroz bi hev ve girêdane û civakên dûr bi navenda pîroz a Lalişê ve girêdane. Di xetera wan a îroyîn de bûne sembola şikestbarî û berxwedêriya çanda Êzidî bi xwe, mîraseke hêja û kevnar a ku zordarî û guhertin xistine xeterê, lê hîn ji bo mayînê şer dike. Ramana li ser qewalan ramana li ser ruhê kevneşopiya devkî ya Êzidî bi xwe ye.
Qewal û Kurd
Qewal di mîrasa Kurdan de cihekî birûmet digirin, berî her tiştî di nav Êzidiyan de, ku baweriya wan a kevnar bi sedsalan parastine. Wek parêzvanên kevneşopiya devkî ya pîroz, hildêrên muzîka pîroz û yên nîşanên tawûsê, ew di dilê jiyana olî ya Êzidî de radiwestin. Hunera wan ji tevna berfirehtir a kevneşopiya devkî û muzîkî ya Kurdî ye, cîhana helbesta ezberkirî û gotina bi awaz; lê di kesayetiya xwe ya pîroz de bi tevahî cuda dimîne.
Muzîka wan di qada dinyewî de di kevneşopiya mezin a dengbêjan de deng vedide, helbestvanên Kurd ên ku bi heman awayî dîrok, çîrok û hest di bîranîna perwerdekirî û dengê stranbêj de hildigirtin. Ji bo gelekî ku zordariya tirsnak dîtiye, mayîna qewalan û hunera wan a pîroz mijareke bi girîngiya kûr e, pirsa wê ku têleke hêja ya mîrasa Kurdî û Êzidî dê bidome yan na. Rêzgirtina qewalan rêzgirtina bîranîna zindî ya yek ji baweriyên herî kevnar ên cîhana Kurdî ye; ew naskirina pêdiviya lezgîn a parastina kevneşopiyeke ku bi sedsalan ruhê gelekî hildigire ye.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Gelo qewal ruhanî ne? Ne bi temamî. Qewal çîneke mîratî ya cuda ya xwendevan û muzîkjenên pîroz in; lê ew ne kastên ruhanî yên ku rêûresmên jidayikbûn, mirin û zewacê rêve dibin in. Ew şêx û pîr in. Pîşeya taybet a qewalan pêşkêşkirina muzîka pîroz û birina nîşanên tawûsê ye. Kesayetên din, wek feqîr û endamên zana yên kastên ruhanî, jî dikarin sirûdan bixwînin û carinan bi gelemperî ji hemû xwendevanên wiha re qewlbêj, bêjêrên sirûdan, tê gotin. Lê qewal muzîkjenên pispor ên qewlan li ser amûrên pîroz in.
Gelo muzîka pîroz a Êzidî bi tiştekî xerab ve girêdayî ye? Na û pêşdaraziya ku demeke dirêj Êzidî dorpêç kiriye li ser têgihiştina şaş ava bûye. Qewal muzîkjenên baweriyeke yekxwedaperest in, ku Xwedayekî dipereste û rêz ji Heft Heyînên Pîroz ên bi serokatiya Tawûsê Melek, Melekê Tawûs, digire, wek hêzên xêrker ên rêza xwedayî. Nîşanên tawûsê yên ku qewal hildigirin wêneyên pîroz ên vî melekê qenc in û sirûdên wan helbesta pîroz a perestinê ne. Muzîka qewalan yek ji derbirînên herî xweşik û rêzgirtî yên baweriyeke kevnar û birûmet e.
Çima kevneşopî tu carî nehat nivîsandin? Di piraniya dîroka xwe de baweriya Êzidî kevneşopiya nenivîsandina nivîsên xwe yên pîroz domand; ji şûna wê ew bi bîranîn û veguhastina devkî parastin. Ev kiryareke bi dîroka veşartin û zordarîkirina civakê ve girêdayî bû. Herwiha divê were gotin ku hin berhemên ku carekê ji derveyiyan re wek nivîsên pîroz ên Êzidî hatibûn pêşkêşkirin, niha bi gelemperî ji aliyê lêkolîneran ve wek sextekariyên paşê tên dîtin, ne pirtûkên pîroz ên rast. Kevneşopiya rast di qewlan û dengên qewalan de dijîya. Tenê di demên nû de, gava kevneşopî ket xeterê, hewlên cidî hatine dayîn da ku sirûd berî winda bibin bi nivîsandinê werin tomarkirin û parastin.
