بنەماڵەی بابان: میرنشینی کوردیی سلێمانی و قوتابخانەی ئەدەبیی بابانی (1649–1850)

پێشەکی

بۆ دوو سەدە، لە 1649 تا 1850، بنەماڵەیەکی کورد حوکمی دەشتی دژواری شارەزوور و ناوچە شاخاوییەکانی پشتەوەی دەکرد، وەک هاوتا سەرەکییەکەی لای عوسمانی بۆ میرنشینی ئەردەڵانی ئێرانی لە بەرامبەر سنوورەکەدا. بنەماڵەی بابان، بە کوردی بابانی، لە زنجیرەیەک پایتەختی شاخاوییەوە حوکمی کرد؛ سەرەتا قەڵاچووالان، دواتر لە ساڵی 1784ەوە شارە نوێ و شکۆدارەکەی سلێمانی؛ یەکێک لە کاریگەرترین قەوارە سیاسییە کوردییەکانی سەرەتای سەردەمی نوێی بنیات نا. دامەزرێنەرەکەیان، فەقێ ئەحمەد، لە ناوچەی پشدەری باشووری کوردستانەوە هاتبوو؛ مەزنترین دەستکەوتە شارنشینییەکەیان، شاری سلێمانی، هێشتا ئەمڕۆ پایتەختی کولتووریی بەشی کوردیی عێراقە؛ پشتیوانییان لە قوتابخانەی شیعری کوردی کە بە بابانی ناسراوە، نووسەرە کلاسیکییە کوردەکانی بەرهەم هێنا: نالی و سالم و مەولانا خالید و کوردی و مەحوی و پیرەمێرد و عەبدوڵڵا بەگی بەناری، کە بەرهەمەکانیان هێشتا بنەمای نەریتی ئەدەبیی کوردیی سۆرانین.

بابانییەکان میرنشینە مەزنە کوردە سوننییەکەی سنووری عوسمانی لەگەڵ ئێرانی سەفەوی و دواتر قاجار بوون. لە کاتێکدا ئەردەڵانییەکان لە سنەوە حوکمی کوردستانی ئێرانیان دەکرد و پشتیوانییان لە نەریتی ئەدەبیی گۆرانی، هەورامی، دەکرد، بابانییەکان لە سلێمانییەوە حوکمی کوردستانی عوسمانییان دەکرد و پشتیوانییان لە سۆرانی دەکرد؛ ئەو شێوەزارە کوردییەی لە سەردەمی نوێدا دەبوو بە زمانی ستانداردی ئەدەبیی کوردستانی عێراق. هەردوو بنەماڵەکە بۆ نزیکەی دوو سەدە لە بەرامبەر سنووری عوسمانی و ئێران ڕکابەری یەکتری بوون؛ شەڕی یەکتریان دەکرد، لە هەمان کاتدا پەنابەر و زانا و هاوسەرگیری و کاریگەریی کولتوورییان ئاڵوگۆڕ دەکرد. ڕووخانی میرنشینی ئەردەڵان لە 1865/1867 و ڕووخانی میرنشینی بابان لە ساڵی 1850 پێکەوە نیشانەی کۆتاییی سەردەمە مەزنە بنەماڵەییە کوردییەکەی سەرەتای سەردەمی نوێن.

ئەمە چیرۆکی بنەماڵەی بابانە؛ ڕەچەڵەکەکەی لە سەردەمی فەقێ ئەحمەد لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدەیەم، هەڵکشانی لە سەردەمی سولەیمان بابا و ناساندنی لەلایەن عوسمانییەوە لە ساڵی 1678، چەسپاندنی لە سەدەی هەژدەیەمدا بە خزمەتکردن لە شەڕەکانی عوسمانی و ئێران، دامەزراندنی سلێمانی لەلایەن ئیبراهیم پاشاوە لە ساڵی 1784، یاخیبوونە نەتەوەپەرستانە سەرەتاییەکان لە سەردەمی عەبدولڕەحمان پاشا لە ساڵی 1806 و ئەحمەد پاشا لە ساڵی 1847، گەیشتنی قوتابخانەی بابانی بە لووتکەی ئەدەبی لە سەردەمی نالی و سالم و سەرئەنجام لەناوچوونی میرنشینەکە لە ناوەندگەراکردنی عوسمانیی سەردەمی تەندزیماتدا کە کۆتایی بە میرنشینە خۆبەڕێوەبەرە کوردەکان هێنا، یەک لە دوای یەک.

