پوختە
مێژووی کورد لەگەڵ سیاسەتی جیهان تێکەڵە و ناسنامە خۆڕاگرەکە و کەلەپوورە کولتوورییەکەی گەلی کورد لە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا دەنوێنێت. ئەم وتارە لە بزووتنەوە مێژووییەکانیان، کەسایەتییە کاریگەرەکانی وەک مستەفا بارزانی و عەبدوڵڵا ئۆجەلان و کاریگەریی سیاسەتی نێودەوڵەتی لە ئاواتەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن دەکۆڵێتەوە. سەرەڕای ئاڵەنگارییە بەردەوامەکان، لەوانە ململانێکانی سووریا و عێراق و گرژییەکانی تورکیا، کۆمەڵگەی کوردی هەر داکۆکی لە ماف و نوێنەرایەتی دەکات و جەخت لە گرنگیی پاراستنی مێژوو و کولتوورەکەی بۆ نەوەکانی داهاتوو دەکاتەوە.
ناوەڕۆک
تێگەیشتن لە ناسنامە و کەلەپووری کوردی
بزووتنەوە مێژووییە سەرەتاییەکانی کورد
نەتەوەپەروەریی کوردی و پێشهاتە سیاسییەکانی سەدەی 20
- کەسایەتییە گشتییە کاریگەرە کوردەکان
ڕۆڵی سیاسەتی جیهان لە داڕشتنی ئاواتەکانی کورد
ئاڵەنگارییەکانی ئێستا و ئاسۆکانی داهاتوو
پاراستنی مێژووی کورد بۆ داهاتوو
- گرنگیی مێژووی کورد لە سیاسەتی جیهاندا چییە؟
- چی ناسنامە و کەلەپووری کوردی دیاری دەکات؟
- بزووتنەوە مێژووییە سەرەکییەکانی کورد چی بوون؟
- نەتەوەپەروەریی کوردی لە سەدەی 20دا چۆن پەرەی سەندووە؟
- گەلی کورد ڕووبەڕووی چ ئاڵەنگارییەکی هەنووکەیی دەبێتەوە؟
پێکهاتە دەوڵەمەندەکەی مێژووی کورد بە شێوەیەکی پڕ وردەکاری لەناو گێڕانەوە فراوانترەکەی سیاسەتی جیهاندا تێکەڵ بووە. گەلی کورد، کە لە ناوچەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا نیشتەجێیە، لە کۆنەوە ڕۆڵێکی زۆر گرنگی لە هەر یەک لە وڵاتەکانی خۆی و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی گێڕاوە. لەم وتارەدا بە قووڵی لە بزووتنەوە مێژووییەکان، کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکان و میراتی بەردەوامی کولتوور و کەلەپووری کوردستان دەکۆڵینەوە و لە هەمان کاتدا کاریگەریی سیاسەتی جیهان لە ئەزموونی کورد دەخەینە ڕوو.
تێگەیشتن لە ناسنامە و کەلەپووری کوردی
پێش ئەوەی بە قووڵی لە ئاڵۆزییەکانی مێژووی کورد بکۆڵینەوە، زۆر پێویستە لەوە تێبگەین کە چی ناسنامەی کوردی دیاری دەکات. گەلی کورد زمانێکی جیاواز، کولتوور و کەلەپوورێکی مێژووییی دەوڵەمەندی هاوبەشی هەیە کە بە قووڵی لەو ناوچانەدا چەقیون کە تێیاندا نیشتەجێیە. ناسنامەکەیان بە دیمەنێکی کولتووریی تایبەت دادەڕێژرێت، کە مۆسیقا، سەما و جلوبەرگی نەریتی و کۆمەڵەیەکی دەوڵەمەند لە فۆلکلۆر دەگرێتەوە و ڕەگ و ڕیشە کۆنەکانیان دەنوێنێت.
بە درێژایی سەدەکان، گەلی کورد ناسنامەیەکی خۆڕاگری پێک هێناوە کە بە نەریتە زارەکییەکان و وشەی نووسراو پارێزراوە. کاتێک بەناو دیمەنە سیاسییە گۆڕاوەکاندا ڕێگای خۆیان دەدۆزنەوە، خۆڕاگریی کولتوور و کەلەپووری کوردستان هەر بەڵگەی ڕۆحە بەردەوامەکەیان و پابەندبوونیان بە ڕەگ و ڕیشەکانیانە.
