**پوختەی زیرەکیی دەستکرد:** هەواڵە کوردییەکانی ئەم هەفتەیە جیاوازیی نێوان زیندووییی ژیانی مەدەنی و مەترسیی سیاسی پیشان دەدەن. هەرێمی کوردستان لە جەژنی قورباندا پێشوازیی لە زیاتر لە 350,000 گەشتیار کرد و ڕۆڵی بەردەوامی خۆی وەک مەبەستێکی ئارام بۆ خێزانەکانی سەرتاسەری عێراق پیشان دا. لە هەمان کاتدا، مشتومڕی عێراق لەسەر گرووپە چەکدارەکان، ناکۆکییەکانی نوێنەرایەتیی کوردانی سووریا، فشارەکانی مافی مرۆڤ لە کوردستانی ئێران و پرۆسە ناسکەکەی ئاشتیی تورکیا و کورد پیشان دەدەن کە کۆمەڵگە کوردییەکان هێشتا لە ناوەندی پرسیارە هەرێمییەکانی دەسەڵاتی دەوڵەت و ماف و ئاسایش و نوێنەرایەتیدان.
ناوەڕۆک
• پێشەکی: هەفتەیەکی جووڵە و فشار و ئاماژەی سیاسی
• گەشتیاریی جەژن ڕاکێشانی کۆمەڵایەتیی هەرێمی کوردستان پیشان دەدات
• مشتومڕی گرووپە چەکدارەکانی عێراق و فاکتەری کوردستان
• ڕۆژاڤا و نوێنەرایەتیی کوردانی سووریا هێشتا جێی ناکۆکین
• پرۆسەی ئاشتیی تورکیا: چوارچێوەی یاسایی یان نادیاریی سیاسی
• ڕۆژهەڵات: حوکمی ئێعدام و دەستبەسەرکردن و هۆشداریی مافی مرۆڤ
• ڕیزبەندیی کاتی: هەواڵە کوردییەکانی چەند مانگی ڕابردوو
• پرسیار و وەڵام: ئەوەی خوێنەران دەبێت بیزانن
پێشەکی: هەفتەیەکی جووڵە و فشار و ئاماژەی سیاسی
هەواڵە کوردییەکانی ئەم هەفتەیە بە دوو جۆری زۆر جیاوازی جووڵە شێوەیان گرت. یەکەمیان جووڵە بە مانا ڕاستەقینەکەی بوو: خێزان و سەردانکەری شوێنە پیرۆزەکان و پشووگوزەران و میوانان کە لە جەژنی قورباندا بۆ هەرێمی کوردستان دەهاتن و بە ناویدا دەگەڕان. ڕووداو ڕایگەیاند کە زیاتر لە 350,000 گەشتیار لە ماوەی جەژنەکەدا سەردانی چوار پارێزگاکەی هەرێمیان کردووە و نزیکەی 80 لە سەدیان لە عێراقی فیدراڵەوە هاتوون.[1] ئەم ژمارەیە گرنگە چونکە گەشتیاری تەنها چالاکییەکی ئابووری نییە. لە حاڵەتی کورددا، تێڕوانینەکان بۆ ئارامی و میوانداری و سروشت و ڕێکخستنی ژیانی گشتیش ڕەنگ دەداتەوە.
جۆری دووەمی جووڵەکە سیاسی بوو. حکومەتە نوێیەکەی عێراق هەر بەردەوام ڕووبەڕووی فشار بووەوە لەسەر چۆنیەتیی هێنانە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی گرووپە چەکدارەکان؛ مشتومڕێک کە ڕاستەوخۆ هەرێمی کوردستان دەهێنێتە ناو بابەتەکە، چونکە هەندێک لە لایەنە پشتگیریکراوەکانی ئێران بوونی هێزەکانی هاوپەیمانیی بیانی لە باکووری عێراق وەک هۆکارێک بۆ ڕەتکردنەوەی چەکدانان باس دەکەن.[2] لە سووریا، نوێنەرایەتیی کورد هێشتا جێی ناکۆکی بوو دوای ئەو ڕاپۆرتانەی کە کورد لە پرۆسەی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی گەلدا تەنها پێنج کورسی بە دەست هێناوە، لە کاتێکدا پارتە کوردییەکان بەردەوام داوای بەشدارییەکی زۆر گەورەتریان دەکرد کە لەگەڵ کێشی دانیشتووانی و سیاسییان بگونجێت.[3]
ئەم هەفتەیە هەروەها مشتومڕی نوێ لەسەر پرۆسەی ئاشتیی کوردی لە تورکیا هەبوو. عەبدوڵڵا ئۆجەلان، کە لە ئیمڕالییەوە لە ڕێگەی کەناڵەکانی پارتی دەم و پەیوەندییە خێزانییەکانەوە قسەی دەکرد، هۆشداری دا کە «کاتمان نییە بەفیڕۆی بدەین» و داوای چوارچێوەیەکی یاسایی کرد بۆ ئەوەی پرۆسەکە لە چاوەڕوانی و نادیاری تێپەڕێت.[4] [5] لە کوردستانی ئێرانیش، گرووپەکانی مافی مرۆڤ هەواڵی پەسەندکردنی حوکمی ئێعدامی زیندانییە سیاسییە کوردەکان و فشاری فراوانتری مانگی ئایاریان لەسەر کۆمەڵگەی مەدەنیی کورد و کەسایەتییە کولتوورییەکان و دەستبەسەرکراوان دا.[6] [7]