ڕەچەڵەک: ناوچەی پشدەر و فەقێ ئەحمەد (ناوەڕاستی سەدەی 17)

بنەماڵەی بابان ڕەچەڵەکی خۆی دەگەڕێنێتەوە بۆ ناوچەی پشدەر؛ ناوچەیەکی دژواری هۆزیی کوردی لە دۆڵی سەرەوەی زێی بچووک، لەو خاکەی ئەمڕۆ پارێزگای سلێمانیی هەرێمی کوردستانی عێراقە. بەپێی شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی، ئەو مێژووە بنەڕەتییە بە زمانی کوردیی سەدەی شانزدەیەم، یەکەم سەرۆکی ناسراوی بنەماڵەکە پیاوێک بوو بە ناوی فەقێ ئەحمەد، کە بە ئەحمەد فەقیهیش تۆمار کراوە؛ لە نزیکەی ناوەڕاستی سەدەی حەڤدەیەمدا وەک سەرکردەیەکی هۆزی لە ناوچەی پشدەر سەری هەڵدا.

نەریتی ڕەچەڵەکی بنەماڵەکە وردەکارییەکی ئەفسانەییی سەیر دەگرێتەوە: بابانییەکان بانگەشەی ڕەچەڵەکیان لە ژنێکی فڕەنگییەوە دەکرد، ژنێکی خاچپەرستی ئەورووپی بە ناوی کیگن کە لە شەڕ لەگەڵ تورکەکاندا گیرابوو. ئەم جۆرە ڕەچەڵەکە ئەفسانەییانە لە نەریتە بنەماڵەییە ئیسلامییەکانی سەرەتای سەردەمی نوێدا باون؛ ڕەچەڵەک لە دیلێکی بێگانەی پاڵەوانەوە شکۆی بنەماڵەکەی لە ناسنامە تەنها هۆزییە کوردییەکان بەرزتر دەکردەوە. مەحاڵە پشتڕاست بکرێتەوە کە چیرۆکی کیگن هیچ بنەمایەکی مێژووییی هەیە یان نا؛ ئەوەی دڵنیایە ئەوەیە کە خودی فەقێ ئەحمەد سەرۆکێکی ناسراوی هۆزیی کوردی بوو کە لە ناوچە سنوورییە ناسەقامگیرەکانی عوسمانی و سەفەوی لە دەشتی شارەزووردا کار دەکرد.

چوارچێوە سیاسییەکەی سەرهەڵدانی بابان ململانێی درێژخایەنەکەی عوسمانی و سەفەوی بوو بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرەوەی میزۆپۆتامیا و ڕۆژئاوای ئێران. شارەزوور، ئەو دەشتە فراوان و بە پیتەی ڕۆژهەڵاتی زێی بچووک و ڕۆژئاوای زاگرۆس، لە سەرەتای سەدەی شانزدەیەمەوە جێی ململانێی هەردوو ئیمپراتۆریا بوو و بە دووبارەیی دەستی دەگۆڕی. تا ناوەڕاستی سەدەی حەڤدەیەم دەسەڵاتی عوسمانی لە ناوچەکە سەقامگیر بووبوو، بەڵام ناوچە شاخاوییە دژوارەکەی نێوان شارەزوور و سنووری ئێران هێشتا خاکی هۆزی بوو کە سەرۆکە ناوخۆییە کوردەکان حوکمیان دەکرد؛ دەبوو وابەستەیییان بە ڕاکێشان بەدەست بهێنرێت، نەک بە فەرمان. بابانییەکان یەکێک بوون لەو بنەماڵە هۆزییە کوردانە و وەک زۆرێک لە هاوتاکانیان، ڕکابەریی عوسمانی و سەفەوییان بەکار هێنا بۆ وەرگرتنی ناساندن و خۆبەڕێوەبردن و فراوانکردنی خاک لە هەردوو لایەنەکە.

