پێشەکی
لە نێو خۆشەویستترین دەنگە عارفانەکانی جیهانی فراوانتری ئێرانیدا دروێشێکی گەڕۆک و پێپەتی هەیە کە تەنها بە بابا تاهیری ڕووت یاد دەکرێتەوە. شاعیرێکی هەمەدانی سەدەی یازدە بوو؛ تامەزرۆیی خۆی بۆ خودا لە چوارینەی کورت و سادەدا دەڕشت، بە ڕاستگۆیی و جوانییەکی وەها کە نزیکەی هەزار ساڵە بە گۆرانی دەگوترێن و دەخوێنرێنەوە. هەرچەند فارس و لوڕەکانیش بە هی خۆیانی دەزانن، لە جیهانی کورددا شوێنێکی تایبەتی هەیە، چونکە وەک پیرۆزێک ڕێزی لێدەگیرێت لە باوەڕی یارسانی، ئەهلی حەق، و خودی زمانەکەشی سەر بەو ناوچە سنوورییانەیە کە کوردی و زمانە دراوسێکانی تێیاندا یەک دەگرن.
لە ژیانی ئەو، کە ئەفسانە و نهێنی دەوریان داوە، کەم بە دڵنیایی دەزانرێت؛ بەڵام ڕۆحی پیاوەکە لە شیعرەکەیدا دەدرەوشێتەوە: ڕۆحێک کە دەستی لە دنیا هەڵگرت، بە ڕێگا بەردینەکانی شاخەکاندا گەڕا و بە سادەترین و مرۆییترین وشەکان بەدوای خودادا گەڕا. لە سەرچاوەی نەریتێکی درێژی شیعری عارفانەی ناوچەکەدا وەستاوە؛ پێشەنگی شاعیرە عارفە مەزنە کوردەکان بوو، وەک مەلا جزیری ، کە لە سەدەکانی دواتردا دەهاتن.
ئەو کەسایەتییەکە لە یەک کاتدا سەر بە چەند گەلێکە و ناسنامە وردەکەی جێی مشتومڕە، وەک زۆرجار بۆ گەنجینە هاوبەشەکانی جیهانی کولتووریی ئێرانی ڕوودەدات. بەڵام بۆ کوردەکان، پێش هەموو شتێک بۆ یارسانییەکانیان، بابا تاهیر پیرۆزێکی خۆشەویست و سەرچاوەی میراتە عارفانەکەیانە؛ ئەو دروێشە ڕووتەی گۆرانییەکانی هێشتا لەو شاخانەوە بەرز دەبنەوە کە جارێک تێیاندا دەگەڕا.
ناوەڕۆک
زمانێک لە نێوان کوردی و لوڕیدا
ڕێزلێگرتن وەک پیرۆزێکی یارسانی
بابا تاهیر کێ بوو؟
بابا تاهیر، کە ناوە تەواوەکەی بابا تاهیر عوریانی هەمەدانییە، دروێش و عارف و شاعیرێکی سەدەی یازدەی هەمەدان بوو، لە بەشی ڕۆژئاوایی جیهانی ئێرانی، لە ناوچە سنوورییەکانی یەکگەیشتنی کورد و لوڕەکان. بە دووبەیتییەکانی بەناوبانگە، چوارینەی کورت و سادە بە هەستی ڕۆحیی قووڵەوە، کە بە شێوەزارێکی کۆنی خەڵکی داڕێژراون. وەک پیرۆزێک ڕێزی لێدەگیرێت لە باوەڕی یارسانیی کورد و لە نەریتەکانی فارس و کورد و لوڕدا بە هی خۆیانی دەزانن؛ یەکێکە لە سەرەتاییترین و خۆشەویستترین شاعیرەکانی خۆشەویستیی عارفانە لە ناوچەکەدا.
دروێشە ڕووتەکە
ئەو ناوەی بابا تاهیر زیاتر پێی ناسراوە زۆر شت لەبارەیەوە دەڵێت. بە ئۆریان یان عوریان ناودەبرێت، کە مانای ڕووتە؛ نازناوێک کە وەک دروێشێکی گەڕۆک دەیناسێنێت کە خۆی لە بەستراوەییە دنیاییەکان ڕزگار کردووە. وەک قەلەندەرێک ژیا، عارفێکی گەڕۆک و ئازاد، دەستی لە سامان و پلە هەڵگرت بۆ ئەوەی لە هەژاری و ئازادیدا بەدوای خودادا بگەڕێت؛ نازناوی ڕووت بوو بە دەربڕینی ئەم پچڕانی بنەڕەتییە لە شتەکانی دنیا.
