پێشەکی
دەئێنا یەکێکە لە قووڵترین و جوانترین چەمکەکانی بیری زەردەشتی و ئێرانی؛ هەم خودی ئایین یان باوەڕە، هەم بینینی ناوخۆیی و ویژدانی کەسێکە، هەم ئەو کچەیە کە دوای مردن لە پردی چینڤەت چاو بە هەر ڕۆحێک دەکەوێت؛ وەک خودی بەرجەستەبوونی ئەو خودە دەردەکەوێت کە بیر و قسە و کردارەکانی مرۆڤ دروستیان کردووە.
لە دیدی زەردەشتیی ژیانی دوای مردندا، کاتێک ڕۆحێک ڕۆژەکانی دوای مردنی تێپەڕاندووە و دەگاتە پردی جیاکەرەوە، دەئێنای خۆی چاوپێکەوتنی دەکات؛ ویژدانەکەی کە بووەتە شتێکی بینراو. بۆ ڕاستکرداران وەک کچێکی درەوشاوە و جوان دەردەکەوێت، جوانترینی جیهان؛ بۆ خراپەکاران، وەک پیرەژنێکی دزێو. لەم چاوپێکەوتنەدا هەر ڕۆحێک ڕووبەڕووی ئەو خودە دەبێتەوە کە لە ژیاندا شێوەی پێ داوە؛ پێش ئەوەی بەرەو پاداشت یان خەمەکەی بەڕێ بکەوێت، لە ژێر دادوەریی بوونە ئیلاهییەکان و پارێزگاریی سرائۆشادا.
وەک چەمکەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی، دەئێنا بە میراتی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی کۆنی گەلە ئێرانییەکانەوە پەیوەستە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. ناسینی دەئێنا ناسینی یەکێکە لە قووڵترین وێنەکانی ڕۆحانیەتی ئێرانی؛ ئەو بیرۆکەیەی ویژدان چارەنووسە و هەر ڕۆحێک لە دەروازەی جیهانی دوای مردندا چاو بەو خودە دەکەوێت کە ژیانی خۆی دروستی کردووە.
ناوەڕۆک
دەئێنا چییە؟
دەئێنا وشەیەکی ئەڤێستاییە کە زۆرجار لە فارسیی دواتردا بە دێن دەردەبڕدرێت؛ چەمکێکی دەوڵەمەند و فرەڕەهەندی بیری زەردەشتییە. ڕەگەکەی بە وشەیەکەوە بەستراوە کە واتای بینین دەگەیەنێت و هەستی دید یان تێگەیشتن لەخۆ دەگرێت. چەند واتایەکی پەیوەندیداری هەیە؛ خودی ئایین یان باوەڕ، خودی ناوخۆیی و ویژدان یان دیدی ئەخلاقیی کەسێک، کۆی بوونی ڕۆحیی ئەو، و کاتێک وەک کەسایەتی بەرجەستە دەکرێت، ئەو کچە ئیلاهییەی دوای مردن لە پردی چینڤەت چاو بە ڕۆح دەکەوێت. لەم ڕەهەندە کۆتایی و هەرە زیندووەدا، دەئێنا ئەو کەسایەتییەیە کە بۆ هەر ڕۆحێک وەک بەرجەستەبوونی کردارەکانی خۆی دەردەکەوێت؛ کچێکی درەوشاوە و جوان بۆ ڕاستکرداران و پیرەژنێکی دزێو بۆ خراپەکاران. بەمەش هەر کەسێک لە دەروازەی جیهانی دوای مردندا چاو بەو خودە دەکەوێت کە بیر و قسە و کردارەکانی شێوەیان پێ داوە. دەئێنا بەم شێوەیە بیرۆکەکانی ویژدان و ئایین و ڕووبەڕووبوونەوەی ڕۆح لەگەڵ سروشتی ئەخلاقیی خۆی پێکەوە دەبەستێتەوە؛ یەکێک لە قووڵترین چەمکەکانی نەریتەکە.
واتا زۆرەکانی وشەکە
وشەی دەئێنا بە فراوانیی واتاکانی دیارە، کە لە دیدی زەردەشتیدا پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە. لە ڕەگێکەوە هاتووە بە واتای بینین و لە بنەڕەتدا بیرۆکەی دید یان تێگەیشتن دەردەبڕێت، هەم ناوخۆیی و هەم ڕۆحی.