سولەیمان بابا و دانان بە دەستی عوسمانی (دەیەکانی 1670ەکان–1700ەکان)

یەکەم کەسایەتیی مەزنی مێژووییی بنەماڵەکە سولەیمان بابا بوو، هەندێک جار بە سولەیمان بەگ تۆمار کراوە؛ نەوەی سێیەمی فەقێ ئەحمەد، یان بەپێی ڕەچەڵەکنامەکە نەوەی چوارەمی. سولەیمان بابا یەکەم میری بابان بوو کە کۆنترۆڵێکی پتەوی بەسەر تەواوی پارێزگای شارەزووردا بەدەست هێنا، لەوانە شارۆچکەی ستراتیژی و زۆر گرنگی کەرکووک؛ فەرمانڕەواییەکەی نوێنەرایەتیی گواستنەوە لە دەسەڵاتی ناوخۆییی هۆزییەوە بۆ وابەستەییی بە فەرمی ناسراوی عوسمانی دەکات.

لە ساڵی 1678 سولەیمان بابا بۆ کۆنستانتینۆپڵ ڕۆیشت، گەشتێکی درێژ و بە گرنگیی سیاسی، بۆ داوای ناساندنی فەرمیی عوسمانیی مافی بۆماوەییی بابان بۆ حوکمکردنی شارەزوور. دەرباری سوڵتان محەمەد IV بە باشی پێشوازیی لێ کرد؛ پێگە بۆماوەییەکەی بنەماڵەکە ناسرا و سولەیمان بابا وەک میری ڕەوای ناوچەکە کە عوسمانی ناساندبووی، گەڕایەوە بۆ خاکە کوردییەکەی.

لە ساڵی 1694 سولەیمان بابا هەڵمەتێکی مەزنی ئەنجام دا بە تێپەڕبوون لە سنوورەکە بۆ کوردستانی ئێران و هێزەکانی میرنشینی ئەردەڵانی لە شەڕێکدا شکست دا کە باڵادەستیی بابانی بەسەر سنوورە ڕۆژهەڵاتییەکانی شارەزووردا چەسپاند. وەک پاداشتی ئەم سەرکەوتنە دژەئێرانییە، سوڵتانی عوسمانی، موستەفا II، بە فەرمی ناوچەی بابانی، لەگەڵ شاری کەرکووک، وەک سەنجەقی بۆماوەیییان بەخشی بە بنەماڵەی بابان؛ واتە خاکێکی ئیداری. چوارچێوەی خاکی بنەماڵەکە ئێستا چەسپابوو: شارەزوور لە ناوەند، کەرکووک لە باشووری ڕۆژئاوا و ناوچە شاخاوییەکانی پشتەوە کە بەرەو ڕۆژهەڵات تا سنووری ئێران درێژ دەبوونەوە.

سەدەی 18: خانە محەمەد پاشا و شەڕەکانی ئێران

سەدەی هەژدەیەم سەردەمی چەسپاندن و فراوانبوونی بنەماڵەی بابان بوو. شەڕەکانی یەک لە دوای یەکی عوسمانی و ئێرانی ئەو سەردەمە، کە بە دەستێوەردانی عوسمانی لە دژی ئاڵۆزیی دوای سەفەوی لە دەیەی 1720ەکاندا دەستیان پێ کرد و بە سەردەمی نادرشای ئەفشاردا بەردەوام بوون و بە پەیماننامەی کوردان لە ساڵی 1746 گەیشتنە لوتکە، میرنشینی بابانیان خستە هێڵی پێشەوەی ستراتیژیی سنووریی عوسمانی و دەرفەتی دووبارەیان بۆ میرەکانی دابین کرد بۆ نیشاندانی خزمەتی سەربازی.