گەشتیاریی جەژن ڕاکێشانی کۆمەڵایەتیی هەرێمی کوردستان پیشان دەدات
ئەرێنیترین هەواڵی هەفتەکە لە کەرتی گەشتیاریی هەرێمی کوردستانەوە هات. ڕووداو ڕایگەیاند کە زیاتر لە 350,000 گەشتیار لە پشووی چوار ڕۆژەی جەژنی قورباندا سەردانی هەولێر و دهۆک و هەڵەبجە و سلێمانییان کردووە.[1] بەرپرسان گوتیان نزیکەی 80 لە سەدی میوانەکان لە عێراقی فیدراڵەوە هاتوون، بە تایبەتی لە پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشوورەوە.[1]
ژمارەکان لە سەرتاسەری هەرێمدا سەرنجڕاکێش بوون. بەپێی ڕاپۆرتەکان، هەولێر زیاتر لە 100,000 گەشتیاری وەرگرت، بە بەراورد بە 89,000 لە پشووی جەژنی قوربانی ساڵی پێشوو. سلێمانی لە ڕۆژی پێش جەژنەوە تا یەکشەممە نزیکەی 100,000 سەردانکەری تۆمار کرد، هەڵەبجەش هەواڵی زیاتر لە 100,000 سەردانکەری بۆ شوێنە گەشتیارییەکان دا. دهۆک ڕۆژانە زیاتر لە 8,000 گەشتیاری وەرگرت و کۆی پێنج ڕۆژەکە لە 50,000 تێپەڕی.[1]
پارێزگا یان ناوچە | ژمارەی ڕاپۆرتکراوی گەشتیاری لە جەژنی قورباندا | هۆکاری گرنگییەکەی
هەرێمی کوردستان بە گشتی | زیاتر لە 350,000 سەردانکەر | ڕاکێشانی بەردەوامی هەرێم وەک مەبەستێکی پشوو پیشان دەدات.
هەولێر | زیاتر لە 100,000 سەردانکەر | گەشەکردن بە بەراورد بە ماوەی جەژنی قوربانی پێشوو ڕەنگ دەداتەوە.
سلێمانی | نزیکەی 100,000 سەردانکەر | هێزی گەشتیاری لە ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستان پشتڕاست دەکاتەوە.
هەڵەبجە | زیاتر لە 100,000 سەردانکەر بۆ شوێنە گەشتیارییەکان | ناسراوی زیاتر و زیاتری هەڵەبجە لە دەرەوەی یادەوەرییە مێژووییە کارەساتبارەکەی دەخاتە ڕوو.
دهۆک | زیاتر لە 50,000 سەردانکەر لە پێنج ڕۆژدا | ڕاکێشانی هاوینەهەوارەکان و گەشتیاریی شاخ لە باکوور پیشان دەدات.
گەشتیاری مانای سیاسییش هەڵدەگرێت. هەرێمێک کە لە ماوەی نائارامییەکی فراوانتری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەتوانێت سەدان هەزار سەردانکەر ڕابکێشێت، خۆی وەک شوێنێکی ئارامیی ڕێژەیی پیشان دەدات. ئەوەی زۆربەی سەردانکەرەکان لە عێراقی فیدراڵەوە هاتوون بە تایبەتی گرنگە. ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە زۆرێک لە عێراقییەکان هێشتا هەرێمی کوردستان وەک پەناگەیەکی پشوو دەبینن: لە لووتکەی گەشتکردنی پشوودا لە زۆر ناوچەی دیکە فێنکتر و سەوزتر و ڕێکخراوتر و ئارامترە.
بەرپرسان هەروەها جەختیان لە هەماهەنگیی نێوان هێزە ئەمنییەکان و دامەزراوە حکومییەکان کردەوە و گوتیان لە ماوە قەرەباڵغەکەی جەژن هیچ ڕووداوێکی نەخوازراو ڕووی نەداوە.[1] ئەم خاڵە لە ناوەندی وێنە گشتییەکەی هەرێمدایە. گەشتیاری بە ڕێگا و هۆتێل و خاڵی پشکنین و چێشتخانە و شوێنە سروشتییەکان و کارکردنی پۆلیس و متمانەی گشتییەوە بەستراوە. لە هەفتەیەکدا کە زۆرێک لە هەواڵە هەرێمییەکان بە گرووپە چەکدارەکان و سەرکوت و ململانێی جیۆسیاسی داگیر کرابوو، هەواڵی گەشتیاری ڕوویەکی دیکەی ژیانی گشتیی کوردی پیشان دا: خێزان و بازاڕ و شاخ و میوانداری و هێزی ئابووریی سەقامگیری.