بە ڕاستگۆییەکی وردەوە دەبێت بگوترێت کە نازناوی عوریان لە سەرەتاییترین سەرچاوەکاندا نییە و تەنها چەند سەدەیەک دوای ژیانی ئەو دەردەکەوێت؛ بۆیە ئەوە دەنوێنێت کە نەوەکانی دواتر چۆن لێی تێگەیشتن، نە ناوێک کە بە دڵنیایی هەڵیگرتبێت. بەڵام ئەو وێنەیەی دەیگەیەنێت لەگەڵ ڕۆحی شیعر و ئەفسانەکەیدا دەگونجێت: گەڕۆکێکی پیرۆز، بێباک بەرامبەر خۆشگوزەرانی و ناوبانگ، کە لە ڕووتیی خۆی لەبەردەم خودادا ئازادییەکی دۆزییەوە کە دەسەڵاتدار و خوێندەوارەکان نەیاندەناسی. نازناوی ڕێزگرتنی بابا، کە بە گشتی مانای باوک یان پیرە، ئەو وەک ڕێنمایەکی ڕۆحی دەناسێنێت؛ کەسایەتییەکی ڕێزلێگیراو لە هەمەدانی زێدی خۆی و زۆر دوورتر لێی.
خاڵە سەرەکییەکان
بابا تاهیر دروێش و شاعیرێکی عارفی هەمەدانی سەدەی 11 بوو.
بەهۆی ژیانی گەڕۆک و زاهیدانەیەوە بە عوریان، واتە ڕووت، ناسراوە.
بە دووبەیتییەکانی بەناوبانگە، چوارینەی سادە و ڕۆحی.
لە باوەڕی یارسانیی کورد (ئەهلی حەق)دا وەک پیرۆزێک ڕێزی لێدەگیرێت.
شێوەزاری شیعرەکانی سەر بە ناوچە سنوورییەکانی کوردی و لوڕییە و جێی مشتومڕە.
لە نەریتەکانی کورد و فارس و لوڕدا بە هی خۆیانی دەزانن.
زانیارییە کورتەکان
ناو: بابا تاهیر (بابا تاهیر عوریانی هەمەدانی)؛ عوریان واتای ڕووتە
سەردەمی ژیان: سەدەی 11، سەردەمی سەلجوقی؛ بەروارە وردەکان نادڵنیان
بنەڕەت: هەمەدان، لە ڕۆژئاوای ئێران، لە ناوچە سنوورییەکانی کورد و لوڕ
جۆر: دروێش، عارف و شاعیر
بەناوبانگە بە: دووبەیتییەکانی، چوارینەی سادە و ڕۆحی
زمان: شێوەزارێکی کۆنی زنجیرەی بەردەوامی کوردی و لوڕی (جێی مشتومڕە)
ئایین: لە باوەڕی یارسانیی کورد (ئەهلی حەق)دا وەک پیرۆزێک ڕێزی لێدەگیرێت
بابەتەکان: خۆشەویستیی خودایی، تامەزرۆیی، خاکەڕایی، زاهیدی و خودا لە سروشتدا
ئەفسانە: داربڕێکی نەخوێندەوار کە لە ڕێگەی بینینێکی ڕۆحییەوە دانایی پێ بەخشرا
مەزار: گۆڕخانەکەی لە هەمەدان هەیە، یادگارێکی ناسراوە
ژیانێک پڕ لە نهێنی
وەک زۆرێک لە عارفە سەرەتاییەکان، ژیانی بابا تاهیر پڕ لە نهێنی و ئەفسانەیە و زۆر کەم لەبارەیەوە بە دڵنیایی دەکرێت بگوترێت. لە سەدەی یازدەدا ژیا، لە سەردەمی تورکە سەلجوقییەکاندا کە ئەو کاتە فەرمانڕەواییی ئێرانیان دەکرد، و لە هەمەدان و دەوروبەریدا نیشتەجێ بوو. ئەو نیشانە مێژووییەی زیاتر دووبارە دەگوترێتەوە گێڕانەوەیەکە کە لە ڕووداونووسێکی دواتردا تۆمار کراوە: کاتێک توغرل بەگ، داگیرکەرە سەلجوقییەکە، هاتە هەمەدان، بابا تاهیر چاوی پێ کەوت؛ دیدارێک کە ئەگەر ڕووی دابێت، دەیخاتە ناوەڕاستی سەدەی یازدەوە. جگە لەم پارچە زانیارییانە، وردەکارییەکانی ژیانی کەمن و تەنانەت بەرواری لەدایکبوون و مردنیشی نادڵنیایە؛ هەندێک گێڕانەوە پێیان وایە نزیکەی حەفتا و پێنج ساڵ ژیا.