Mijarên têkildar
Qewl: sirûdên pîroz ên baweriyê yên ku qewal pêşkêş dikin
Tawûsê Melek: Melekê Tawûs yê ku qewal nîşanên wî hildigirin
Laliş: pîrozgeh û navenda baweriya Êzidî
Baba Şêx: serokê ruhî yê Êzidiyan
Heft Heyînên Pîroz: Heft ên baweriya Êzidî bi serokatiya Melekê Tawûs
Dengbêj: kevneşopiya dinyewî ya helbestvanî ya Kurdî, hunereke hevtayî ya bîranînê
Pirsên pir tên kirin
Qewal kî ne?
Qewal çîna mîratî ya xwendevan û muzîkjenên pîroz ên baweriya Êzidî ne. Peywira wan pêşkêşkirina sirûdên pîroz, qewlan, li ser amûrên pîroz e, def an defa çarçoveyî û şibab an bilûr; herwiha nîşanên tawûsê di merasiman de dibin gundan. Ew ji eşîrên li bajarokên Bêşîqa û Behzanê bicihbûyî tên û di nav parêzvanên sereke yên kevneşopiya devkî ya Êzidî de ne.
Peyva qewal tê çi wateyê?
Nav ji qewl tê, peyveke bi reha Erebî bi wateya peyv an gotin, heman reha ku nav dide sirûdên pîroz ên ku qewal pêşkêş dikin. Ji wan re pisporên gotinê hatiye gotin, ji ber ku hemû pîşeya wan li dora gotina pîroz a baweriyê ava bûye; ew wê di bîranînê de dihiştin û deng didan wê. Di oleke bi gotina devkî û bi awaz parastî de qewal pisporên perwerdekirî yên wê gotinê ne.
Qewal kîjan amûran lê dixin?
Qewal du amûrên pîroz lê dixin: def, amûra mezin a lêdanê ya çarçoveyî, û şibab, bilûrek. Ev tiştên pîroz in, ji bo muzîka olî ya baweriyê hatine veqetandin. Def bi rîtmên guhêrbar lê dixin û bilûr hevaltiyeke bi dengê bilind û lerzok dihone; li ser wê sirûdên pîroz tên gotin û muzîkeke giranseng û kevnar a pir cuda ji strana asayî çêdibe.
Tawûsgeran çi ye?
Tawûsgeran, an gerandina tawûsê, merasima ku qewal Sencaqê tê de dibin gundên Êzidî ye, nîşanên bronzî yên pîroz ên tawûsê yên ku Tawûsê Melek sembolîze dikin. Bawermend rêz ji nîşanan digirin, pêşkêşî tên komkirin û ava pîroz û berat, kevirên biçûk ên pîroz ji Lalişê, tên belavkirin. Ji bo gelek Êzidiyan ew derfeteke kêmhempa ya dîtina wêneyên pîroz û bihîstina sirûdên pîroz bû.
Çima qewal di xeterê de ne?
Kevneşopî kêm bûye, gava civakên Êzidî bêtir belav û xwendî bûn û ciwanên kêmtir şagirtiya dirêj a bîranînê hildigirtin. Lêkolîneran texmîn kir ku heta berî 2014an jî tenê nêzî duwazdeh qewalên rast mabûn. Qirkirina wê salê, ku bajarokên malê yên qewalan Bêşîqa û Behzanê wêran kir û civak belav kir, krîz bi giranî kûrtir kir. Niha hewlên lezgîn ji bo tomarkirin û parastina muzîka pîroz tên dayîn, berî ku winda bibe.
Kevneşopiya qewalan çawa tê veguhastin?
Ew bi devkî, bi dûndanên malbatên qewalan re tê veguhastin. Divê namzed zanîna hînkirina olî, dengekî bi dengvedan û serdestbûna amûrên pîroz hebe. Perwerde bi muzîkê dest pê dike û paşê bi rêzeke diyarkirî di nivîsên olî de pêş diçe, ji dua û nivîsên mirinê heta sirûdan û şîroveya wan. Her sirûd ji mamosteyekî taybet tê fêrbûn; ji ber vê yekê guherto li seranserê herêm û nifşan di zincîreke bîranînê ya bi sedsalan dirêj de cuda ne.
Çavkanî û xwendina bêtir
Êzidî i. Agahiyên giştî (qewal û tawûsgeran) - Encyclopaedia Iranica
Muzîka olî ya Êzidî - Kovara Kevneşopiya Devkî (Omarkhali)
Stranên ji Şingalê - Lapham’s Quarterly
Çanda muzîkî û qirkirina Êzidiyan - Muzîk û Holocaust
Guhertina civakî di nav teror û cudakariyê de: Êzidî li Iraqê nû - Enstîtuya Rojhilata Navîn