لە واتای یەکەمیدا، دەئێنا واتای خودی ئایین یان باوەڕ دەگەیەنێت؛ کۆی باوەڕ و پراکتیک و دیدە ڕۆحییەکە کە ئایینی چاک پێک دەهێنێت. بەم واتایە باس لە دەئێنای پەرستەکانی پەروەردگاری دانا دەکرێت؛ ئەو ئایینەی بە ڕێگەی پێغەمبەرەوە ئاشکرا کراوە. لە واتای دووەمیدا، دەئێنا خودی ناوخۆیی و ویژدان یان دیدی ڕۆحیی تاکەکەسە؛ کۆی بوونی ئەخلاقی و ڕۆحیی مرۆڤ، ئەو توانایەی لە ناوخۆیدا پێی چاک یان خراپ دەبینێت و هەڵی دەبژێرێت. بەم واتایە، هەر کەسێک دەئێنای خۆی هەیە کە بیر و قسە و کردارەکانی شێوەی پێ دەدەن. لە واتای سێیەم و هەرە زیندوویدا، دەئێنا وەک کچە ئیلاهییەکە بەرجەستە دەکرێت کە دوای مردن چاو بە ڕۆح دەکەوێت؛ بەرجەستەبوونی ویژدان و کردارەکانی خودی کەسەکە کە بوونەتە شتێکی بینراو. ئەم واتایانە پەیوەستە بە یەکن، چونکە ئایین دیدی ڕاستە، ویژدان دیدی ناوخۆیی کەسەکەیە و کچەکەی سەر پرد دیدە ناوخۆییەکە و خودە ئەخلاقییەکەیە کە ئاشکرا بووە. بەمەش واتا زۆرەکانی وشەی دەئێنا یەکێتییەک پێک دەهێنن؛ دیدێک کە لە هەمان کاتدا باوەڕ و ویژدان و ئەو خودەیە کە لە دوای مردندا چاو بە ڕۆح دەکەوێت. ئەم دەوڵەمەندییەی واتا بەشێکە لەوەی دەئێنا دەکاتە چەمکێکی ئەوەندە قووڵ؛ ئایین و ویژدان و ڕووبەڕووبوونەوەی ڕۆح لەگەڵ خۆی یەک دەخات.
خاڵە سەرەکییەکان
دەئێنا چەمکێکی زەردەشتییە بە واتای ئایین و ویژدان و بینینی ناوخۆیی.
ڕەگەکەی بە وشەیەکەوە بەستراوە کە واتای بینین دەگەیەنێت؛ کەواتە دید یان تێگەیشتن.
کاتێک وەک کەسایەتی بەرجەستە دەکرێت، دەئێنا ئەو کچەیە کە لە پردی چینڤەت چاو بە ڕۆح دەکەوێت.
بۆ ڕاستکرداران وەک کچێکی جوان دەردەکەوێت؛ بۆ خراپەکاران، وەک پیرەژنێکی دزێو.
ئەو بەرجەستەبوونی ئەو خودەیە کە مرۆڤ بە کردارەکانی خۆی دروستی کردووە.
سرائۆشا هاوەڵایەتیی دەئێنا دەکات و دەئێنا بە دادوەریی ڕۆحەوە پەیوەستە.
زانیاریی خێرا
ناو: دەئێنا (ئەڤێستایی)؛ دێن (فارسیی دواتر)
واتای ڕەگ: بەستراو بە وشەیەک کە واتای بینین دەگەیەنێت؛ دید، تێگەیشتن
واتاکان: ئایین؛ ویژدان؛ بینینی ناوخۆیی؛ کچی ڕۆح
ڕۆڵ: دوای مردن لە پردی چینڤەت چاو بە ڕۆح دەکەوێت
بۆ ڕاستکرداران: کچێکی درەوشاوە و جوان
بۆ خراپەکاران: پیرەژنێکی دزێو
نوێنەرایەتیی چی دەکات: ئەو خودەی بە بیر و قسە و کردارەکانی مرۆڤ دروست بووە
کێ هاوەڵایەتیی دەکات: سرائۆشا، پارێزەری ڕۆح
پەیوەستە بە: سپێنتا ئارمەیتی، بەندایەتی و ڕێکخستنی ئەخلاقی
میرات: نەریتی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی ئێرانی
ویژدان و بینینی ناوخۆیی
لە جەوهەری چەمکی دەئێنادا بیرۆکەی ویژدان و بینینی ناوخۆیی هەیە؛ ئەو توانایە ڕۆحییەی مرۆڤ پێی لە نێوان چاک و خراپ و لە نێوان ڕاستی و درۆدا دەبینێت و هەڵدەبژێرێت، و ڕۆح لە ماوەی ژیانێک لە بیر و قسە و کرداردا پێی شێوە وەردەگرێت.