ئەفسانەیەکی بەناوبانگ ئەو جۆرە کەسایەتییە دەنوێنێت کە لە خەیاڵی خەڵکیدا لێی دروست بوو. دەگێڕێتەوە کە بابا تاهیر داربڕێکی نەخوێندەوار بوو و بەشداریی وانەکانی قوتابخانەیەکی ئایینیی دەکرد؛ لەوێ زانا و قوتابییەکان بەهۆی نەزانی و سادەییەکەیەوە گاڵتەیان پێ دەکرد. بەڵام دوای بینینێکی ڕۆحی کە ڕاستییە خوداییەکانی بۆ ئاشکرا کرد، گەڕایەوە قوتابخانە و بە داناییەکی وەها قسەی کرد کە هەموو گوێگرەکانی سەرسام کرد. چیرۆکەکە مێژوویی بێت یان نا، ئەو ڕاستییە دەردەبڕێت کە نەریتەکە لە ئەودا دەیبینی: داناییەکەی لە کتێب و فێربوونەوە نەهاتبوو، بەڵکو لە ئەزموونی ڕۆحیی ڕاستەوخۆوە؛ خاکەڕا و نەخوێندەوارەکان ڕەنگە تێگەیشتنێکیان پێ ببەخشرێت کە لووتبەرز و خوێندەوارەکان لێی بێبەشن.
شاعیری دووبەیتی
ناوبانگی بەردەوامی بابا تاهیر پشت بە شیعرەکانی دەبەستێت، پێش هەموو شتێک بە شارەزاییەکەی لە دووبەیتیدا؛ شێوازێکی چوارینە کە بە مانای وشەکە شیعرێکە لە دوو بەیت پێک هاتووە. دووبەیتییەکانی بە سادەیی و ڕاستەوخۆییەکەیان ستایش دەکرێن؛ دوورن لە ڕازاندنەوەی ئاڵۆز و دژواریی بەشێکی زۆری شیعری کلاسیکی، بە ڕەوانی دەڕۆن و بە ڕوونی قسە لەگەڵ دڵ دەکەن. بە چەند دێڕێکی کورت دەتوانی قووڵترین تامەزرۆیی ڕۆحی بە زمانێک دەرببڕێت کە خەڵکی ئاسایی و خوێندەوارەکان بە یەکسان لێی تێبگەن و خۆشیان بوێت. ئەم سادەییە سروشتی و ڕاستگۆیانەیە کە شیعرەکانی بۆ سەدان ساڵ خۆشەویست کردووە.
بابەتەکانی چوارینەکانی هی دڵی عارفن: تامەزرۆیی بۆ خودا، ئازار و وەجدی خۆشەویستیی پیرۆز و مرۆیی، خاکەڕایی ڕۆح لەبەردەم خودادا، دەستهەڵگرتن لە دنیا و ئامادەیی خودا لە سەرانسەری جیهانی سروشتدا، لە بیابان و شاخە بایگرتووەکانی زێدەکەیدا. هەستێکی ناسک بە لاوازی و بچووکیی مرۆڤ لە فراوانیی گەردووندا لە ناویاندا بەردەوامە. زۆرجار بە یەکێک لە یەکەم شاعیرە مەزنەکانی خۆشەویستیی عارفانە لە ئەدەبی ناوچەکەدا دادەنرێت؛ پێشەنگێک کە دەنگە سادە و ڕاستگۆکەی ڕێگایەکی کردەوە کە شاعیری بێژمار پێی دەڕۆیشتن.
زمانێک لە نێوان کوردی و لوڕیدا
یەکێک لە مشتومڕاویترین پرسیارەکان دەربارەی بابا تاهیر پەیوەندی بەو زمانەوە هەیە کە شیعری پێ داڕشت و ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە پرسی ناسنامەکەی. چوارینەکانی بە فارسیی ئەدەبیی ستانداردی کۆشکەکان نەنووسراون، بەڵکو بە شێوەزارێکی کۆنی خەڵکی؛ لە مێژە توێژەران لەسەر ئەوەی بە وردی ئەو شێوەزارە چی بووە کۆک نین. زۆر سەرچاوە بە شێوەیەکی گشتی بە لوڕی ناوی دەبەن یان وەک شێوازێکی شیعری فەهلەوی یان پەهلەوی کۆنی ناوچەکە باسی دەکەن؛ ئەوانی دیکەش بە شێوەزاری ناوخۆی هەمەدانەوە دەیبەستنەوە.
