عەبدولعەزیز یامولکی کێ بوو؟
عەبدولعەزیز یامولکی (1890–1981) ژەنەڕاڵێکی کورد لە سوپای عێراق و ئەندامی یەکێک لە دیارترین بنەماڵەکانی سلێمانی بوو. کوڕی سەرباز و دەوڵەتوان مستەفا یامولکی بوو و زیاتر وەک ڕێکخەری سەرەکیی پیلانی 1937 بۆ ڕووخاندن و تیرۆرکردنی بەکر سدقی ناسراوە؛ ئەو ژەنەڕاڵە بە ڕەچەڵەک کوردەی کە لە یەکەم کودەتای سەربازیی نوێی عێراقدا دەسەڵاتی گرتبوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• سەر بە بنەماڵە بەنفووزەکەی یامولکی لە سلێمانی بوو و لە ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی ڕاهێنرابوو.
• کوڕی مستەفا یامولکی («نەمرود مستەفا پاشا») بوو، کە وەزیرێک بوو لە پاشایەتیی کورتەمەنی کوردستان.
• لە سوپای عێراقدا گەیشتە پلەی ژەنەڕاڵ و ئەفسەری فەرماندەی بەشی گواستنەوەی میکانیکی بوو.
• داڕێژەری سەرەکیی پیلانی 1937 بوو کە بووە هۆی تیرۆرکردنی بەکر سدقی.
• دوای کودەتاکە بە هێواشی لە دەسەڵات دوور خرایەوە و وەک دیپلۆماتێکی عێراقی لە کابل و کەراچی بۆ دەرەوە نێردرا.
زانیارییە خێراکان
ناوی تەواو: عەبدولعەزیز یامولکی
هەروەها ناسراوە بە: عەزیز یامولکی
لەدایکبوون: 21ی کانوونی یەکەمی 1890، سلێمانی، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
کۆچی دوایی: 25ی تەممووزی 1981 (لە تەمەنی 90 ساڵیدا)، سلێمانی، عێراق
پاشخان: کورد (بنەماڵەی یامولکیی سلێمانی)
پیشە / ڕۆڵ: ژەنەڕاڵی سوپا و دیپلۆمات
سەردەم: کۆتایی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و پاشایەتیی عێراق
ناسراوە بە: سەرکردایەتیکردنی پیلانی 1937 دژی بەکر سدقی
دڵسۆزی: ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، پاشایەتیی کوردستان، عێراق
بەرزترین پلە: ژەنەڕاڵ
گرنگیی مێژوویی: کەسایەتییەکی سەرەکی لە پیلانە سەربازییەکەدا کە کۆتایی بە ڕژێمی یەکەم کودەتای عێراق هێنا
ناوەڕۆک
سەرەتای ژیان و بنەماڵەیەکی دیار
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سەرەتای ژیان و بنەماڵەیەکی دیار
عەبدولعەزیز یامولکی لە 21ی کانوونی یەکەمی 1890دا لە سلێمانی لەدایک بوو؛ ئەوکات بەشێک بوو لە ویلایەتی مووسڵی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و یەکێک بوو لە ناوەندە گەورەکانی کولتوور و زانستی کوردی. باوکی مستەفا یامولکی بوو، کە بە «نەمرود مستەفا پاشا» ناسراو بوو؛ ئەفسەرێکی عوسمانی کە وەک سەرۆکی دادگایەکی سەربازیی عوسمانی و دواتر وەک وەزیری پەروەردە لە پاشایەتیی کورتەمەنی کوردستان خزمەتی کرد.
لە ڕێگەی بنەماڵەکەیەوە، عەزیز بە تۆڕێکی بەرچاوی کەسایەتییە کوردە دیارەکانەوە بەستراو بوو: برازا یان خوشکەزای سەعید پاشای کورد و کورد ئەحمەد عیزەت پاشا بوو؛ هەروەها لە پلەی ئامۆزا، خاڵۆزا یان پوورزادا خزمی دیپلۆمات شەریف پاشا و ئەفسەر کورد فوئاد پاشا بوو. لە گەنجیدا چووە قەستەنتینیە، لە کۆشکی مام یان خاڵەکەی ژیا و لە ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی ڕاهێنرا.