لە دیدی زەردەشتیدا، هەر کەسێک دەئێنای خۆی هەیە؛ دیدی ئەخلاقیی ناوخۆیی یان ویژدانەکەی، کە بە هەڵبژاردەکانی دروست دەبێت و شێوە وەردەگرێت. هەر بیر و قسە و کردارێکی چاک دەئێنا بەهێز دەکات و لەگەڵ ڕاستی و ڕێکخستنی گەردوون دەیگونجێنێت؛ هەر یەکێکی خراپ تێکی دەدات و تاریکی دەکات. بەمەش دەئێنا شتێکی جێگیر نییە، بەڵکو ڕاستییەکی زیندووە کە بە ژیانی ئەخلاقیی کەسەکە دروست دەبێت و دووبارە دروست دەکرێتەوە؛ کۆی کەڵەکەبووی هەڵبژاردە ڕۆحییەکانی. ئەم تێگەیشتنە گرنگییەکی زۆر دەدات بە بەرپرسیارێتیی کەسی و هەڵبژاردنی ئازاد، چونکە مرۆڤ بە بیر و قسە و کردارەکانی خۆی شێوە بە دەئێنای خۆی، خودی ناوخۆیی و ویژدانی، دەدات؛ بەمەش دیاری دەکات دەبێتە چی و لە دوای مردندا چاو بە چی دەکەوێت. لەم دیدەدا، ویژدان تەنها توانایەکی دادوەری نییە، بەڵکو خودی جەوهەری خودە ڕۆحییەکەیە کە بە پێی ئەو ژیانەی مرۆڤ بەڕێی دەبات زیاتر دەدرەوشێتەوە یان زیاتر تێک دەچێت. بەمەش بیرۆکەی دەئێنا وەک ویژدان و بینینی ناوخۆیی بە قووڵی بە جەختکردنەوەی زەردەشتی لە ژیانی ئەخلاقی و بەرپرسیارێتیی هەر کەسێک بۆ شێوەدان بە ڕۆحی خۆیەوە بەستراوە. یەکێکە لە قووڵترین ڕەهەندەکانی چەمکەکە؛ ئەو دیدە ناوخۆییەی هەر کەسێک دروستی دەکات و لە کۆتاییدا دەبێتە ئەو خودەی لە دەروازەی جیهانی دوای مردندا چاو پێی دەکەوێت.
کچەکە لە پردی چینڤەت
زیندووترین و ناسراوترین ڕەهەندی دەئێنا دەرکەوتنێتی بۆ ڕۆح دوای مردن، کاتێک وەک کچێک لە پردی چینڤەت بەرجەستە دەکرێت؛ پردی جیاکەرەوە کە هەر ڕۆحێک دەبێت لە ڕێگای جیهانی دوای مردندا پێیدا تێپەڕێت.