بۆ پرسی کوردی، گرنگترین بۆچوونی زانستی هی ڕۆژهەڵاتناسی مەزن ڤلادیمیر مینۆرسکییە؛ پێی وابوو زمانی بابا تاهیر شێوەیەکی سەرەتایی شێوەزارێک بووە کە پێش خودی جیاکردنەوەی کوردی و لوڕی هەبووە، کاتێک ئەم دووانە هێشتا جیاواز نەبوون. توێژەرە کوردەکانیش لە لای خۆیانەوە باسی ئەوەیان کردووە کە زمانی شیعری ئەو شێوەزارێکی کۆنی لەکی و لوڕیی کوردی بووە، بە کاریگەریی هەورامی یان گۆرانیی کوردیی ناوچەکە شێوەی گرتووە و خودی بابا تاهیر کورد بووە. ڕاستییەکە ئەوەیە زمانەکەی ڕێک لە ناوچە سنوورییەکەی نێوان کوردی و لوڕیدا دەوەستێت، لە سەردەمێکدا کە سنوورە نوێیەکانی نێوانیان هێشتا توند نەببوون؛ ئەمەش بەشێکە لە هۆکاری ئەوەی زیاتر لە یەک گەل بە هی خۆی دەیزانێت. ڕاستگۆیانەیە بگوترێت شێوەزارەکەی سەر بەو زنجیرە هاوبەش و بەردەوامەیە، نە بە تەنها بە یەکێک لە زمانە نوێیەکان.
ڕێزلێگرتن وەک پیرۆزێکی یارسانی
مشتومڕەکانی دەربارەی زمانەکەی هەرچی بن، پەیوەندییەکی ڕوون و گرنگ بە جیهانی کوردەوە هەیە: بابا تاهیر لە باوەڕی یارسانی، ئەهلی حەق، یەکێک لە ئایینە تایبەتەکانی کوردەکان، وەک پیرۆزێک ڕێزی لێدەگیرێت. ئەم باوەڕە، کە ناوەندی لە ناوچە کوردە گۆرانی و هەورامییەکانی زاگرۆسدایە، دەقی پیرۆزی خۆی بە گۆرانیی کوردی دەپارێزێت: کەلامی سەرەنجام؛ و بابا تاهیر لە نێو کەسایەتییە پیرۆزە ڕێزلێگیراوەکانی دادەنێت. بۆ یارسانییەکان، دروێشە ڕووتەکەی هەمەدان تەنها شاعیر نییە، بەڵکو پیرۆزە.
دەبێت بە ڕاستگۆییەوە بگوترێت کە یارسانی وەک ئایینێکی ڕێکخراو دواتر، لە سەدەی چواردەدا، دامەزرێنرا بە دەستی سوڵتان سەهاک؛ بۆیە باشترە بابا تاهیر، کە سێ سەدە پێشتر ژیا، وەک پێشەنگ و پیرۆزێکی ڕێزلێگیراوی ناو نەریتەکە لێک بدرێتەوە، نە وەک دامەزرێنەری. بەڵام ڕێزلێگرتن لە ئەو لە نێو یارسانییەکاندا پەیوەندییەکی ڕاستەقینە و گرنگە لە نێوان ئەو و جیهانی کورددا؛ لە ژیانی ڕۆحیی گەلێکی کورددا ڕەگی دادەکوتێت. لە ڕێگەی ڕێزلێگرتنی یارسانییەکان لە ئەوەوە، بابا تاهیر وەک کەسایەتییەکی پیرۆزی نەریتە عارفانەکەی کورد بەردەوامە؛ بیرەوەریی ئەو لە هەمان شاخە گۆرانییزمانەکاندا خۆشەویستە کە شێوەزارەکەیان ڕەنگ بە شیعرەکانی دەدات.
میراتێکی هاوبەش و جێی مشتومڕ
بابا تاهیر بە ڕاستی کەسایەتییەکە کە چەند گەلێک بە هی خۆیانی دەزانن؛ ڕاستگۆیی دەخوازێت دان بەمەدا بنێین، نە تەنها بۆ یەکێکیان داگیر بکەین. فارسەکان وەک یەکێک لە سەرەتاییترین و مەزنترین شاعیرەکانی خۆشەویستیی سۆفییانە لە ئەدەبی خۆیاندا خۆشیان دەوێت؛ لوڕەکان وەک کوڕێکی گەل و شێوەزارەکەیان بە هی خۆیانی دەزانن؛ کوردەکانیش، پێش هەموو شتێک یارسانییەکان، وەک پیرۆزێک و نیایەکی نەریتە عارفانەکەیان ڕێزی لێدەگرن. گۆڕخانەکەی ئەمڕۆ لە هەمەدان، شارێکی ئێرانیدا، هەیە و وەک گەنجینەیەکی نیشتمانیی ئێران ڕێزی لێدەگیرێت.