خانە محەمەد پاشا، کە لە نزیکەی ساڵی 1721 تا 1731 حوکمی کرد، لە قۆناغە هەرە توندەکەی ئەم شەڕانەدا سەرکردایەتیی هێزەکانی بابانی کرد. سەرنجڕاکێشترین دەستکەوتی لە ساڵی 1719 هات، کاتێک بە تێپەڕبوون لە سنووری ئێران و عوسمانی بەرەو ڕۆژهەڵات پێشڕەویی کرد و سنەی داگیر کرد، پایتەختی ئەردەڵان، سەنەندەجی داهاتوو؛ والیی دانراوی ئێران، حەسەن عەلی خانی، کوشت. داگیرکردنی پایتەختی ئەردەڵان لەلایەن میرێکی بابانەوە، تەنانەت بۆ ماوەیەکی کورتیش، نیشانەی لوتکەی هێزی سەربازیی بابانی سەدەی حەڤدەیەم بوو و ناوبانگی بنەماڵەکەی لە هەردوو جیهانە کوردییە عوسمانی و ئێرانییەکەدا چەسپاند.

لە سەرانسەری شەڕەکانی عوسمانی و ئێران لە ساڵانی 1723–1746دا، میرەکانی بابان یارمەتیی سەربازیی زۆریان دابین کرد بۆ سوپا عوسمانییەکان کە دژ بە هێزەکانی نادرشا شەڕیان دەکرد؛ سواری کوردیان بۆ چەندین هەڵمەت دابین دەکرد و لە لای عوسمانیی شەڕەکەدا وەک هەواڵگر و ڕێنیشاندەر و هێزی یاریدەدەری سنووری خزمەتیان دەکرد. ڕۆڵی بابانییەکان لەم شەڕانەدا گرنگیی بنەماڵەکەی بۆ ئیستانبووڵ چەسپاند و وای کرد سوڵتانەکانی یەک لە دوای یەک بەردەوام پێگە بۆماوەییەکەی بنەماڵەکە بناسن، تەنانەت لە کاتێکدا ململانێی باڵەکانی ناو بنەماڵەکە جێنشینییان ئاڵۆز دەکرد.

ناوەڕاستی سەدەی هەژدەیەم زنجیرەیەکی لە میرەکانی بابان بینی، سالم پاشا (1742–1754) و مەحموود پاشا I (1780–1782) و کەسانی دیکە، کە فەرمانڕەوایییان بە ئاسایی کورت و جێی ململانێ بوو و بە ڕکابەریی ناو بنەماڵەکە دەناسرایەوە. پێکهاتە هاوپەیمانە هۆزی و سیاسییەکەی بنەماڵەی بابان ناکۆکیی دووبارەی جێنشینیی بەرهەم دەهێنا و دەسەڵاتە عوسمانییەکان زۆرجار دەستێوەردانیان دەکرد بۆ هەڵبژاردنی براوە لە نێوان داواکەرە ڕکابەرەکاندا. ئەم شێوازەی ڕکابەریی ناو بنەماڵەکە تا دوا کۆتایی چیرۆکی بابانی دیاری دەکرد.

دامەزراندنی سلێمانی: ئیبراهیم پاشای بابان (1783–1803)

کاریگەرترین کردەی تاکەکەسیی هەر فەرمانڕەوایەکی بابان، و یەکێک لە ساتە بنەڕەتییەکانی مێژووی شارنشینیی نوێی کوردی، دامەزراندنی شاری سلێمانی بوو لە ساڵی 1784. داڕێژەری ئەو دەستکەوتە ئیبراهیم پاشای بابان بوو، کە لە ساڵی 1783 تا 1803 وەک میری بابان حوکمی کرد.