مشتومڕی گرووپە چەکدارەکانی عێراق و فاکتەری کوردستان
مشتومڕە سیاسی و ئەمنییەکەی عێراق هەر توند مایەوە. عەرەب نیوز، بە پشتبەستن بە ئاژانسی فرانس پرێس، ڕایگەیاند کە کەتائیبی حیزبوڵڵا بەڵێنی بەردەوامبوونی «کردەوەی چەکداری» داوە، لە کاتێکدا بەغدا ڕووبەڕووی فشاری ئەمریکا دەبێتەوە بۆ چەکدانانی لایەنە پشتگیریکراوەکانی ئێران.[2] عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عێراق، لە دەستبەکاربوونی لە ناوەڕاستی ئایارەوە بەڵێنی داوە چەک تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت.[2] ئەم بنەمایە، کە زۆرجار بە تاکەدەسەڵاتی دەوڵەت بەسەر چەکدا پوختە دەکرێتەوە، تاقیکردنەوەیەکی سەرەکییە بۆ هەر حکومەتێکی عێراق.
بابەتەکە ڕاستەوخۆ هەرێمی کوردستان دەگرێتەوە. بەپێی ڕاپۆرتەکان، کەتائیبی حیزبوڵڵا ڕەت دەکاتەوە گفتوگۆ لەسەر چەکدانان بکات تا هێزە بیانییەکان لە هەرێمی کوردستانی باکووری عێراق بڵاوکراوەنەتەوە و بەشێکن لە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا کە لە 2014 بۆ شەڕکردن دژی چەکداران پێک هێنرا.[2] هەمان ڕاپۆرت دەڵێت خشتەی کۆتاییهێنانی ئەرکی هاوپەیمانییەکە لە هەرێمی کوردستان بۆ مانگی ئەیلوول دانراوە.[2]
ئەمە هەرێمی کوردستان دەخاتە ناو مشتومڕێکی گەورەتری عێراقی و هەرێمی. بۆ حکومەتی فیدراڵ، چەکدانان یان تێکەڵکردنی لایەنە چەکدارەکان پرسێکی سەروەرییە. بۆ لایەنە چەکدارەکان، بوونی سەربازیی بیانی وەک پاساو بۆ هێشتنەوەی چەک بەکار دەهێنرێت. بۆ هەرێمی کوردستان پرسیارەکە ئاڵۆزترە. پشتگیریی هاوپەیمانییەکە لە مێژوودا بە شەڕ دژی دەوڵەتی ئیسلامی و ڕاهێنان و هەماهەنگی لەگەڵ هێزەکانی پێشمەرگە و پێکهاتە فراوانترەکەی ئاسایشی باکووری عێراقەوە بەستراوەتەوە.
کێشەکە ئەوەیە هەرێم دەکرێت لە ناکۆکییەکانی نێوان بەغدا و واشنتن و ئەکتەرە نزیکەکانی ئێراندا ببێتە ئامرازێکی دانوستان لە گوتاردا. کاتێک گرووپێکی چەکدار بوونی هاوپەیمانی لە کوردستان وەک هۆکاری هێشتنەوەی چەک دەهێنێتەوە، هەرێم دەکاتە بەشێک لە پاساوی مشتومڕێکی سەرتاسەریی گرووپە چەکدارەکان. ئەمە گرنگە چونکە ئاسایشی کورد دووبارە و دووبارە بە هەماهەنگی لەگەڵ هاوبەشە نێودەوڵەتییەکانەوە بەستراوە، لە کاتێکدا سەقامگیریی سیاسیی بەغدا بە هێنانە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی هێزی زۆرەملێیەوە بەستراوە.