ئەم خەسڵەتە هاوبەش و مشتومڕاوییە تایبەتمەندیی کەسایەتییە مەزنەکانی جیهانی کولتووریی ئێرانییە، کە کوردەکان میراتەکەیان لەگەڵ دراوسێکانیاندا هاوبەش دەکەن، نەک بە تەنها خاوەنی بن. ڕێگای ڕاستگۆیانە ئەوە نییە کوردەکان لە بابا تاهیر بێبەش بکەین یان بە تەنها کوردی بزانین، بەڵکو ئەوەیە وەک گەنجینەی جیهانێکی هاوبەش بناسین؛ جیهانێک کە تێیدا شوێنێکی ڕاستەقینە و خۆشەویستی کوردی و یارسانی هەیە. لە کۆتاییدا سەر بە خودی ناوچە سنوورییەکانە، بە شوێنی یەکگەیشتنی گەلان و زمانەکان کە شیعرە هەمیشەییەکانی لێیەوە هاتن.
مۆسیقای شیعرەکانی
چوارینەکانی بابا تاهیر بۆ خوێندنەوەی بێدەنگ دانەنرابوون، بەڵکو بۆ ئەوەی بە گۆرانی بگوترێن؛ سەدان ساڵە بە هەمان ئەندازەی شیعر وەک مۆسیقاش ژیاون. لە جیهانی ئێرانی و کوردیدا دووبەیتییەکانی ئاوازیان بۆ دانراوە و لەگەڵ ئامێرە ژێدارەکانی وەک سێتار و عوود بە گۆرانی گوتراون؛ لە جیهانی کوردیدا ئەم ئامێرە پیرۆزە بەشێکی زۆری گۆرانیی عارفانەی ناوچەکە دەگوازێتەوە: تەنبور . شیعرەکانی تا ئەمڕۆش دەخوێنرێنەوە و بە گۆرانی دەگوترێن، لە هۆڵەکانی کۆنسێرتی گۆرانیبێژە کلاسیکییە مەزنەکانی ئێرانەوە تا کۆڕەکانی شاخەکان.
ئەم ژیانە مۆسیقییە بۆ تێگەیشتن لە خۆشەویستیی بەردەوامی خەڵک بۆ بابا تاهیر بنەڕەتییە. چوارینە سادە و دڵانەکانی بە تەواوی لەگەڵ گۆرانی دەگونجێن؛ لە ڕێگەی مۆسیقاوە لە ژمارە کەمەکەی خوێندەواران زۆر دوورتر ڕۆیشتوون و لە چەندین نەوەدا گەیشتوونەتە دڵی خەڵکی ئاسایی. شیعرێکی بابا تاهیر کە لە ئێوارەیەکی شاخدا بە ئاوازێکی خەمگین دەگوترێت، دەتوانێت تەواوی قورسایی تامەزرۆیی عارفانە بە شێوەیەک بگوازێتەوە کە هەرکەسێک هەستی پێ بکات. لەم نەریتە زیندووە زارەکی و مۆسیقییەدا شیعرەکەی هەرگیز نەبووە بە پارچەیەکی مۆزەخانە، بەڵکو بەشێکە لە کولتووری زیندووی ناوچەکە.
شێتە داناکە
لە نێو نازناو و وەسفەکانی بابا تاهیردا هەندێکیان ڕەنگە بۆ پیرۆزێکی ڕێزلێگیراو سەیر بن: لە سەرچاوە جیاوازەکاندا بە شێت، شێتێکی دانا و کەسێکی سەوداسەر یان نائارام ناودەبرا. ئەمانە سووکایەتی نین، بەڵکو بابەتێکی قووڵی نەریتە عارفانەکانی ناوچەکە دەردەخەن؛ بابەتی شێتە پیرۆزەکە، کە شێتیی ڕواڵەتیی ئەو لە ڕاستیدا سەرخۆشییەکی خوداییە، ڕۆحێک کە خۆشەویستیی خودا ئەوەندە داگیری کردووە کە لە چاوی جیهانی باودا شێت دەردەکەوێت. دروێشە ڕووت و گەڕۆکەکە کە خوێندەوارەکانی سەرسام کرد، وەک ڕێک ئەم جۆرە کەسایەتییە لێک دەدرایەوە.