لە نەریتەکەدا، لە بەیانیی ڕۆژی چوارەمی دوای مردندا، ڕۆح دەگاتە پردی چینڤەت، کە تێیدا دەئێنای خۆی بە شێوەی کچێک چاوپێکەوتنی دەکات. بۆ ڕۆحی ڕاستکردارێک کە ژیانێکی پڕ لە بیر و قسە و کردارە چاکەکان بەڕێ بردووە، دەئێنا وەک کچێکی گەنج بە جوانییەکی بێوێنە دەردەکەوێت؛ درەوشاوە و شیرین، جوانترینی جیهان، کە بە خۆشەویستی پێشوازی لە ڕۆح دەکات و بەرەو بەهەشت، ماڵی گۆرانی، ڕێنمایی دەکات. بۆ ڕۆحی خراپەکارێک کە لە درۆ و خراپەدا ژیاوە، دەئێنا لەبری ئەوە وەک پیرەژنێکی دزێو و پیس دەردەکەوێت؛ کەسایەتییەکی ترسناک کە تێکچوونی ئەو ژیانە دەنوێنێت کە بەڕێ براوە. ئەم چاوپێکەوتنە لە چوارچێوەی دادوەریی ڕۆحدا ڕوو دەدات، کە لە نەریتەکەدا بوونە ئیلاهییەکانی میترا و ڕەشنو و سرائۆشا کردارەکانی ڕۆح دەکێشن و سرائۆشا ڕۆح دەپارێزێت. دەرکەوتنی دەئێنا وەک کچ یان پیرەژن ڕووبەڕووبوونەوەی ڕۆحە لەگەڵ بەرجەستەبوونی ژیانی ئەخلاقیی خۆی؛ وێنەی ئەو خودەی دروستی کردووە. کچەکەی پردی چینڤەت بەرچاوترین وێنەی چەمکی دەئێنایە؛ ویژدان کە لە دەروازەی جیهانی دوای مردندا بووەتە شتێکی بینراو، جوان یان دزێو بە پێی ئەو ژیانەی بەڕێ براوە.
ئەو خودەی مرۆڤ دروستی کردووە
قووڵترین واتای کچەکە، دەئێنا، ئەوەیە کە ئەو خودەیە کە مرۆڤ دروستی کردووە؛ بەرجەستەبوونی بیر و قسە و کردارەکانی خودی ڕۆح. بەمەش کاتێک هەر ڕۆحێک چاو پێی دەکەوێت، ڕووبەڕووی ڕاستییە ئەخلاقییەکەی ژیانی خۆی دەبێتەوە.
کاتێک دەئێنا لە سەر پردەکە بۆ ڕۆح دەردەکەوێت، لە نەریتەکەدا خۆی بە خودی ڕۆحەکە دەناسێنێت؛ بەرجەستەبوونی بیر و قسە و کردارەکانی. جوانە چونکە ڕۆح بە ژیانە چاکەکەی وای لێ کردووە، یان دزێوە چونکە ڕۆح بە خراپەکەی تێکی داوە. لەم تێڕوانینە قووڵەدا، ئەو کەسایەتییەی لە دەروازەی جیهانی دوای مردندا چاوپێکەوتنی دەکرێت دادوەرێکی دەرەکی نییە کە لە دەرەوە بڕیار بسەپێنێت، بەڵکو خودە ئەخلاقییەکەی ڕۆحە کە بووەتە شتێکی بینراو. بەمەش هەر کەسێک بە مانای ڕاستەقینەی وشەکە چاو بەو خودە دەکەوێت کە بووەتە ئەو. ئەمە یەکێکە لە بەرچاوترین و بەهێزترین بیرۆکە ئەخلاقییەکانی سەرانسەری بیری ئایینی؛ ئەوەی پاداشت یان ترسێک کە دوای مردن چاو بە ڕۆح دەکەوێت حوکمێکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکو شێوەی سروشتی و حەتمیی ئەو ژیانەیە کە مرۆڤ بەڕێی بردووە؛ ئەو خودەی بە هەڵبژاردە ئازادەکانی خۆی دروستی کردووە. جوانی یان ناشیرینیی دەئێنا جوانی یان ناشیرینیی خودی ڕۆحە، کە لە کۆتاییدا ئاشکرا دەبێت. بەم شێوەیە، چەمکی ئەو خودەی مرۆڤ دروستی کردووە قووڵترین واتا دەدات بە کەسایەتیی دەئێنا؛ ویژدان و بینینی ناوخۆیی کە لە ماوەی ژیاندا شێوە وەردەگرێت و دەبێتە هەمان ئەو خودەی لە دوای مردندا پێشوازی لە ڕۆح دەکات. دیدێکە کە بەرپرسیارێتیی کۆتاییی چارەنووسی مرۆڤ بە ڕاشکاوی دەخاتە سەر هەڵبژاردە ئەخلاقییەکانی خۆی؛ ئەو خودەی چاو پێی دەکەوێت هەمان ئەو خودەیە کە دروستی کردووە.