ڕۆژاڤا و نوێنەرایەتیی کوردانی سووریا هێشتا جێی ناکۆکین
لە سووریا، نوێنەرایەتیی کورد هێشتا یەکێکە لە هەستیارترین پرسە چارەسەرنەکراوەکان. هاوار نیوز لە پوختەکردنەوەی ڕووماڵی ڕۆژنامە هەرێمییەکاندا هەواڵی ڕەخنە لە پرۆسەی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی گەل دا و گوتی کورد تەنها پێنج کورسی لە 210 بە دەست هێناوە.[3] بەپێی ڕاپۆرتەکان، پارت و بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان، لەوانە پارتی یەکێتیی دیموکرات، ئەنجامەکانیان ڕەت کردەوە و داوایان کرد ژمارەکە لە 40 کورسی کەمتر نەبێت.[3]
ژمارەکان لە ڕووی سیاسییەوە جێی مشتومڕن چونکە پەیوەندییان بە داهاتووی پێگەی کورد لە سووریاوە هەیە. پرۆسەیەک کە لە ئەنجومەنێکی 210 ئەندامیدا تەنها پێنج کورسیی کوردی بەرهەم دەهێنێت، ڕەنگە وەک بەشدارکردن پێشکەش بکرێت، بەڵام پارتە کوردییەکان دەڵێن نوێنەرایەتیی کێشی دانیشتووانی یان ڕۆڵی مێژووییی دانیشتووانی کورد ناکات.[3] ڕاپۆرتەکە هەروەها ئاماژەی بە لاوازیی نوێنەرایەتیی ژنان کرد و گوتی تەنها یەک ژن لە لیستی ئەندامە هەڵبژێردراوەکاندا هەبوو، لە کاتێکدا چاوەڕوان دەکرا سەرۆکی گواستنەوە ئەو 70 ئەندامەی ماون دابنێت.[3]
ئەم مشتومڕە درێژە بە بابەتەکانی پوختەهەواڵی هەفتانەی پێشووی Kurdish-History دەدات، هاوڵاتیبوون لە ڕۆژاڤا، گەڕانەوە بۆ عەفرین و فشارە ئەمنییەکان لەسەر هەرێمی کوردستان. ئەو وتارە لە داواکاریی هاوڵاتیبوونی کوردە بێ ڕەگەزنامەکان و گەڕانەوەی خێزانە ئاوارەکانی عەفرین کۆڵییەوە. پرسی ئێستا نوێنەرایەتییە: کێ لە سیستەمی نوێی سووریادا بە ناوی کۆمەڵگە کوردییەکانەوە قسە دەکات، کورسییەکان چۆن دابەش دەکرێن و ئایا پارتە کوردییەکان وەک لایەنی نیشتمانیی یەکسان مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت.
نوێنەرایەتی تەنها بابەتێکی هێمایی نییە. کاریگەری لەسەر داڕشتنی دەستوور و مافی زمان و لامەرکەزی و ڕێکخستنە ئەمنییەکان و ئیدارەی خۆجێیی و پەیوەندیی نێوان دیمەشق و باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا هەیە. ئەگەر ئەکتەرە سیاسییە کوردییەکان میکانیزمی پەرلەمانی بە «دامەزراندنێکی پەردەپۆشکراو» ببینن، لەبری هەڵبژاردنێکی ڕاستەقینە، مەترسییەکە ئەوەیە گواستنەوەی سووریا هەمان شێوازە کۆنەکانی دوورخستنەوە لە ژێر زمانی نوێی دامەزراوەییدا دووبارە بەرهەم بهێنێتەوە.[3]
پرۆسەی ئاشتیی تورکیا: چوارچێوەی یاسایی یان نادیاریی سیاسی
پرۆسەی ئاشتیی تورکیا و کورد بە پەیامەکانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان گەڕایەوە بۆ سەردێڕەکان. کوردستان24 ڕایگەیاند کە ئۆجەلان هانی تورکیای داوە چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ پرۆسەی ئاشتی دابنێت و هۆشداری دا دواخستن مەترسیی نائارامی دروست دەکات.[4] تورکیش مینت، بە پشتبەستن بە ئاژانسی فرانس پرێس، هەمان پەیامی سەرەکیی ڕاگەیاند: مانەوە لە چاوەڕوانیدا «تەنها مەترسی دروست دەکات» و «کاتمان نییە بەفیڕۆی بدەین».[8]
کاتەکە چارەنووسسازە. کوردستان24 ڕایگەیاند کە پەکەکە ساڵی ڕابردوو وازی لە خەباتە چەکدارییە چوار دەیەییەکەی هێناوە و لە 5ی ئایاری 2026دا ڕێکخراوەکە گواستنەوەی بۆ «بزووتنەوەی ئاپۆیستی» ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی چاوەڕێی هەنگاوە یاساییە بەرامبەرەکانی ئەنقەرەیە.[4] ئۆجەلان لە پەیامێکی دواتری جەژندا گوتی تورکیا «زیاتر لە هەر کاتێکی پێشوو لە ئازادی و دیموکراسی نزیکە» و دیسان جەختی لە پێویستیی چوارچێوەیەکی فەرمیی یاسایی و دەستووری کردەوە.[5]
بەپێی کوردستان24، پەروین بولدان گوتی ئۆجەلان پێشنیاری یاسایەکی بنەڕەتیی چوارچێوەی کردووە کە لە حەوت تا هەشت ماددەی دەستووری پێک دێت و وەک ڕێکارێکی یەکجارە بۆ پتەوکردنی پرۆسەی ئاشتی لەبەرچاو گیراوە.[5] بەپێی ڕاپۆرتەکان، بەرپرسانی پارتی دەم دەیانەوێت پێش ئەوەی پەرلەمانی تورکیا بچێتە پشووی هاوین، چاکسازیی یاسایی ئەنجام بدرێت.[5]
ئەمە پرسیارە سەرەکییەکەیە: ئایا پرۆسەیەکی ئاشتی دەتوانێت بێ یاسا بەردەوام بێت؟ گفتوگۆ نافەرمییەکان و هەنگاوە هێماییەکان و ئاگربەستی کاتی ڕەنگە لە ماوەی کورتدا توندوتیژی کەم بکەنەوە. بەڵام پرۆسەیەکی بەردەوام بنەمایەکی یاسایی دەوێت کە بەشداریی سیاسی و میکانیزمەکانی لێبوردن یان تێکەڵکردنەوە و مافە خۆجێییەکان و پرسەکانی زیندانیان و پاراستنی زمان و دڵنیایی بەرامبەر پاشگەزبوونەوەی لەناکاو دیاری بکات. بێ چوارچێوەیەکی لەو جۆرە، پرۆسەکە هەر بەرامبەر هەڵبژاردن و کاردانەوەی ناسیۆنالیستی و بڕیاری دادگا و قەیرانی هەرێمی لاواز دەمێنێتەوە.