ئەم وێنەی شێتە داناکە ڕەخنەیەکی نەرم لە دانایی و لووتبەرزیی دنیایی هەڵدەگرێت. لە ئەفسانەی ئەو داربڕەی گاڵتەی پێ کرا و بە داناییەکی خودابەخش گەڕایەوە و لە کەسایەتیی دروێشە ڕووتەکەدا کە بێباکە بەرامبەر پلە و خوێندەواری، نەریتەکە ستایشی ئەو زانینە دەکات کە لە دڵ و ئەزموونی ڕاستەوخۆی خوداوە دێت، نە لە کتێب و بڕوانامەوە. بابا تاهیر بوو بە نموونەی ئەم سادەییە پیرۆزە؛ عارفە نەخوێندەوارەکە کە داناییەکەی لە هی زاناکان زیاتر بوو. ئەمەش بەشێکە لە هۆکاری ئەوەی هەزار ساڵە خەڵکی ئاسایی دەنگە خاکەڕا و ڕاستگۆکەی خۆش دەوێت.
بابا تاهیر و شاعیرە کوردەکان
بابا تاهیر نزیک سەرەتای نەریتێکی درێژ و دەوڵەمەندی شیعری عارفانە لە جیهانی کورددا وەستاوە؛ دەکرێت وەک پێشەنگی شاعیرە عارفە مەزنە کوردەکانی دوای خۆی ببینرێت. لە سەدەکانی دواتردا کوردەکان شاعیری کلاسیکیی مەزنیان پێگەیاند، وەک مەلا جزیری، مامۆستای شیعری عارفانە، و فەقی تەیران، کە شیعرەکانی عیرفان و هەستی غەنایییان تێکەڵ دەکرد. بەمە نەریتێکی ئەدەبیی کوردیان بنیاد نا کە لە بەرهەمی وەک ئەم داستانەدا دەگەیشتە لووتکە: مەم و زین.
لە کاتێکدا ئەم شاعیرە دواترانە بە خودی زمانی کوردی دەیانووسی و سەر بە کولتوورێکی ئەدەبیی گەشەکردوو بوون، بابا تاهیر بە چوارینە سادە خەڵکییەکانی لە ناوچە سنوورییەکانەوە، وەک نیایەکی سەرەتایی و خاکەڕای هەمان ئارەزوو دەوەستێت: دەربڕینی تامەزرۆیی عارفانە بە زمانی خەڵکی ناوچەکە. بە ڕێزگرتن لە ئەو، نەریتی کوردی یەکێک لە قووڵترین و کۆنترین ڕەگەکانی شیعری ڕۆحی خۆی دەناسێتەوە و لە پاڵ ئەو دەنگە مەزنانەیدا دادەنێت کە ئەدەبی خۆشەویستیی ڕۆحییان بە کوردەکان بەخشی.
هێما و میرات
میراتی بەردەوامی بابا تاهیر بە وێنەی دروێشە ڕووتەکەوە گرێدراوە؛ ڕۆحێک کە لە هەموو بەستراوەییە دنیاییەکان ڕزگار بووە و بە ڕووتی لەبەردەم خودادا وەستاوە. هێمای ئامانجی عارفانەی دەستهەڵگرتن و ئازادییە؛ ئەو باوەڕەی دەوڵەمەندی و دانایی ڕاستەقینە لە سامان و خوێندەواریدا نییە، بەڵکو لە دەروێشیی ڕۆح و خۆشەویستیی خودادایە. چوارینە سادە و ڕاستگۆکانی ئامانجێکی دیکەش بەرجەستە دەکەن: قووڵترین ڕاستییەکان باشترین دەربڕینیان بە وشەی سادەیە کە ڕاستەوخۆ قسە لەگەڵ دڵ دەکات، نە بە ئاڵۆزییەکی ڕازاوە.
میراتەکەی بە شێوەیەکی زیندوو بەردەوامە. گۆڕخانەکەی لە هەمەدان، کە لە سەدەی بیستەمدا دووبارە بنیاد نرا، وەک یادگارێک بۆ بیرەوەریی ئەو وەستاوە؛ چوارینەکانی هێشتا بە دەنگە مەزنەکانی ناوچەکە دەگوترێن و لە ماڵ و کۆڕەکاندا دەخوێنرێنەوە؛ لە نێو یارسانییەکانیشدا هەر پیرۆزێکی ڕێزلێگیراوە. بۆ کەسایەتییەک کە ژیانی ئەوەندە پڕ لە نهێنییە، بابا تاهیر هەمیشەییەتییەکی سەرسوڕهێنەری بەدەست هێناوە؛ دوای نزیکەی هەزار ساڵ، دەنگە ڕووت و تامەزرۆکەی هێشتا لە شاخ و ناوچە سنوورییەکانی زێدی خۆیەوە بەرز دەبێتەوە. هەر گەنجینەیەکی هاوبەش و پیرۆزێکی خۆشەویستی کوردی و یارسانییە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا بابا تاهیر کورد، فارس یان لوڕ بوو؟ ئەمە بە ڕاستی جێی مشتومڕە و ڕاستگۆیی دەخوازێت دان بەمەدا بنێین. هەر سێکیان بە هی خۆیانی دەزانن و شێوەزاری شیعرەکانی لە ناوچە سنوورییەکەی نێوان کوردی و لوڕیدا دەوەستێت، لە سەردەمێکدا کە ئەم دووانە هێشتا بە تەواوی جیا نەببوونەوە؛ مینۆرسکیی توێژەر پێی وابوو زمانەکەی پێش خودی دابەشبوونیان هەبووە. توێژینەوەی کوردی بە کوردی دەزانێت و وەک پیرۆزێک ڕێزی لێدەگیرێت لە باوەڕی یارسانیی کورد ، لە کاتێکدا نەریتی فارسی وەک مامۆستایەکی سەرەتایی شیعری عارفانەی خۆی ڕێزی لێدەگرێت. ڕاستگۆیانەترین شێوە ئەوەیە وەک کەسایەتییەکی هاوبەشی جیهانی ئێرانی ببینرێت کە پەیوەندییەکی ڕاستەقینە و خۆشەویستی کوردی هەیە، نە وەک کەسێک کە تەنها سەر بە یەک گەلە.