دەئێنا وەک ئایین
جگە لە ویژدانی کەسی و کچی ڕۆح، دەئێنا واتای خودی ئایین یان باوەڕیش هەڵدەگرێت؛ ئایینی چاک کە بە ڕێگەی پێغەمبەر زەردەشتەوە ئاشکرا کراوە و پەرستەکانی پەروەردگاری دانا، ئەهوورا مەزدا، شوێنی دەکەون.
بەم واتایە، دەئێنا کۆی باوەڕ و پراکتیک و دیدە ڕۆحییە ڕاستەکەیە کە ئایین پێک دەهێنێت؛ ڕێگای ڕاستی کە بۆ ڕێنماییی مرۆڤایەتی ئاشکرا کراوە. شوێنکەوتنی دەئێنا بەم واتایە ژیانە بە پێی ئایین و وەرگرتنی دیدەکەی بۆ جیهان و فێرکارییە ئەخلاقییەکەی. ئەم واتایە بە واتاکانی دیکەوە پەیوەستە، چونکە ئایین دیدە ڕاستەکەیە کە شێوە بە ویژدان دەدات و ئەو ویژدانەی بە ئایین شێوە وەردەگرێت دەبێتە خودە درەوشاوەکەی لە دوای مردندا چاو بە ڕۆح دەکەوێت. بەمەش بەکارهێنانی هەمان وشە بۆ ئایین و ویژدان و کچی ڕۆح یەکێتییەکی قووڵ لە دیدی زەردەشتیدا دەردەبڕێت؛ باوەڕ دیدی ڕاستە، کاتێک مرۆڤ دەیخاتە ناو خودی خۆی شێوە بە ویژدان دەدات و ئەو ویژدانەی بەم شێوەیە شێوە وەردەگرێت دەبێتە ئەو خودەی مرۆڤ لە کۆتاییدا چاو پێی دەکەوێت. لە بەکارهێنانی دواتردا، وشەکە بە شێوەی دێن بوو بە ئایین بە واتایەکی گشتی، و وەک زانایان تێبینی دەکەن بە بنەماڵە فراوانترەکەی وشەکانی باوەڕ و ئایین لە ناوچەکەدا پەیوەستە. وەک ئایین، دەئێنا ڕێگای ڕاستی و دیدی ڕاستە کە وەرگرتن و ژیانکردنی شێوە بە ڕۆح دەدات بەرەو ئەو جوانییەی لە دوای مردندا چاو پێی دەکەوێت. ئەم واتایە یەکێتییە دەوڵەمەندەکەی چەمکەکە تەواو دەکات؛ دیدێک کە لە هەمان کاتدا باوەڕ و ویژدان و ئەو خودەیە کە بە ژیانێک لە ڕووناکیی ڕاستیدا دروست بووە.
هێما و واتا
دەئێنا پێش هەموو شتێک ئەو بیرۆکە قووڵە بەرجەستە دەکات کە ویژدان چارەنووسە؛ ئەو خودەی مرۆڤ بە بیر و قسە و کردارەکانی خۆی شێوەی پێ دەدات هەمان ئەو خودەیە کە مرۆڤ دەبێتە ئەو و لە دەروازەی جیهانی دوای مردندا چاو پێی دەکەوێت. وەک ئەو کچەی بە ژیانی مرۆڤ جوان یان دزێو بووە، ئەو ڕاستییە ئەخلاقییە بەرجەستە دەکات کە هەر کەسێک ڕۆحی خۆی و بەمەش چارەنووسی خۆی دروست دەکات.
