باد، کە بە Badh یان Bazیش دەنووسرێت، پێش مردنی لە 990 هێزێکی کوردی بنیاد نا. هێرشەکانی و حوکمی دواتری کوڕەکانی مەڕوان بەرواری جیاوازی دامەزراندن ڕوون دەکەنەوە.
سەرچاوەی نایەکسان
یاز و ئونەڵان سەرەتای کارەکانی لە چیاکانی باهەسما لەنێوان هیزان و مادەن دادەنێن و ناکۆکیی تۆمارەکان دەخەنەڕوو. [1] Badh و Bad و Baz شێوەی ناون، نە بە ناچاری کەسی جیاواز. لەدایکبوون و منداڵی و میراتی ورد نادیارن. ناسنامەی عەشیرەتیی سەدەکانی ناوەڕاست شەجەرەی زیستیی بێبڕانەوە بۆ گرووپی ئەمڕۆ ناسەلمێنێت.
شوان، تاڵانکەر یان جەنگاوەری سنوور؟
نووسەران ڕیوایەتی ئیبن ئەسیر دەخوێننەوە: شوانێک بە دابەشکردنی گۆشت شوێنکەوتوو پەیدا دەکات. گومان لەوە دەکەن و سەرکردایەتیی عەشیرەت و جەنگی سنوور پێشنیار دەکەن. [1] ئەمەش لێکدانەوەیە. تاڵان و جەنگی ئایینی دیدی گێڕەرەوەش دەردەخەن. ڕووخسار یان کاریزمای گریمانەکراو جێگەی بەڵگەی سامان و شوێنکەوتوو و دەسەڵاتی خاک ناگرێتەوە.
بۆچی بەروارەکە جیاوازە؟
توێژینەوەکە سکەی 373 ک، کە لەوێ بە 983 دراوە، دەخاتەڕوو. پێشنیاری دەسەڵاتی سەربەخۆ لە دەوری 978 دەکات، پێش فراوانبوون دوای مردنی عەزودەددەولە لە 983. [1] سکەکە لێرە خۆی نەبینراوە. کۆنترین شتی ماوە، جودابوونەوە لە سەروەر و گرتنی پایتەخت قۆناغی جیاوازن.
دەسەڵاتی گۆڕاو
توفانتۆز چوون بۆ مەیافارقین و ئامەد، گرتنی کورتی مووسڵ لە 984 دوای سەرکەوتن بەسەر بوەیهییەکان و ڕێککەوتنی دواتر باس دەکات. [2] ئەمانە پەیوەندیی گۆڕاوی هێزن، نە ئیدارەی هەمیشەیی لە هەموو شوێن. فراوانترین سنووری بنەماڵەی دواتر بۆ هەموو ساڵێکی باد دروست نییە.
مردن و ناوی بنەماڵە
توفانتۆز مردنی لە ململا‌نێی مووسڵ لە 380 ک/990 دادەنێت؛ ئەبو عەلی حەسەن کوڕی مەڕوان دواتر حیسنکەیفا و مەیافارقینی گرت. [2] پێشەکیی بڵاوکراوەی هیلێنبراند حەمدانی و عوقەیلی لە هاوپەیمانیی بەرامبەردا دەناسێنێت. [3] مەڕوان، باوکی جێگرەوە، ناوی بە بنەماڵە دا. باد دەتوانێت پێشڕەو بێت و ئەبو عەلی یەکەمی زنجیرەیەکی تەسکتر.
کاری دواتر جیا بکەینەوە
هیلێنبراند بنەماڵەکە لە 990–1085 دادەنێت و ئەبو عەلی و مومەهیدەددەولە سەعید و نەسرەددەولە ئەحمەد جیا دەکاتەوە. نووسین و سکە بەڵگەی مادین. [3] هەموو بینا و دامەزراوەی دواتر کاری باد نییە. هێزی سەربازیی سنوور ڕێکخستنی ناوچەیی نوێی یارمەتی دا، بەڵام بەرنامەی نەتەوەیی نوێ نەبوو.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Arafat Yaz and Sıddık Ünalan, Mervânî Devleti’nin Kuruluşu, Şarkiyat 11/3(2019), pp.1200–1212. DOI 10.26791/sarkiat.634099. Especially 1200–1204 and 1208–1210; source criticism and proposed earlier foundation.
- Abdurrahim Tufantoz, Mervânîler, TDV İslâm Ansiklopedisi 29(2004), pp.230–232. Expansion, Buyid relations, death and succession.
- Carole Hillenbrand, Marwanid Inscriptions, in Inscriptions of the Medieval Islamic World(2023), pp.264–282; online 2025. Published summary/introduction consulted, not the restricted full chapter.