ئایا بابا تاهیر یارسانی بوو و باوەڕەکەی دامەزراند؟ لە یارسانیدا وەک پیرۆزێک ڕێزی لێدەگیرێت، بەڵام دامەزرێنەری نەبوو. ئایینی یارسانی، ئەهلی حەق، نزیکەی سێ سەدە دوای سەردەمی ئەو دامەزرێنرا بە دەستی سوڵتان سەهاک؛ بۆیە باشترە بابا تاهیر وەک پێشەنگ و کەسایەتییەکی پیرۆزی ڕێزلێگیراوی ناو نەریتەکە لێک بدرێتەوە، نە دامەزرێنەری. سەرەڕای ئەمە ڕێزلێگرتن لە ئەو لە نێو یارسانییەکاندا پەیوەندییەکی ڕاستەقینە و گرنگە لە نێوان ئەو و جیهانی کورددا.
دەبێت وشەیەکیش دەربارەی خودی یارسانییەکان زیاد بکرێت، کە تووشی ناونانی نادروست و سووککەرەوە بوون؛ هەندێک جار دەرەکییەکان بە هەڵە بە پەرستەری عەلی یان تەنانەت بە شەیتانپەرست ناویان بردوون. یارسانییەکان ئەم ناونانانە ڕەت دەکەنەوە، چونکە باوەڕەکەیان بە هەڵە دەناسێنن. ئایینەکەیان نەریتێکی جیاواز و کۆنی جیهانی کوردە، دەقی پیرۆزی تایبەتی بە گۆرانیی کوردی و شوێنی پیرۆزی تایبەتی خۆی هەیە و شایانی ئەوەیە بە پێوەرەکانی خۆی لێک بدرێتەوە. ڕێزگرتن لە بابا تاهیر لە ناویدا نیشانەی قووڵایی و کەرامەتی ئەو باوەڕەیە کە زۆر بە هەڵە لێی تێگەیشتوون.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
سوڵتان سەهاک: دامەزرێنەری باوەڕی یارسانی کە بابا تاهیر تێیدا ڕێزلێگیراوە
تەنبور: ئامێرە پیرۆزە کوردییەکەی گۆرانیی عارفانە
بابا یادگار: پیرۆز و مەزارێکی مەزنی باوەڕی یارسانی
کەلامی سەرەنجام: دەقی پیرۆزی یارسانی بە گۆرانیی کوردی
مەلا جزیری: شاعیرە عارفە مەزنە کوردەکەی سەدەکانی دواتر
فەقی تەیران: شاعیرە خۆشەویستە کوردەکەی شیعری عارفانە و غەنایی
پرسیارە باوەکان
بابا تاهیر کێ بوو؟
بابا تاهیر، کە بە بابا تاهیر عوریانی هەمەدانی ناسراوە، دروێش و عارف و شاعیرێکی سەدەی یازدەی هەمەدان بوو، لە ڕۆژئاوای جیهانی ئێرانی. بە دووبەیتییەکانی بەناوبانگە، چوارینەی کورت و سادە بە هەستی ڕۆحیی قووڵەوە؛ لە باوەڕی یارسانیی کورددا وەک پیرۆزێک ڕێزی لێدەگیرێت و لە نەریتەکانی فارس و کورد و لوڕدا وەک یەکێک لە سەرەتاییترین و خۆشەویستترین شاعیرەکانی خۆشەویستیی عارفانە بە هی خۆیانی دەزانن.