لێدوانەکانی ئۆجەلان پرسی کوردیان بە تەندروستیی فراوانتری دیموکراسیی تورکیاشەوە بەستەوە. تورکیش مینت ڕایگەیاند کە ئەو ڕەخنەی لە کردەوەی پۆلیس لە بارەگای پارتی گەلی کۆماری گرتووە و پرسیویەتی ئایا شکاندن و چوونە ناو بارەگای پارتێک بە چەکوشێکی گەورە لەگەڵ دیموکراسی دەگونجێت.[8] ئەمە گرنگە چونکە مافە سیاسییەکانی کورد و پێوەرە دیموکراتییەکانی تورکیا لێک جیا ناکرێنەوە. دەوڵەتێک کە بۆ ئۆپۆزیسیۆنی سەرەکی مەودای دیموکراسی تەسک دەکاتەوە، ئەگەری ئەوە کەمە متمانەیەکی قووڵ لە ناو ئەکتەرە کوردییەکاندا دروست بکات.
ڕۆژهەڵات: حوکمی ئێعدام و دەستبەسەرکردن و هۆشداریی مافی مرۆڤ
نیگەرانییەکانی مافی مرۆڤ لە کوردستانی ئێران توندتر بوون. کوردپا ڕایگەیاند کە دادگای باڵای ئێران حوکمی ئێعدامی دوو زیندانیی سیاسیی کوردی خەڵکی بۆکان، محەممەد فەرەجی و ڕەئووف شێخ مەعرووفی، پەسەند کردووە.[6] هەردووکیان لە ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕانەکەی ژن، ژیان، ئازادیدا دەستبەسەر کران و بەپێی ڕاپۆرتەکان لە ژێر مەترسیی جدیی ئێعدامدان.[6]
بەپێی کوردپا، ئەم دوو پیاوە بێ فەرمانی دادوەری لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە دەستگیر کران، بۆ لێکۆڵینەوە گوازرانەوە و بۆ وەرگرتنی دانپێدانانی زۆرەملێ ڕووبەڕووی ئەشکەنجەی توندی جەستەیی و دەروونی بوونەوە.[6] ڕاپۆرتەکە هەروەها دەڵێت ڕێگەیان پێ نەدراوە دەستیان بەو پارێزەرانە بگات کە خۆیان هەڵیان دەبژێرن و خێزانەکانیان هێشتا بە قووڵی لە ئێعدامی نزیک نیگەرانن.[6]
پوختەهەواڵێکی فراوانتری ئینستیتووتی کوردیی واشنتن، ئایاری 2026ی بە مانگێکی توندبوونەوەی فشار لە سەرتاسەری ڕۆژهەڵات وەسف کرد، لەوانە دەستگیرکردن و دەستبەسەرکردنی بێ پەیوەندی بە دەرەوە و فشاری زیندان و سنووردارکردنی کولتوور و ئێعدامی نهێنی و کۆنترۆڵی سەربازیی شەقامەکان.[7] پوختەهەواڵەکە فشاری لەسەر کەسایەتییە کولتووری و پەروەردەییە کوردییەکان تۆمار کرد، لەوانە هونەرمەند و گۆرانیبێژ و مامۆستا و چالاکوانانی زمان.[7]
بواری نیگەرانی لە ڕۆژهەڵات | شێوازی ڕاپۆرتکراو | هۆکاری گرنگییەکەی
سزای مردن | حوکمی ئێعدامی پەسەندکراو یان ڕاپۆرتکراو دژی زیندانییە سیاسییە کوردەکان.[6] [7] | مەترسیی فۆریی ئێعدام و نیگەرانیی نێودەوڵەتیی مافی مرۆڤ دروست دەکات.