دەئێنا هەروەها یەکێتیی ئایین و ویژدان و خود بەرجەستە دەکات؛ ئەو دیدەی باوەڕی ڕاست شێوە بە ویژدان دەدات و ویژدان شێوە بە ڕۆح دەدات، تا باوەڕ و بینینی ناوخۆیی و ئەو خودەی لە دوای مردندا چاوپێکەوتنی دەکرێت یەک بن. لەمەدا باوەڕە قووڵە زەردەشتییەکە دەنوێنێت کە ژیانی ڕۆحی و ئەخلاقی ڕاستییەکی یەکگرتوو و بەردەوامە، لە باوەڕەوە بۆ ویژدان و چارەنووس. لە چاوپێکەوتنی سەر پردی چینڤەتدا ئەو بیرۆکەیە بەرجەستە دەکات کە دادوەریی ڕۆح لە جەوهەریدا ڕووبەڕووبوونەوەی ڕۆحە لەگەڵ ڕاستیی خۆی؛ ئەو خودەی دروستی کردووە کە لە کۆتاییدا ئاشکرا بووە. لە هەموو ئەمانەدا، دەئێنا یەکێکە لە قووڵترین چەمکەکانی نەریتی ئایینیی ئێرانی؛ ویژدان وەک چارەنووس، یەکێتیی باوەڕ و خود و چاوپێکەوتنی ڕۆح لەگەڵ ڕاستییە ئەخلاقییەکەی خۆی بەرجەستە دەکات. ئەو بینینە ناوخۆییەیە کە دەبێتە کچی ڕۆح؛ ویژدان کە لە دەروازەی جیهانی دوای مردندا بووەتە شتێکی بینراو، یەکێک لە قووڵترین و جوانترین وێنەکانی نەریتەکە.
دەئێنا و کورد
دەئێنا وەک چەمکەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی بە میراتی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی کۆنی گەلە ئێرانییەکانەوە پەیوەستە؛ نەریتێک کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. ئەو بیرۆکە قووڵانەی ویژدان و ژیانی ئەخلاقی و چارەنووسی ڕۆح کە دەئێنا بەرجەستەیان دەکات بەشێکن لە میراتە ڕۆحییەکەی سەرانسەری ناوچەکە.
بۆ کورد، میراتی ئایینیی کۆنی ئێرانی، لەوانە دیدە زەردەشتییەکەی ڕۆح و ویژدان و ژیانی دوای مردن، بەشێکە لە پاشخانە قووڵەکەی جیهانی کولتووری و ڕۆحییان. ئەو بیرۆکە قووڵەی دەئێنا بەرجەستەی دەکات، کە هەر کەسێک بە هەڵبژاردە ئەخلاقییەکانی شێوە بە ڕۆحی خۆی دەدات و لە کۆتاییدا چاو بەو خودە دەکەوێت کە دروستی کردووە، دیدێکە بە هێزێکی ئەخلاقیی بەردەوام؛ بەشێک لە میراتە ڕۆحییە فراوانەکە کە لە سەرانسەری جیهانی ئێرانیدا هاوبەشە. بە ڕاستگۆیی و وردی دەکرێت دەئێنا وەک بەشێک لەم میراتە هاوبەشە ئێرانی و زەردەشتییە بناسرێت، نەک چەمکێکی تایبەت بە کورد؛ بە نەریتە ئایینییە هاوبەشە کۆنەکەی گەلە ئێرانییەکانەوە پەیوەستە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە ڕەگی کۆن لەم جیهانەدا، لەگەڵ میراتگرەکانی دیکەی نەریتی ئێرانی، لەم میراتەدا بەشدارە کە چەمکی دەئێنا بەشێکە لێی. بەمەش لە ناساندنی دەئێنادا چەمکێکی میراتی هاوبەشی کۆنی ئێرانی دەناسێنین کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی میراتگریی دەکات؛ یەکێک لە قووڵترین وێنەکانی ئەو ڕۆحانیەتەی بنەمای نەریتەکانی ناوچەکەیە. ئەو دیدە ئەخلاقییەی ویژدان و بەرپرسیارێتی بۆ شێوەدان بە ڕۆحی خۆی کە بەرجەستەی دەکات، بەهایەکە کە کاریگەریی بەردەوامی لە سەرانسەری جیهانی ئێرانی و جیهانی فراوانتردا هەیە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا دەئێنا خوداوەندێکی مێینەیە؟ هەندێک جار دەئێنا لە شێوە بەرجەستەکەیدا وەک کچی ڕۆح، لە بوونە ئیلاهییەکان، یەزاتاکان، هەژمار دەکرێت و لە نەریتەکەدا بە سپێنتا ئارمەیتی، بێمرگە پیرۆزەکەی بەندایەتی، پەیوەستە. بەڵام لە بنەڕەتدا دەئێنا زیاتر چەمکێکە؛ ئایین و ویژدان یان بینینی ناوخۆیی، کە لە چوارچێوەی باوەڕەکانی ژیانی دوای مردندا وەک کچێک بەرجەستە دەکرێت. بەمەش باشتر وای لێ بگەین کە تەنها خوداوەندێکی مێینە نییە، بەڵکو چەمکێکی قووڵی ڕۆحییە کە شێوەی کەسایەتی وەردەگرێت؛ ویژدان و خودی ناوخۆیی کە بوونەتە شتێکی بینراو. بەرجەستەبوونی وەک کچی ڕۆح دەربڕینی زیندووی ئەو بیرۆکە قووڵترەی ویژدان و ئەو خودەیە کە مرۆڤ دروستی کردووە.