بۆچی بە ڕووت ناودەبرێت؟
نازناوی ئۆریان یان عوریان مانای ڕووتە و ئەو وەک دروێشێکی گەڕۆک دەناسێنێت کە خۆی لە هەموو بەستراوەییە دنیاییەکان ڕزگار کردووە و وەک زاهیدێکی ئازاد لە هەژاری و ئازادیدا دەژیا. نازناوەکە دەستهەڵگرتنی بنەڕەتیی ئەو لە سامان و پلە و ڕووتیی خۆی لەبەردەم خودادا دەردەبڕێت. لە سەرەتاییترین سەرچاوەکاندا نازناوەکە نییە و ئەوە دەردەخات کە نەوەکانی دواتر چۆن لە ژیانە زاهیدانەکە و ڕۆحی ئەو تێگەیشتن.
دووبەیتی چییە؟
دووبەیتی چوارینەیە، بە مانای وشەکە شیعرێکە کە لە دوو بەیت پێک هاتووە، و ئەو شێوازەیە کە بابا تاهیر زیاتر پێی بەناوبانگە. دووبەیتییەکانی بە سادەیی و ڕاستەوخۆییەکەیان ستایش دەکرێن؛ تامەزرۆیی عارفانەی قووڵ بە زمانێکی سادە و ڕەوان دەردەبڕن کە ڕاستەوخۆ قسە لەگەڵ دڵ دەکات. بابەتەکانیان خۆشەویستیی خودایی و مرۆیی، خاکەڕایی، دەستهەڵگرتن و ئامادەیی خودا لە جیهانی سروشتدا لەخۆ دەگرن.
ئایا بابا تاهیر کورد بوو؟
ئەمە جێی مشتومڕە. کورد و فارس و لوڕەکان بە یەکسان بە هی خۆیانی دەزانن و شێوەزاری شیعرەکانی سەر بە ناوچە سنوورییەکەی نێوان کوردی و لوڕییە، لە سەردەمێکدا کە ئەم دووانە هێشتا بە تەواوی جیا نەببوونەوە؛ مینۆرسکیی توێژەر پێی وابوو پێش دابەشبوونیان هەبووە. توێژەرە کوردەکان بە کوردی دەزانن و لە باوەڕی یارسانیی کورددا وەک پیرۆزێک ڕێزی لێدەگیرێت. ڕاستگۆیانەترین شێوە ئەوەیە وەک کەسایەتییەکی هاوبەشی جیهانی ئێرانی ببینرێت کە پەیوەندییەکی ڕاستەقینە و خۆشەویستی کوردی هەیە.
بابا تاهیر چ پەیوەندییەکی بە باوەڕی یارسانییەوە هەیە؟
بابا تاهیر لە باوەڕی یارسانی، ئەهلی حەق، وەک پیرۆزێک ڕێزی لێدەگیرێت؛ ئەم باوەڕە یەکێکە لە ئایینە تایبەتەکانی کوردەکان کە ناوەندی لە ناوچە گۆرانییزمانەکەی کورددایە. ئەو باوەڕەکەی دانەمەزراند، کە سێ سەدە دواتر بە دەستی سوڵتان سەهاک دامەزرێنرا؛ بۆیە باشترە وەک پێشەنگ و کەسایەتییەکی پیرۆزی ڕێزلێگیراوی ناو نەریتەکە لێک بدرێتەوە. ڕێزلێگرتن لە ئەو لە نێو یارسانییەکاندا پەیوەندییەکی ڕاستەقینەی نێوان ئەو و جیهانی کوردە.
ئایا شیعری بابا تاهیر هێشتا ئەمڕۆ ناسراوە؟
بەڵێ، زۆر. دووبەیتییەکانی تا ئەمڕۆش لە جیهانی ئێرانی و کوردیدا دەخوێنرێنەوە و پێش هەموو شتێک بە گۆرانی دەگوترێن؛ مۆسیقایان بۆ دانراوە و هەم گۆرانیبێژە کلاسیکییە مەزنەکان و هەم کۆڕە خەڵکییەکان پێشکەشیان دەکەن. گۆڕخانەکەی لە هەمەدان یادگارێکی ناسراوە و لە نێو یارسانییەکاندا هەر پیرۆزێکی ڕێزلێگیراوە. دوای نزیکەی هەزار ساڵ، دەنگە سادە و تامەزرۆکەی هەر بەشێکی زیندووی کولتووری ناوچەکەیە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
بابا تاهیر عوریان ـ ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکا
مشتومڕی ناسنامەی کوردی و لوڕی (دەربارەی زمانی بابا تاهیر) ـ ویکیپیدیا
بابا تاهیری هەمەدانی، دیدێکی کوردی ـ کوردشۆپ