دانپێدانانی زۆرەملێ | ڕاپۆرتی ئەشکەنجە و فشار لە کاتی لێکۆڵینەوەدا.[6] | کێشەی جدیی دادگاییکردنی دادپەروەرانە و ڕەچاوکردنی ڕێکارە یاساییەکان دەخاتە ڕوو.
فشاری کولتووری | ڕاپۆرتی فشار لەسەر مۆسیقاژەن و مامۆستا و کەسایەتییە کولتوورییە کوردییەکان.[7] | پیشان دەدات کە سەرکوت ناسنامە و دەربڕینی کولتوور دەکاتە ئامانج، تەنها سیاسەتی چەکداری ناگرێتەوە.
دەستبەسەرکردنی بێ پەیوەندی بە دەرەوە | بەپێی ڕاپۆرتەکان، چەندین حاڵەتی ئایار ڕێگرییان لە پەیوەندیی خێزان و دەستگەیشتن بە پارێزەر لەخۆ گرتووە.[7] | مەترسیی خراپ مامەڵەکردن و ونکردن و لێدوانی زۆرەملێ زیاد دەکات.
دۆسیەی ڕۆژهەڵات دەبێت لەگەڵ قەیرانە فراوانترەکەی ناوچە بخوێندرێتەوە. دەسەڵاتدارانی ئێران زۆرجار چالاکیی کوردی بە زمانی ئەمنی دەخەنە ڕوو، بە تایبەتی لە ماوەی شەڕ یان فشاری دەرەکیدا. بەڵام گرووپە کوردییەکانی مافی مرۆڤ وەسفی شێوازێک دەکەن کە تێیدا ناڕەزاییی سیاسی و دەربڕینی کولتووری و کۆمەڵگەی مەدەنی وەک هەڕەشە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. ئەنجامەکە بازنەیەکی دەستگیرکردن و ترساندن و سزای مردنە کە کۆمەڵگە کوردییەکان لە ژێر فشاری بەردەوامدا دەهێڵێتەوە.
واشنتن و پرسی کورد
ئەم هەفتەیە هەروەها مشتومڕی نوێ لەسەر سیاسەتی ئەمریکا و کورد هەبوو. وتارێکی دیلیمان عەبدولقادر لە Middle East Forum Observerدا بەڵگەی بۆ ئەوە هێنایەوە کە ئەمریکا دەبێت نێردراوێکی تایبەت بۆ کاروباری کورد دابنێت.[9] وتارەکە بۆچوونە و دەبێت وەک شیکاری بخوێندرێتەوە، نەک هەواڵی ڕاستەوخۆ. سەرەڕای ئەوە، نیگەرانییەکی دووبارەبووەوەی کوردی دەخاتە ڕوو: واشنتن زۆرجار لە ڕێگەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەنقەرە و بەغدا و دیمەشقەوە مامەڵە لەگەڵ پرسە کوردییەکان دەکات، لەبری ئەوەی بە تێڕوانینێکی کوردیی گشتگیرەوە لێیان بڕوانێت.
بانگەشەکە ئەوەیە پرسی کورد سنوورەکانی دەوڵەت تێدەپەڕێنێت. کورد لە ناوەندی هاوسەنگیی فیدراڵیی عێراق و باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا و مشتومڕی دیموکراتیزەکردنی تورکیا و دیمەنی مافی کەمینەکان و ئۆپۆزیسیۆنی ئێراندایە. پێکهاتەیەکی سیاسەتی ئەمریکا کە ئەم پرسانە بە جیاواز مامەڵەیان لەگەڵ بکات، ڕەنگە ئەوە لەبەرچاو نەگرێت کە فشار لە بەشێکی کوردستان زۆرجار کاریگەری لەسەر بەشەکانی دیکە هەیە.
ئەمە بە تایبەتی دوای ناکۆکییە تازەکان لەسەر پەیوەندیی ئەمریکا و کورد و گرووپە ئۆپۆزیسیۆنە کوردییەکانی ئێران و هێزەکانی هاوپەیمانی لە هەرێمی کوردستان و داهاتووی ڕۆژاڤا پەیوەندیدارە. پوختەهەواڵی هەفتانەی پێشووی Kurdish-History، گفتوگۆکانی بەغدا، هێرشی درۆن و دەرکەوتنی کولتووریی کورد، لە ناکۆکییەکانی هەولێر و بەغدا و هەڕەشەکانی درۆنی ئێران و دیپلۆماسیی کولتووریی کورد کۆڵییەوە. ئەم هەفتەیە پرسیارە سیاسییەکە فراوانتر دەبێت: ئایا ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکان دەبێت تەنها لە ڕێگەی دەوڵەتە هەبووەکانەوە مامەڵە لەگەڵ کورد بکەن، یان دەبێت کەناڵگەلێک دروست بکەن کە کۆمەڵگە کوردییەکان وەک واقیعێکی سیاسیی هەرێمی بناسن؟
ڕیزبەندیی کاتی: هەواڵە کوردییەکانی چەند مانگی ڕابردوو
بەروار | پەرەسەندن | هۆکاری گرنگییەکەی
شوباتی 2026 | ململانێی فراوانترەکەی ئێران ژینگەیەکی ئەمنیی هەرێمیی هێنایە کایەوە کە تێیدا ناوچە کوردییەکان و گرووپە ئۆپۆزیسیۆنە کوردییەکانی ئێران ڕووبەڕووی هەڕەشەی دووبارەبووەوە بوونەوە. | ئەمە پاشخانی بۆ مشتومڕە دواترەکانی هێزەکانی هاوپەیمانی و گرووپە چەکدارەکان و ئاسایشی سنووربەزێن دانا.