بزووتنەوە مێژووییە سەرەتاییەکانی کورد
کۆنترین ناوبردنەکانی کورد بۆ سەدەی 8ی پێش زایین دەگەڕێنەوە، کاتێک بە «مادەکان» ناو دەبران. مادەکان گەلێکی کۆنی ئێرانی بوون کە ڕۆڵێکی بەرچاویان لە پێکهێنانی یەکێک لە گەورەترین ئیمپراتۆریاکانی جیهانی کۆندا گێڕا. تێگەیشتن لەم پاشخانە بۆ تێگەیشتن لە پێکهاتنە سەرەتاییەکانی ناسنامەی نەتەوەییی کورد پێویستە.
لە سەردەمی ناوەڕاستدا، کورد چەندین میرنشین و بنەماڵەی فەرمانڕەوای دامەزراند، بە تایبەتی ئیمپراتۆریاکانی زەند و ئەیوبی. ئەم دەوڵەتە سەرەتاییە کوردییانە بەشێکی گرنگیان لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی تۆمار کرد و ڕۆڵە چاڵاکەکەی ڕابەرە کوردەکانیان لە سیاسەتی ناوچەکەدا خستە ڕوو. ڕەچەڵەکی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکانی وەک سەلاحەدین، ڕابەر و فەرماندە سەربازییە دیارەکە کە بە ڕۆڵەکەی لە جەنگەکانی خاچپەرستیدا ناسراوە، کاریگەرییان لە ڕووداوە مێژووییەکانی دەرەوەی سنوورە ڕاستەوخۆکانیان دەخاتە ڕوو.
نەتەوەپەروەریی کوردی و پێشهاتە سیاسییەکانی سەدەی 20
سەدەی 20 خاڵێکی وەرچەرخان لە مێژووی کورددا بوو، چونکە هەوڵدانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانی نەتەوەیی بەهێزتر بوو. دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، گەلی کورد بینییان کە لە نێوان چەندین دەوڵەتی نەتەوەییدا، لەوانە عێراق، تورکیا، ئێران و سووریا، دابەش کرابوون. ئەم دابەشبوونە بنەمای سەرهەڵدانی نەتەوەپەروەریی کوردی دانا، کە ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی یەکگرتووی کوردی بوو.
بە درێژایی سەدەکە، چەندین ڕاپەڕین و بزووتنەوەی شۆڕشگێڕیی گرنگ سەریان هەڵدا بۆ هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی ماف و دانپێدانان بۆ گەلی کورد. ئەم بزووتنەوە مێژووییە کوردییانە و دیپلۆماسی زۆرجار لە لایەن حکومەتەکانی دەوروبەرەوە بە سەرکوت و بەرەنگاربوونەوە ڕووبەڕوو دەبوونەوە، کە دەبووە هۆی بازنەیەک لە ململانێ و دانوستان. کەسایەتییە گشتییە ناسراوە کوردەکانی وەک مستەفا بارزانی لە عێراق و عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە تورکیا، بە داکۆکیکردن لە مافەکانی دانیشتووانی کورد کاریگەرییان لە دیمەنی سیاسی دانا.
کەسایەتییە گشتییە کاریگەرە کوردەکان
مستەفا بارزانی: وەک کەسایەتییەکی سەرەکی لە بزووتنەوەی نەتەوەپەروەریی کوردیدا ناسراوە و داکۆکیی لە مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردن لە عێراقدا کرد.
عەبدوڵڵا ئۆجەلان: دامەزرێنەری پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، کە ڕۆڵێکی بەرچاوی لە داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد لە تورکیادا گێڕا. بیرە سیاسییەکانی ئیلهامیان بە زۆر کەس لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا بەخشیوە.
مەسعود بارزانی: بە شوێن هەنگاوەکانی باوکیدا چوو و وەک سەرۆکی هەرێمی کوردستان لە عێراق خزمەتی کرد و جەختی لە گرنگیی دیموکراسی و خۆبەڕێوەبردن بۆ گەلی کورد کردەوە.