پاشخانی مێژوویی
ڕووخانی سیستەمی عوسمانی و دابەشکردنی خاکەکەی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، ژیانی یامولکییان داڕشت. کاتێک بزووتنەوەی کەمالیستی لە ئەنادۆڵدا دەسەڵاتی گرت، باوکی کە لە دادگا سەربازییە عوسمانییەکاندا کاری کردبوو، هەڵهات بۆ کوردستان و کۆشکی بنەماڵەکە لە قەستەنتینیە دەستی بەسەردا گیرا.
ویلایەتی مووسڵ، کە زۆرینەی دانیشتووانی کورد بوون، لەبری ئەوەی بە تورکیا یان هەر دەوڵەتێکی کوردیەوە بلکێندرێت، خرایە سەر دەوڵەتی نوێی عێراق لە ژێر مانداتی بەریتانیا؛ سەرەڕای بوونی کورتخایەنی پاشایەتییەکی کوردستان لە ژێر سەرکردایەتیی شێخ مەحمودی بەرزنجی. بۆ کوردە گەنجە خوێندەوارە خاوەن پاشخانی سەربازییەکانی وەک عەزیز، سوپای نوێی عێراق یەکێک لە ڕێگە کەمەکانی کارنامەی پیشەیی بوو؛ بۆ هەندێکیش، بنکەیەک بوو بۆ بەدواداچوونی ئامانجە سیاسییەکان.
کارنامەی لە سوپای عێراق
بەهۆی پێگەی بنەماڵەکەی و ڕاهێنانە سەربازییە عوسمانییەکەیەوە، یامولکی پەیوەست بە سوپای دەوڵەتی نوێی عێراق بوو و گەیشتە پلەی ژەنەڕاڵ. وەک ئەفسەری فەرماندەی بەشی گواستنەوەی میکانیکی خزمەتی کرد؛ پۆستێکی گرنگ لە سوپایەکدا کە بەرەو نوێبوونەوە دەچوو.
عێراقی دەیەی 1930 شوێنێکی پڕئاژاوە بوو: پاشایەتییەکی تازە، کۆمەڵێک ئەفسەری ناڕازی و زنجیرەیەک کودەتا و پیلان کە سوپایان کردبووە یەکلاکەرەوەی ڕاستەقینەی دەسەڵات. یامولکی یەکێک بوو لە چەند ئەفسەرێکی بە پاشخانی کوردی کە لەم سوپایەدا پۆستی باڵایان هەبوو.
پیلانەکە دژی بەکر سدقی
لە 1936دا، ژەنەڕاڵ بەکر سدقی، کە خۆیشی بە ڕەچەڵەک کورد بوو، ئەو کودەتایەی ئەنجام دا کە زۆرجار بە یەکەم کودەتای سەربازیی نوێ لە جیهانی عەرەبیدا وەسف دەکرێت و کۆنترۆڵی کردەیی حکومەتی عێراقی گرتە دەست. حوکمڕانییەکەی کورت بوو و لە نێو ئەفسەرەکاندا ناڕەزاییەکی توندی لێ هەبوو.
عەبدولعەزیز یامولکی بووە ڕێکخەری سەرەکیی پیلانێک کە لەگەڵ حەوت ئەفسەری تر، بە زۆری خاوەن پاشخانی کوردی، بۆ ڕووخاندنی سدقی پێک هات. گرووپەکە کەسایەتییەکانی تێدا بوون کە دواتر لە مێژووی عێراقدا بەناوبانگ بوون، لەوانە سەلاحەدین ئەلسەباغ، کامل شەبیب و مەحمود سەلمان.