ئایا دەئێنا، ئەو کچە، دادوەرێکی دەرەکیی ڕۆحە؟ نەخێر؛ ئەمە جەوهەری چەمکەکەیە. ئەو دەئێنایەی چاو بە ڕۆح دەکەوێت دادوەرێکی دەرەکی نییە کە لە دەرەوە بڕیار بسەپێنێت، بەڵکو خودە ئەخلاقییەکەی ڕۆحە؛ بەرجەستەبوونی بیر و قسە و کردارەکانی خۆی. دادوەریی ڕۆح کە لە نەریتەکەدا ڕەشنو و بوونە ئیلاهییەکان هەڵی دەسەنگێنن، هاوتای ئەم چاوپێکەوتنەیە لەگەڵ ئەو خودەی مرۆڤ دروستی کردووە؛ تا ڕۆح ڕاستیی ژیانی خۆی بناسێتەوە و بیپەسەنێت. جوانی یان ترسناکیی دەئێنا جوانی یان ترسناکیی خودی ڕۆحە؛ حوکمێک نییە کە لە دەرەوە سەپێنرا بێت، بەڵکو شێوەی سروشتیی ئەو ژیانەیە کە بەڕێ براوە.
ئایا دەئێنا چەمکێکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک چەمکەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی، بە میراتی ئایینیی هاوبەشی کۆنی ئێرانییەوە پەیوەستە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک چەمکێکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی، لەگەڵ دراوسێکانی، لەم میراتە فراوان و کۆنەدا بەشدارە کە دەئێنا بەشێکە لێی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
پردی چینڤەت: پردی جیاکەرەوە کە دەئێنا تێیدا چاو بە ڕۆح دەکەوێت
سرائۆشا: ئەو یەزاتایەی ڕۆح دەپارێزێت و ڕێنمایی دەکات
ڕەشنو: یەزاتای دادپەروەری کە کردارەکانی ڕۆح دەکێشێت
میترا: پەروەردگاری پەیمان، دادوەرێکی ڕۆح
ئەمیشا سپێنتاکان: بێمرگە پیرۆزەکان، لەوانە سپێنتا ئارمەیتی کە بە دەئێناوە پەیوەستە
ئەهوورا مەزدا: پەروەردگاری دانا، سەرچاوەی ئایینی چاک
زەردەشت: ئەو پێغەمبەرەی دەئێنا، ئایینی چاک، ئاشکرا کرد
فراشۆکەرێتی: نوێکردنەوەی کۆتایی و چارەنووسی ڕۆحەکان
پرسیارە باوەکان
دەئێنا لە زەردەشتیدا چییە؟
دەئێنا، دێن لە فارسیی دواتردا، چەمکێکی دەوڵەمەندی زەردەشتییە بە چەند واتایەکی پەیوەندیدار؛ خودی ئایین یان باوەڕ، خودی ناوخۆیی و ویژدان یان دیدی ئەخلاقیی کەسێک و کاتێک وەک کەسایەتی بەرجەستە دەکرێت، ئەو کچە ئیلاهییەی دوای مردن لە پردی چینڤەت چاو بە ڕۆح دەکەوێت. بە ڕەگێکەوە بەستراوە کە واتای بینین دەگەیەنێت و بیرۆکەی دید یان تێگەیشتن دەردەبڕێت. لە هەرە زیندووترین ڕەهەندیدا، دەئێنا بەرجەستەبوونی کردارەکانی خودی مرۆڤە کە لە دەروازەی جیهانی دوای مردندا چاوپێکەوتنی دەکرێت.