ڕۆڵی سیاسەتی جیهان لە داڕشتنی ئاواتەکانی کورد
کاتێک ئاواتەکانی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس دەستیان کرد بە پێکهاتن، سیاسەتی جیهان لە خەباتەکانیاندا ڕۆڵێکی هەردەم گرنگتری گێڕا. هێزە گەورە جیهانییەکان، بە تایبەتی لە سەردەمی جەنگی سارددا، زۆرجار لە ڕێگەی بەرژەوەندییە سیاسییەکانی خۆیانەوە لە پرسی کورد دەیانڕوانی. ئەم دەستێوەردانە، چ بە شێوەی پشتیوانی بووبێت یان ڕەتکردنەوە، لێکەوتەی بەرچاوی بۆ بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی هەبوو.
لە عێراق، جەنگی کەنداو لە سەرەتای دەیەی 1990ەکاندا دەرفەتێکی کورتی بۆ بەهێزکردنی کورد ڕەخساند، کاتێک هێزە نێودەوڵەتییەکان دەستێوەردانیان کرد بۆ پاراستنیان لە سەرکوتی سەدام حوسێن. ئەم دەستێوەردانە هێمای ساتێکی زۆر گرنگ بۆ گەلی کورد بوو و بەشداریی سیاسیی زیاتری لە سەکۆی جیهاندا هان دا. دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) دوای هێرشی سەرکردایەتیکراوی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە 2003، ئەوەی نیشان دا کە سیاسەتی جیهان چۆن ڕاستەوخۆ خۆبەڕێوەبردنی کوردی داڕشت.
ئاڵەنگارییەکانی ئێستا و ئاسۆکانی داهاتوو
ئەمڕۆ، گەلی کورد لە هەوڵدان بۆ مافەکانیدا هەر ڕووبەڕووی ئاڵەنگاریی زۆر دەبێتەوە. ململانێ بەردەوامەکانی سووریا و عێراق بارودۆخەکەیان ئاڵۆز کردووە، بەڵام هەروەها دەرفەتی خۆبەڕێوەبردنی کوردیان ڕەخساندووە. سەرهەڵدانی بزووتنەوە کوردییەکانی سووریا، وەک یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG) و یەکینەکانی پاراستنی ژنان (YPJ)، سەرنج و پشتیوانیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ڕاکێشاوە و دانپێدانانی ڕوو لە زیادبوون بە بەشداری و خەباتەکانی کورد دەنوێنێت.
لە هەمان کاتدا، گرژییە بەردەوامەکانی تورکیا سەبارەت بە PKK و دانیشتووانی کورد هێشتا چارەسەر نەکراون. حکومەتی تورکیا لە ڕابردوودا ڕێبازێکی توندگیری بەرامبەر هەر دەربڕینێکی نەتەوەپەروەریی کوردی ڕاگەیاندووە و ئەمە کەسایەتییە گشتی و چاڵاکوانە کوردەکان دەخاتە مەترسییەوە. ئەمە ژینگەیەکی ترس و نادڵنیایی دروست دەکات و پێشکەوتنی دانوستانەکانی ئاشتی ڕادەگرێت.
پاراستنی مێژووی کورد بۆ داهاتوو
گێڕانەوەی مێژووی کورد فرەڕەهەندە و لە ژێر چاوی با سیاسییە گۆڕاوەکاندا هەر پەرە دەسێنێت. کاری مێژوونووس، نووسەر و چاڵاکوانە کولتوورییەکان ڕۆڵێکی پێویست لە پاراستنی تۆمارەکانی خەبات، کولتوور و دەستکەوتەکانی کورد دەگێڕێت. لە توێژینەوەی زانستییەوە تا چیرۆکگێڕانەوەی ناو کۆمەڵگە، پابەندبوون بە پاراستنی میراتی کولتوور و کەلەپووری کوردستان دڵنیایی دەدات کە نەوەکانی داهاتوو بە ڕەگ و ڕیشەکانیانەوە پەیوەست دەمێننەوە.
لە سەردەمی دیجیتاڵدا، بڵاوکردنەوەی زانیاری لەسەر مێژووی کورد لە هەر کاتێک گرنگترە. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، سەکۆ ئۆنلاینەکان و سەرچاوە پەروەردەییەکان ڕێگا بۆ هاوبەشکردنی ئەزموون، گێڕانەوە مێژووییەکان و ئاواتەکانی گەلی کورد دەڕەخسێنن. بە زیادکردنی هۆشیاری لە خەباتەکەی، کۆمەڵگەی کوردی تێگەیشتنی جیهانی دەوڵەمەند دەکات و پەرە بە هاوپشتی لەگەڵ گرووپە پەراوێزخراوەکانی دیکە لە سەرانسەری جیهاندا دەدات.