بەپێی گێڕانەوە مێژووییەکانی ڕووداوەکە، یامولکی چوار پلانی جیای بۆ تیرۆرکردنی سدقی داڕشت: لە پشوودانگەیەک لە مووسڵ، لە ماڵی براکەی، بە هێرش بۆ سەر ئۆتۆمبێلەکەی و لە کۆتاییدا لە یانەی سەربازی کە یامولکی سەرۆکەکەی بوو. پلانەکە ئەوە بوو کە یامولکی ئاماژەیەکی نهێنی بدات و کاتێک چرایەکان دەکوژێندرێنەوە، کوشتنەکە ئەنجام بدرێت. بەکر سدقی لە ئابی 1937دا لە مووسڵ تیرۆر کرا و کۆتایی بە ڕژێمی کودەتاکەی هات. دوای ئەوە، یامولکی بە هێواشی لە ناوەندی دەسەڵات دوور خرایەوە: وەک کاربەڕێکەری عێراق لە کابل بۆ دەرەوە نێردرا و دواتر لە 1943دا بە کۆنسولی عێراق لە کەراچی دانرا.
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
1890 — لە 21ی کانوونی یەکەم لە سلێمانی لەدایک دەبێت
دەیەی 1900 — دەچێتە قەستەنتینیە و لە ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی ڕاهێنانی پێ دەکرێت
نزیکەی دەیەی 1920 — لەگەڵ باوکی هەڵدێت کاتێک کەمالیستەکان دەسەڵات دەگرن؛ دواتر پەیوەست بە سوپای عێراق دەبێت
1936 — بەکر سدقی لە یەکەم کودەتای سەربازیی نوێی عێراقدا دەسەڵات دەگرێت
1937 — یامولکی سەرکردایەتیی پیلانەکە دەکات کە لە کۆتاییدا بە تیرۆرکردنی بەکر سدقی لە مووسڵ دەگات
نزیکەی 1937–1938 — وەک کاربەڕێکەری عێراق لە کابل بۆ دەرەوە دەنێردرێت
1943 — بە کۆنسولی عێراق لە کەراچی دادەنرێت
1981 — لە 25ی تەممووز لە سلێمانی، لە تەمەنی 90 ساڵیدا، کۆچی دوایی دەکات
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
دوو کورد لە دوو بەرەی بەرامبەردا. یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرنجڕاکێشەکانی پیلانی 1937 ئەوەیە کە هەم ئامانجەکەی، بەکر سدقی، و هەم ڕێکخەرەکەی، عەبدولعەزیز یامولکی، بە ڕەچەڵەک کورد بوون. بۆیە باشترە ئەم ڕووداوە وەک ململانێیەک لە ناو ئەفسەرانی عێراقدا لەسەر دەسەڵات و سیاسەت تێبگەین، تا وەک کردارێکی نەتەوەیی کوردی.
پەیوەندییەک بە «چوارگۆشەی زێڕین»ەوە. چەند هاوپیلانگێڕێکی یامولکی، بەتایبەتی سەلاحەدین ئەلسەباغ، دواتر گرووپی داخراوی ئەفسەرە نەتەوەگەرەکانیان پێک هێنا کە بە «چوارگۆشەی زێڕین» ناسرا و تا جەنگی 1941 لەگەڵ بەریتانیا، زاڵ بوو بەسەر سیاسەتی عێراقدا. پەیوەندیی وردی یامولکی بە ئەم گرووپەی دواترەوە هەمیشە لە سەرچاوەکاندا بە ڕوونی نیشان نەدراوە.
سەرچاوە و وردەکاری. زۆرێک لە گێڕانەوەی وردی پیلانی تیرۆرکردنەکە لە ژمارەیەکی کەم لە بەرهەمە مێژووییەکانی سەبارەت بە سیاسەتی عێراقەوە هاتووە و پێویستە بە وریایی مامەڵە لەگەڵ هەندێک وردەکاری بکرێت.
میرات
عەبدولعەزیز یامولکی زیاتر بەهۆی کردارێکی تاک و سەرنجڕاکێشەوە یادی دەکرێتەوە: ڕێکخستنی پیلانەکە کە یەکەم دەسەڵاتداری سەربازیی عێراقی ڕووخاند. کارنامەکەی ڕۆڵە دیارەکەی کوردەکانی چینی ئەفسەرە کۆنە عوسمانییەکان لە دەوڵەتی سەرەتایی عێراقدا نیشان دەدات، کە زۆرجار دابەش بوون؛ فەرماندەیی باڵایان هەبوو و لە هەمان کاتدا ئامانجی سیاسیی ڕکابەریان بەدوادا دەچوو.