ئیبراهیم پاشا میرێکی کوردی بە شێوەیەکی نائاسایی فرەکولتووری بوو. ساڵەکانی پێگەیشتنی لە بەغدا و ئیستانبووڵ بەسەر بردبوو و نەریتە شارنشینییەکانی تەلارسازی و ئیدارە و کولتووری کۆتاییی ئیمپراتۆریای عوسمانی وەرگرتبوو. کاتێک لە ساڵی 1783 گەڕایەوە بۆ خاکە کوردییەکەی باوباپیرانی، سوور بوو پایتەختێکی کوردی بنیات بنێت کە، لانیکەم لە ئاستی ئاواتدا، هاوتای شارە مەزنە فرەکولتوورییەکان بێت کە لە دەرەوە بینیبوونی. شوێنە هەڵبژێردراوەکەی بەشێک لە ناوچەی بەرزایی بوو بە ناوی زاموە، لە ناو قەڵا سروشتییەکەی دۆڵە شاخاوییەکاندا کە زنجیرە چیاکانی ئەزمەڕ و گۆیژە و قەیوان و بەرانان و تاسڵووجە لە پارێزگای سلێمانیی نوێدا پێکیان هێناوە.

بنیاتنان لە ساڵی 1784 دەستی پێ کرد. ئیبراهیم پاشا بەدوای ناوی باوکی، سولەیمان پاشا، ناوی شارە نوێیەکەی نا سلێمانی، بە پشتبەستن بە نەریتی عوسمانیی دامەزراندنی شار لەلایەن بنەماڵەکانی فەرمانڕەواییەوە. دامەزراندنە هاوبەشەکە کەسایەتییە دیارە ناوخۆییە کوردەکە، عەزیم بەگ، و بنەماڵەی خانەدانی کوردیی نووری-ئەغاڵی گرتەوە، کە حاجی عەزیز بەی ئەغاڵ دوانزە سوارەی مەریوانە جوامێر ئەغا ڕەنگەنە نوێنەرایەتیی دەکرد، هەروەها ئەو دانیشتووانە کۆچبەرانەی ئیبراهیم پاشا بانگهێشتی کردبوون لە هەولێر و کەرکووک و گوندەکانی دەوروبەر و خاکە کوردییەکانی ئێران لە بەرامبەر سنوورەکەوە. تا ساڵی 1785 مزگەوتی گەورە بنیات نرابوو، لەگەڵ کتێبخانەیەکی گەورە کە بۆ سەدەی دواتر دەبوو بە ناوەندی زانستی کوردی. تا ساڵی 1790 سلێمانی بازاڕێکی کارا و چەند ماڵێکی گەورە و قوتابخانە و ژێرخانی شارنشینیی پایتەختێکی کوردیی کارای هەبوو.

سلێمانی لە دامەزراندنەکەیەوە بە ئەنقەست فرەکولتووری بوو. ژیاننامەنووسەکانی ئیبراهیم پاشا ئاماژە بەوە دەکەن کە لە سەرانسەری ناوچەکە، هەولێر و کەرکووک و کوردستانی ئێران و بەغدا و ئیستانبووڵ، بەدوای ئازادبیران و ڕۆشنبیران و پیشەوەرانی شارەزادا دەگەڕا. کۆمەڵگە جوولەکەکەی قەرەداغ یەکەم گرووپی دانیشتووانی جوولەکەی ڕەوانە کرد بۆ فرەچەشنیی ئایینیبەخشین بە شارەکە. مەسیحی و ئەرمەنییەکانی سەرەوەی میزۆپۆتامیا دوایان هاتن. تا سەرەتای سەدەی نۆزدەیەم، سلێمانی بوو بە ناوەندی دانیشتووانی کورد و عەرەب و تورکی و فارس و جوولەکە و مەسیحی و ئەرمەنی؛ شارێکی فرەکولتووریی کوردی کە کوردیی سۆرانی زمانی ئاساییی سەرەکیی بوو، بەڵام فرەییی ئایینی و کولتووری سیاسەتێکی بەئەنقەستی بابان بوو.