دەئێنا لە پردی چینڤەت چۆن دەردەکەوێت؟
لە پردی چینڤەت، لە بەیانیی ڕۆژی چوارەمی دوای مردندا، دەئێنای خودی ڕۆح بە شێوەی کچێک چاوپێکەوتنی دەکات. بۆ ڕۆحی ڕاستکردارێک کە ژیانێکی چاکی بەڕێ بردووە، وەک کچێکی گەنجی درەوشاوە و جوان دەردەکەوێت، جوانترینی جیهان، کە بەرەو بەهەشت ڕێنمایی دەکات. بۆ ڕۆحی خراپەکارێک، وەک پیرەژنێکی دزێو و پیس دەردەکەوێت کە تێکچوونی ئەو ژیانە دەنوێنێت کە بەڕێ براوە. ئەو بەرجەستەبوونی ئەو خودەیە کە مرۆڤ دروستی کردووە.
ئەوەی دەئێنا ئەو خودەیە کە مرۆڤ دروستی کردووە، چی دەگەیەنێت؟
واتە ئەو کچەی لە سەر پرد چاوپێکەوتنی دەکرێت دادوەرێکی دەرەکی نییە، بەڵکو خودە ئەخلاقییەکەی ڕۆحە؛ بەرجەستەبوونی بیر و قسە و کردارەکانی. جوانە چونکە ڕۆح بە ژیانە چاکەکەی وای لێ کردووە، یان دزێوە چونکە ڕۆح بە خراپەکەی تێکی داوە. بەمەش هەر کەسێک بە مانای ڕاستەقینەی وشەکە چاو بەو خودە دەکەوێت کە بووەتە ئەو و پاداشت یان ترسێک کە چاو بە ڕۆح دەکەوێت شێوەی سروشتیی ئەو ژیانەیە کە بەڕێی بردووە.
ئایا دەئێنا هەمان ویژدانە؟
لە یەکێک لە واتا سەرەکییەکانیدا، بەڵێ؛ دەئێنا واتای ویژدان یان دیدی ئەخلاقیی ناوخۆیی کەسێک دەگەیەنێت؛ ئەو توانایە ڕۆحییەی مرۆڤ پێی لە نێوان چاک و خراپدا دەبینێت و هەڵدەبژێرێت و بیر و قسە و کردارەکانی شێوەی پێ دەدەن. ئەم ویژدانە کە لە ماوەی ژیاندا دروست دەبێت، دەبێتە ئەو خودەی لە سەر پرد چاو بە ڕۆح دەکەوێت. دەئێنا هەروەها خودی ئایین و کچە بەرجەستەکەش دەگەیەنێت و واتاکان پەیوەستە بە یەکن؛ باوەڕ شێوە بە ویژدان دەدات و ویژدان دەبێتە ئەو خودەی مرۆڤ چاو پێی دەکەوێت.
دەئێنا چۆن بە وشەی ئایینەوە پەیوەستە؟
دەئێنا بە شێوەی دێن لە فارسیی دواتردا بوو بە ئایین یان باوەڕ بە واتایەکی گشتی؛ کۆی باوەڕ و پراکتیکی ڕاست. زانایان تێبینی دەکەن کە ئەم وشەیە بە بنەماڵە فراوانترەکەی وشەکانی باوەڕ و ئایین لە ناوچەکەدا پەیوەستە. بەکارهێنانی هەمان وشە بۆ ئایین و ویژدان و کچی ڕۆح یەکێتییەکی قووڵ دەردەبڕێت؛ باوەڕ دیدی ڕاستە کە شێوە بە ویژدان دەدات و ویژدان دەبێتە ئەو خودەی مرۆڤ لە دوای مردندا چاو پێی دەکەوێت.
ئایا دەئێنا کەسایەتییەکی کوردە؟
دەئێنا بە میراتی ئایینیی هاوبەشی کۆنی زەردەشتی و ئێرانییەوە پەیوەستە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک چەمکێکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە ڕەگی کۆن لەم جیهانەدا، لەگەڵ دراوسێکانی، لەم میراتەدا بەشدارە کە دەئێنا بەشێکە لێی. ئەو دیدە ئەخلاقییەی ویژدان و بەرپرسیارێتی بۆ ڕۆحی خۆی کە بەرجەستەی دەکات، لە سەرانسەری ناوچەکەدا کاریگەرییەکی فراوانی هەیە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Chinvat Bridge - World History Encyclopedia
Daena (Den) - Encyclopaedia Iranica
Zoroastrian Afterlife - Oxford Reference