5ی ئایاری 2026 | کوردستان24 ڕایگەیاند کە پەکەکە گواستنەوەی بۆ «بزووتنەوەی ئاپۆیستی» ڕاگەیاندووە و چاوەڕێی هەنگاوە یاساییە بەرامبەرەکانی ئەنقەرەیە.[4] | هەنگاوەکە سەرنجی لە خەباتی چەکدارییەوە بۆ چوارچێوە یاسایی و سیاسییەکەی پرۆسەیەکی ئەگەریی ئاشتی گواستەوە.
23–24ی ئایاری 2026 | Kurdish-History نووسراوە هەفتانە تازەکانی هەواڵی لەسەر هاوڵاتیبوونی ڕۆژاڤا و گەڕانەوە بۆ عەفرین و گفتوگۆکانی بەغدا و هێرشی درۆن و دەرکەوتنی کولتووریی کورد بڵاو کردەوە. | ئەم نووسراوە ناوخۆییانە بۆ ئەو خوێنەرانەی پەرەسەندنە هەفتانە کوردییەکان بەدوادا دەچن پەیوەستگی دابین دەکەن.
24–25ی ئایاری 2026 | نوێنەرانی پارتی دەم سەردانی ئۆجەلانیان کرد؛ ئەو هۆشداری دا کە «کات نییە بەفیڕۆ بدرێت» و داوای چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ پرۆسەی ئاشتی کرد.[4] [8] | پرۆسەی ئاشتی چووە قۆناغێکی یاسایی و دەستووری، لەبری ئەوەی تەنها مشتومڕێکی ئەمنی بمێنێتەوە.
29ی ئایاری 2026 | پەیامی جەژنی ئۆجەلان گوتی تورکیا «زیاتر لە هەر کاتێکی پێشوو لە ئازادی و دیموکراسی نزیکە»، لە کاتێکدا کەسایەتییەکانی دەم باس لە یاسایەکی پێشنیارکراوی چوارچێوەیان کرد.[5] | پەیامەکە مشتومڕی نوێ لەسەر ئەوە هێنایەوە کە ئایا ئەنقەرە پێش پشووی هاوینی پەرلەمان هەنگاو دەنێت.
30ی ئایاری 2026 | کوردپا هەواڵی پەسەندکردنی حوکمی ئێعدامی محەممەد فەرەجی و ڕەئووف شێخ مەعرووفی دا.[6] | ڕاپۆرتەکە نیگەرانی لە ئێعدام و ڕەچاوکردنی ڕێکارە یاساییەکان لە کوردستانی ئێران توندتر کرد.
31ی ئایاری 2026 | ڕووداو ڕایگەیاند کە زیاتر لە 350,000 گەشتیار لە جەژنی قورباندا سەردانی هەرێمی کوردستانیان کردووە.[1] | گەشتیاری ڕاکێشان و سەقامگیریی ڕێژەیی هەرێمی خستە ڕوو، سەرەڕای فشارە هەرێمییەکان.
31ی ئایاری 2026 | عەرەب نیوز/ئاژانسی فرانس پرێس هەواڵی بەڵێنی کەتائیبی حیزبوڵڵای بۆ هێشتنەوەی چەک دا، لە ناو فشاری ئەمریکا و هەوڵی بەغدا بۆ ئەوەی چەک تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت.[2] | مشتومڕی گرووپە چەکدارەکانی عێراق ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر کوردستان هەیە، چونکە هەندێک لایەن هێزەکانی هاوپەیمانی لە هەرێم دەهێننەوە.
بۆ پاشخانێکی مێژووییی قووڵتر، خوێنەران دەتوانن دیسان بگەڕێنەوە بۆ وتارەکانی Kurdish-History لەسەر بنەماڵەی فەرمانڕەوای بابان و بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەردەڵان. ئەم مێژووانە پیشان دەدەن کە ژیانی سیاسیی کورد لە مێژە بە دانوستانی نێوان هێزە هەرێمییەکان و دامەزراوە خۆجێییەکان و ناسنامەی کولتووری شێوەی گرتووە.
پرسیار و وەڵام: ئەوەی خوێنەران دەبێت بیزانن
1. بۆچی ژمارەی گەشتیاریی جەژن گرنگە؟
پیشان دەدات کە هەرێمی کوردستان هێشتا مەبەستێکی سەرەکیی خێزانەکانی سەرتاسەری عێراقە. زیاتر لە 350,000 سەردانکەر لە جەژندا نیشانەی متمانەی گشتییە بە ئارامی و ژێرخان و ئابووریی میوانداریی هەرێم.[1]
2. بۆچی مشتومڕی گرووپە چەکدارەکانی عێراق بۆ کورد گرنگە؟
هەندێک لایەنی چەکدار هێزەکانی هاوپەیمانیی بیانی لە هەرێمی کوردستان وەک هۆکاری ڕەتکردنەوەی چەکدانان دەهێننەوە. ئەمە هەرێم دەکاتە بەشێک لە مشتومڕی سەرتاسەری لەسەر دەسەڵاتی دەوڵەت و هێزە بیانییەکان و چەکی میلیشیاکان.[2]
3. سکاڵای سەرەکیی کورد لە پرۆسە پەرلەمانییەکەی سووریا چییە؟
ڕاپۆرتەکان دەڵێن ئەکتەرە کوردییەکان ناڕەزایییان دەربڕیوە بە بەدەستهێنانی تەنها پێنج کورسی لە 210 و داوایان کردووە ژمارەکە لە 40 کورسی کەمتر نەبێت. پرسەکە ئەوەیە ئایا نوێنەرایەتیی کورد واقیعی سیاسی ڕەنگ دەداتەوە یان تەنها بەشدارکردنێکی هێماییە.[3]
4. مەبەستی ئۆجەلان لە چوارچێوەی یاسایی بۆ ئاشتی چییە؟
داوا دەکات پرۆسەی ئاشتی لە چاوەڕوانی و پەیوەندیی نافەرمییەوە بچێتە ناو یاسا. ڕاپۆرتەکان باس لە پێشنیاری یاسادانانی دەستووری یان چوارچێوەیی دەکەن کە پێکهاتە بە پرۆسەکە دەبەخشێت و مەترسیی پاشگەزبوونەوە کەم دەکاتەوە.[4] [5] [8]
5. بۆچی ڕاپۆرتەکانی حوکمی ئێعدام لە ڕۆژهەڵات پەلەیان پێویستە؟
کوردپا ڕایگەیاندووە کە دوای پەسەندکردنی دادگای باڵا، دوو زیندانیی سیاسیی کورد ئێستا ڕووبەڕووی مەترسیی جدیی ئێعدام دەبنەوە. بانگەشەکانی ئەشکەنجە و دانپێدانانی زۆرەملێ و نەبوونی دەستگەیشتن بە پارێزەری هەڵبژێردراو ئەم دۆسیانە دەکەنە جێی نیگەرانیی تایبەت.[6]
سەرچاوەکان
[1] Rudaw — Over 350,000 tourists visit Kurdistan Region during Eid al-Adha holiday — https://rudaw.net/english/categories/kurdistan/958726
[2] Arab News / AFP — Kataeb Hezbollah vows to keep arms as Iraq faces US pressure to disarm groups — https://www.arabnews.jp/en/middle-east/article_171137/
[3] Hawar News / ANHA — Weekly panorama: elections marginalize Syrian components; anticipated agreement on Iran — https://hawarnews.com/en/weekly-panorama-elections-marginalize-syrian-components-anticipated-agreement-on-iran
[4] Kurdistan24 — Jailed PKK Leader Says 'No Time to Lose' in Establishing Legal Basis for Türkiye's Peace Process — https://www.kurdistan24.net/en/story/916251/jailed-pkk-leader-says-no-time-to-lose-in-establishing-legal-basis-for-t%C3%BCrkiyes-peace-process
[5] Kurdistan24 — Öcalan Says Türkiye Is 'Closer to Freedom and Democracy' in Eid Message — https://www.kurdistan24.net/en/story/916861
[6] Kurdpa — Death sentences of two Jin, Jiyan, Azadi political prisoners confirmed by Supreme Court — https://kurdpa.net/en/news/2026/05/61
[7] Washington Kurdish Institute — Kurdistan Digest May 2026 — https://dckurd.org/2026/05/26/kurdistan-digest-may-2026-2/
[8] Turkish Minute / AFP — Öcalan warns Turkey peace process needs legal framework, says ‘no time to lose’ — https://www.turkishminute.com/2026/05/25/ocalan-warns-turkey-peace-process-needs-legal-framework-says-no-time-to-lose/
[9] Middle East Forum Observer — The U.S. Should Appoint a Special Envoy for Kurdish Affairs — https://www.meforum.org/mef-observer/the-u-s-should-appoint-a-special-envoy-for-kurdish-affairs