ئیبراهیم پاشا لە ساڵی 1806 مرد، سێ ساڵ دوای کۆتاییی فەرمیی فەرمانڕەواییە بیست ساڵەکەی؛ سلێمانیی دامەزراو و میرنشینی بابانی لە لوتکەی فراوانیی خاک و کولتووردا بەجێ هێشت. ئەو شارەی دایمەزراند تا ڕووخانی بنەماڵەکە لە ساڵی 1850 پایتەختی بابان دەمایەوە و دواتریش تا ئەمڕۆ وەک پایتەختی کولتووریی باشووری کوردستان بەردەوام دەبوو.

عەبدولڕەحمان پاشا و یاخیبوونی ساڵی 1806 (1803–1813)

مەرگی ئیبراهیم پاشا هۆکاری کاریگەرترین قەیرانی جێنشینیی بنەماڵەکە بوو. دەسەڵاتە عوسمانییەکان خالیت پاشای بابانیان، لە لقێکی ڕکابەری بنەماڵەکە، وەک میری نوێ دانا و عەبدولڕەحمان پاشایان تێپەڕاند، کوڕی مەحموود پاشا I و ئەزمووندارترین بەڕێوەبەری بابانی ئەو سەردەمە. عەبدولڕەحمان، کە بەپێی هەندێک سەرچاوە لە ساڵی 1789ەوە یان بەپێی هەندێکی دیکە لە 1803ەوە لە کرداردا حوکمی دەکرد، ڕەتی کردەوە ئەم دەستێوەردانەی عوسمانی لە جێنشینیی بابان پەسەند بکات.

لە ساڵی 1806 عەبدولڕەحمان پاشا یاخیبوونێکی مەزنی دەست پێ کرد؛ هەندێک جار لە مێژوونووسیی نەتەوەپەرستیی کوردیدا بە یەکەم ڕاپەڕینی نەتەوەپەرستیی کوردی وەسف دەکرێت، هەرچەندە چاودێرە هاوچەرخەکان و مێژوونووسە زانستییە نوێیەکان بە وریایییەکی زیاتر مامەڵە لەگەڵ یاخیبوونەکە دەکەن. نوێنەرە نیشتەجێیەکەی بەریتانیا لە کۆنسوڵخانەی بەغدا، جەی. سی. ڕیچ، کە بوو بە هاوڕێیەکی کەسیی عەبدولڕەحمان پاشا، تۆماری کرد کە ئامانجە ڕاگەیەنراوەکەی پاشا سەربەخۆییی تەواو لە ئیمپراتۆریای عوسمانی نەبوو، بەڵکوو «وڵاتەکەی بکات بە باجدەری دەرباری عوسمانی، بەڵام سەربەخۆ بێت لە هەر پاشایەکی دراوسێ». عەبدولڕەحمان دەیویست خۆبەڕێوەبردنی بابان لە دەستێوەردانی والیی بەغدا بپارێزرێت، نەک سەربەخۆییی کوردی بەو شێوەیەی نەتەوەپەرستێکی نوێ لێی تێدەگات. بەڵام یاخیبوونەکەی یەکێک لە سەرەتاییترین تەحەددای سەربازیی بەردەوامی کوردی بۆ دەسەڵاتی ئیداریی عوسمانی لە سەردەمی نوێدا بەرهەم هێنا و ژیانی پیشەیییەکەی لە دواڕۆژەوە وەک پێشەکییەک بۆ بزووتنەوە نەتەوەییە کوردییەکانی سەدەکانی نۆزدەیەم و بیستەم لێک دراوەتەوە.