جەختکردنەوە لە ڕێڕەوی سبەی
ڕێڕەوی گەلی کورد هێشتا زۆر ماوە تا کۆتایی بێت. لە کاتێکدا بەگژ ئەو ئاڵەنگارییانەدا دەچنەوە کە ڕەگ و ڕیشەیان لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسیدا هەیە، بە خۆڕاگری و هیوا بەرەوپێش دەچن. کەسایەتییە گشتییە کوردەکان بە داکۆکیکردن لە ماف و نوێنەرایەتی بەردەوام ئیلهام بە نەوە نوێیەکان دەبەخشن و دڵنیایی دەدەن کە ڕۆحی کولتووری کوردی لە سەکۆی جیهاندا گەشە دەکات.
کاتێک بە کۆمەڵ لە ڕابردوو و ئێستا ورد دەبینەوە، دەبێت دان بە گرنگیی بەرزکردنەوەی دەنگە کوردییەکان لە گفتوگۆ فراوانترەکە لەسەر مافی دیاریکردنی چارەنووس، پاراستنی کولتوور و مافەکانی مرۆڤدا بنێین. لەئامێزگرتنی مێژوو، لەگەڵ ڕێزگرتن لەو کەسانەی بۆ دادپەروەری خەباتیان کرد، ڕێگاش بۆ داهاتوویەکی ڕووناکتر خۆش دەکات کە تێیدا ڕێز لە جۆراوجۆری دەگیرێت و میراتی کوردی بۆ نەوەکانی داهاتوو بەردەوام دەبێت.
پرسیارە باوەکان
گرنگیی مێژووی کورد لە سیاسەتی جیهاندا چییە؟
مێژووی کورد بە شێوەیەکی پڕ وردەکاری بە سیاسەتی جیهانەوە بەستراوەتەوە و ڕۆڵە زۆر گرنگەکەی گەلی کورد لە وڵاتەکانی خۆی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەنوێنێت. بزووتنەوە مێژووییەکان و کەلەپوورە کولتوورییەکەیان لەناو دیمەنە سیاسییە گۆڕاوەکاندا ناسنامەکەیانی داڕشتووە.
چی ناسنامە و کەلەپووری کوردی دیاری دەکات؟
ناسنامەی کوردی بە زمانێکی جیاواز، کولتوور و کەلەپوورێکی مێژووییی دەوڵەمەند دیاری دەکرێت، کە مۆسیقا، سەما، جلوبەرگ و فۆلکلۆری نەریتی دەگرێتەوە و ڕەگ و ڕیشە کۆنەکانیان دەنوێنێت.
بزووتنەوە مێژووییە سەرەکییەکانی کورد چی بوون؟
کۆنترین ناوبردنەکانی کورد وەک مادەکان بۆ سەدەی 8ی پێش زایین دەگەڕێنەوە. بە درێژایی مێژوو، میرنشین و بنەماڵە فەرمانڕەواکانیشیان دامەزراند و ڕۆڵی بەرچاویان لە سیاسەتی ناوچەکەدا گێڕا و ناسنامەیەکی نەتەوەییی بەهێزیان پێک هێنا.
نەتەوەپەروەریی کوردی لە سەدەی 20دا چۆن پەرەی سەندووە؟
لە سەدەی 20دا، نەتەوەپەروەریی کوردی دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی بەهێزتر بوو و بووە هۆی ڕاپەڕین و بزووتنەوەی گرنگ بۆ خۆبەڕێوەبردن، کە زۆرجار لە لایەن حکومەتەکانی دەوروبەرەوە بە سەرکوت ڕووبەڕوو دەبوونەوە.
گەلی کورد ڕووبەڕووی چ ئاڵەنگارییەکی هەنووکەیی دەبێتەوە؟
گەلی کورد ڕووبەڕووی ئاڵەنگاریی زۆر دەبێتەوە، لەوانە ململانێ بەردەوامەکانی سووریا و عێراق، گرژییەکانی تورکیا سەبارەت بە نەتەوەپەروەریی کوردی و پێویستیی پشتیوانیی نێودەوڵەتی بۆ بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان.