دیاپ ئاغا: نوێنەری دێرسیم، چاکسازی و ناسنامەی سیاسی

دیاپ ئاغا نوێنەری دێرسیم لە یەکەم مەجلیس بوو. تۆمارەکان پشتیوانیی ئەنقەرە و پێشنیاری بەڕێوەبەری و خزمەتگوزاری و یەکگرتوویی پیشان دەدەن.

نوێنەری دێرسیم

دیاپ/دیاب ئاغا، ناسراو بە یڵدرمیش، لە مەجلیسی یەکەمی ١٩٢٠–١٩٢٣ نوێنەری دێرسیم بوو. ئەلبوومی ٢٠٢٢ ی TBMM بەرواری ١٨٤٦–١٩٣٥ و لەدایکبوونی Ekrek/Gözlüçayırی چەمیشگەزەک و هاتنی بۆ ئەنقەرە لە ١٤ ی تشرینی دووەمی ١٩٢٠ تۆمار دەکات. [1] Sertel و Akyel پەیوەندیی Ferhatuşağı و ئۆجاغی شێخ حەسەن و جیاوازیی بەڵگەی پێشوو دەخەنە ڕوو. [2] بەرواری ئەلبووم بەو ئاگادارییە بەکار دێت.

پێشنیاری ٢٩ ی تشرینی دووەمی ١٩٢٠

لەگەڵ حەسەن خەیری و مستەفا بەگ، بەڕێوەبەریی خراپ و برسێتی و پەروەردە و خراپەکاریی دەسەڵاتی ناوخۆی خستە ڕوو. یەکەی کارگێڕیی جیا، پردی مورات، ڕێگای هۆزات، قوتابخانە و زەوی بە قەرزی Ziraat Bankیان داوا کرد. سەرۆکی هۆزیش ڕۆڵی کارگێڕی دەگرت. [2] ناردن بۆ وەزیر بەڵگەی جێبەجێکردن نییە.

وتاری ٣ ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢

لە لاپەڕە ٣٤٧ ی تۆماردا سەرۆک ڕێگە بە نوێنەرە پیر و نەخۆشەکە دەدات لە گفتوگۆی لۆزان قسە بکات. دیاب ئایین و خزمایەتی و برایەتی و پشتیوانیی شاند دەڵێت و دژە جیاکردنەوەی تورک و کوردە. [3] ئەمە بانگەوازێکی سیاسییە، نە سەرژمێری یان هاوڕایی هەموو دێرسیم. زمانی ئایینی گرنگە.

کاری ١٩٢٣

توێژینەوەکە پێشنیاری لیوای جیا لە ١٩ ی شوباتی ١٩٢٣ و بیناسازی و بودجەی پەروەردە و ڕێگا لە ٨ ی ئازار تۆمار دەکات. [2] داوا و ناردن بۆ لیژنە بوون، نە سەرکەوتنی خۆکار. ئەلبووم کاری ئەنجومەنی پارێزگای ئەلازیغ و لیژنەی هەمیشەیی لە ١٩٢٦–١٩٣٠ تۆمار دەکات. [1]

وتار و یادەوەری

کایار لە ٢٠٢٥ ڕەتکردنەوەی گواستنەوەی مەجلیس بۆ قەیسەری و چاوپێکەوتنی ٢٧ ی تەممووزی ١٩٣١ ی Yeni Gün بە شاپۆلیۆ باس دەکات. ناسنامەی تورکی لەو چاوپێکەوتنەدا ڕستەی زیادەی تۆماری ١٩٢٢ نییە. [4] وەسفی وەک نموونەی کۆمەڵگەی عەلەویش لێکدانەوەی دواترە.

ڕووداوی دواتر

ئەلبووم مردنی لە Divriğiی ١٩٣٥ و ناشتن لە گوندەکەی تۆمار دەکات. [1] مەتین تونجەل یاسای پارێزگای تونجەلی بە ٢٥ ی کانونی یەکەمی ١٩٣٥ دەبەستێتەوە، جیا لە پێشنیاری ١٩٢٠. [5] توندوتیژیی ١٩٣٧–١٩٣٨ دوای مردنی بوو. پشتیوانیی ئەنقەرە بەشداریکردن لە ڕووداوی دواتر ناسەلمێنێت.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. TBMM, Birinci Dönem Milletvekili Albümü 1920–1923 (2022), p.263: Diyab Ağa; biographical record.
2. Savaş Sertel and Salih Akyel, I.TBMM’deki Dersim Milletvekilleri ve Faaliyetleri (2015), pp.304–306, especially biographical footnote 30 and proposals. Author-posted text.
3. TBMM Zabıt Ceridesi, termI, volume 24, sitting 132,3 November 1922, p.347: Diyab Ağa’s speech; primary parliamentary proceedings.
4. Songül Kayar, Alevi Toplumunun Rol Modeli: Diyap Ağa, NİYAZ special issue (2025), pp.173–188, especially 179 and 182–184; later accounts and remembrance.
5. Metin Tuncel, Tunceli, TDV İslâm Ansiklopedisi 41 (2012), pp.378–380: provincial and urban chronology.
6. Unknown photographer, Mustafa Kemal Atatürk and Diyap Ağa, catalogued 1921; Wikimedia Commons, public domain.