لە حوزەیرانی 1810، عەبدولڕەحمان پاشا بە دە هەزار پیاوەوە بەرەو بەغدا پێشڕەویی کرد، بە ئامانجی ڕووخاندنی پاشا نیمچەسەربەخۆ مەملوکەکەی بەغدا، کوچوک سولەیمان پاشا، کە باجی بۆ ئیستانبووڵ نەدەنارد. هەڵمەتەکە گرنگیی ستراتیژیی هەبوو؛ تا ئەو بەروارە گەورەترین گەشتی سەربازیی کوردی بوو بۆ ناو عێراق لە سەدەی نۆزدەیەمدا؛ هەرچەندە لە کۆتاییدا نەیتوانی پاشای بەغدا لە دەسەڵات لا ببات کە پشتیوانیی عوسمانیی خۆی هەبوو. بەڵام هەڵمەتەکە ناوبانگی عەبدولڕەحمانی وەک سەرکردەیەکی سەربازی چەسپاند.

عەبدولڕەحمان پاشا هەروەها پشتیوانێکی ژێرخانی کولتووریی سلێمانی بوو. لە ژێر ئیدارەکەیدا شار بەردەوام گەشەی کرد؛ کتێبخانەی مزگەوتی گەورە فراوان بوو؛ زانا و شاعیرە کوردەکان پشتیوانیی دەربارییان وەرگرت؛ قوتابخانەی بابانیی شیعری کوردی لە ژێر پشتیوانیی ئەودا دەستی بە وەرگرتنی شێوە پێگەیشتووەکەی خۆی کرد. لە ساڵی 1813 مرد و میرنشینەکەی لە لوتکەی سیاسی و کولتووریدا بەجێ هێشت.

مەحموود پاشا II و سەردەمی پەنابەران و چاکسازی (1813–1834)

مەحموود پاشا II، کوڕی عەبدولڕەحمان، لە ساڵی 1813 جێنشینی باوکی بوو و تا 1834 حوکمی کرد؛ فەرمانڕەوایییەکی بیست و یەک ساڵە کە هاوکات بوو لەگەڵ شەپۆلی مەزنی هاتنی پەنابەران و زیادبوونی گوشاری ناوەندگەراکردنی عوسمانی و قۆناغی سەرەتاییی چاکسازییەکانی تەندزیمات. لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا هاوگفتوگۆ سەرەکییە کوردەکەی نوێنەرە نیشتەجێیەکەی بەریتانیا، جەی. سی. ڕیچ، بوو؛ گفتوگۆی نێوان ڕیچ و مەحموود پاشا کە لە گێڕانەوەکەی ڕیچدا تۆمار کراوە و دوای مەرگی بە ناوی گێڕانەوەی نیشتەجێبوونێک لە کوردستان (1836) بڵاو کراوەتەوە، یەکێک لە بەنرخترین تۆمارە بەڵگەییە ئەورووپییەکانی هەر میرنشینێکی کوردیی ئەو سەردەمە دابین دەکات.

فەرمانڕەواییی مەحموود پاشا II شەپۆلێکی سەرنجڕاکێشی هاتنی پەنابەرانی لە میرنشینی ڕوو لە ڕووخانی ئەردەڵان لە بەرامبەر سنوورەکەوە بینی. دوای سەرکوتی قاجاری ئێرانی دەرباری ئەردەڵان لە سەرەتای دەیەی 1820ەکاندا، پەنابەران ڕوویان کردە سلێمانی؛ لەوانە شاعیرە مەزنە کوردەکە، مەستوورە ئەردەڵان، بێوەژنی خوسرەو خانی ئەردەڵان، کە ساڵەکانی کۆتاییی ژیانی لە سلێمانی بەسەر برد و لە ساڵی 1848 لەوێ مرد. پەنابەرانی ئەردەڵان نەریتی ئەدەبیی گۆرانی و پیشەی تەلارسازیی خۆیان لەگەڵ خۆدا هێنا، کە گەڕەکی دەرگەزێنی سلێمانی، «دەرگای زێڕین»، بەنا ئەردەڵانییەکان دایانمەزراند، هەروەها ئەزموونە سیاسییەکەیان لە مامەڵەکردن لەگەڵ ناوەندگەراکردنی ئیمپراتۆری. تێکەڵبوونی نەریتە کوردییە ئەردەڵانی و بابانییەکان لە سلێمانیی سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا یەکێکە لە ساتە مەزنە کولتوورییەکانی مێژووی نوێی کورد.