بەپێچەوانەی باوکی، مستەفا یامولکی، کە وەک نیشتمانپەروەرێکی دۆزی کورد یادی دەکرێتەوە، عەزیز لە ڕوانگەی سیاسەتی نەتەوەیی عێراقەوە یادی دەکرێتەوە. ژیانێکی درێژی بەسەر برد و لە کۆتاییدا گەڕایەوە بۆ شاری بنەماڵەکەی، سلێمانی، کە لەوێ لە 1981دا لە تەمەنی نەوەد ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مستەفا یامولکی — باوکی، ئەفسەر و وەزیرێک لە پاشایەتیی کوردستان
بەکر سدقی — ژەنەڕاڵە بە ڕەچەڵەک کوردەکە کە یامولکی تیرۆرکردنەکەی ڕێک خست
شەریف پاشا — خزمی لە پلەی ئامۆزا، خاڵۆزا یان پوورزادا، دیپلۆماتی کورد لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس
کورد فوئاد پاشا — خزمی لە پلەی ئامۆزا، خاڵۆزا یان پوورزادا، ئەفسەرێکی کوردی عوسمانی
محەمەد ئەمین زەکی — ئەفسەر و زانایەکی کوردی سلێمانی، کە لە دەوڵەتی عێراقدا هاوپیشەی بوو
بابەتە پەیوەندیدارەکان: پاشایەتیی کوردستان؛ سلێمانی؛ چوارگۆشەی زێڕین؛ ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی.
پرسیارە باوەکان
عەبدولعەزیز یامولکی کێ بوو؟
عەبدولعەزیز یامولکی (1890–1981) ژەنەڕاڵێکی کورد لە سوپای عێراق و کوڕی مستەفا یامولکی بوو؛ زیاتر وەک داڕێژەری سەرەکیی پیلانی 1937 ناسراوە کە بووە هۆی تیرۆرکردنی بەکر سدقی.
ئایا عەبدولعەزیز یامولکی کورد بوو؟
بەڵێ، لە بنەماڵە دیارەکەی یامولکی لە سلێمانی هاتبوو، کە یەکێکە لە ناوەندە مێژووییەکانی کولتووری کوردی؛ وەک ئەفسەرێکی عوسمانی و دواتر عێراقی ڕاهێنرابوو.
عەبدولعەزیز یامولکی چی کرد؟
لە سوپای عێراقدا وەک فەرماندەی بەشی گواستنەوەی میکانیکی گەیشتە پلەی ژەنەڕاڵ و پیلانی 1937ی ڕێک خست کە ڕژێمی کودەتای بەکر سدقیی ڕووخاند.
ئایا هەمان مستەفا یامولکییە؟
نەخێر. مستەفا یامولکی باوکی بوو، ئەفسەرێکی عوسمانی و وەزیرێک لە پاشایەتیی کوردستان. عەبدولعەزیز کوڕەکەی بوو، ژەنەڕاڵێکی سوپای عێراق.
دوای پیلانەکە چی بەسەر هات؟
لە دەسەڵات دوور خرایەوە و وەک دیپلۆماتێکی عێراقی بۆ دەرەوە نێردرا؛ وەک کاربەڕێکەر لە کابل و دواتر وەک کۆنسول لە کەراچی خزمەتی کرد. لە 1981دا لە سلێمانی کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیا — عەبدولعەزیز یامولکی
مەجید خەدووری، Independent Iraq: A Study in Iraqi Politics since 1932 (عێراقی سەربەخۆ: لێکۆڵینەوەیەک لە سیاسەتی عێراق لەو ساڵەوە)، Oxford University Press، 1960.
حەننا بەتاتوو، The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq (چینە کۆمەڵایەتییە کۆنەکان و بزووتنەوە شۆڕشگێڕەکانی عێراق)، Princeton University Press، 1978.
وەدی جوەیدە، The Kurdish National Movement: Its Origins and Development (بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد: سەرەتا و پەرەسەندنی)، Syracuse University Press، 2006.