مەحموود پاشا II لە دەقێکدا کە زۆر دەگوێزرێتەوە بە شێوەیەکی بەناوبانگ بە ڕیچی گوت: «چۆن دەتوانین خەریکی کشتوکاڵ بین کاتێک لە موڵکەکەمان دڵنیا نین؟» دانپێدانانێکی ڕاشکاو بە ناسەقامگیریی سیاسییەکە کە پێشی گەشەپێدانی ئابووریی بابانی دەگرت و خودی مەحموود بە شەڕی بەردەوامی ناو بنەماڵەکە و دەستێوەردانی عوسمانیی دەزانست. وتەکە کێشە پێکهاتەییەکەی میرنشینە کوردییەکانی سەرەتای سەردەمی نوێ دەردەخات: ڕکابەریی هۆزی و ناکۆکیی جێنشینی و دەستێوەردانی ئیمپراتۆری پێکەوە بوون بۆ ڕێگریکردن لەو جۆرە گەشەپێدانی سەقامگیری کشتوکاڵ و بازرگانی کە ڕەنگە بنەمایەکی ئابووریی بەردەوامتری بە میرنشینەکان بەخشیبایە.

دوا نەوە: سولەیمان و ئەحمەد پاشا و شکستی خۆی (1834–1847)

دوای مەرگی مەحموود پاشا II لە ساڵی 1834، بنەماڵەکە چووە قۆناغی کۆتاییی خۆی. سولەیمان پاشا II بۆ ماوەیەکی کورت حوکمی کرد (1834–1838)؛ زنجیرەیەک جێنشینیی جێی ململانێ دوای هات؛ دوا فەرمانڕەوای مەزنی بابان، ئەحمەد پاشای بابان، وەک دوا سەرکردەی جدیی بنەماڵەکە سەری هەڵدا.

فەرمانڕەواییی ئەحمەد پاشا هاوکات بوو لەگەڵ هەرە توندترین قۆناغی چاکسازییە ناوەندگەراکانی عوسمانیی سەردەمی تەندزیمات. دوای هەڵوەشاندنەوەی یەنیچەرییەکان لە ساڵی 1826، سوڵتان مەحموود II دەستی بە هەڵوەشاندنەوەی هەموو پێکهاتەیەکی نیمچەخۆبەڕێوەبەری ئیمپراتۆریای عوسمانی کردبوو بۆ جێگرتنەوەی فەرمانڕەوا ناوخۆییە بۆماوەییەکان بە والییە دانراوەکان. میرنشینی سۆرانی میری محەمەدی ڕەواندزی تا ساڵی 1836 سەرکوت کرابوو؛ میرنشینی بۆتانی بەدرخانبەگ لە ساڵی 1847 دەبوو تێک بشکێنرێت؛ میرنشینەکانی هەکاری و بەدلیس چارەنووسی هاوشێوەیان بینی. میرنشینی بابان، دوا میرنشین لە میرنشینە مەزنە کوردەکان، ئامانجی کۆتایی بوو.

لە ساڵی 1847 ئەحمەد پاشا یاخیبوونێکی سێ ساڵەی دژ بە دەسەڵاتی عوسمانی دەست پێ کرد، بە پشتیوانیی هەندێکجاری قاجاری ئێران و بە کۆنترۆڵەکەی بەسەر سنوورە ستراتیژییەکەی سلێمانی و عێراق و ئێراندا. یاخیبوونەکە سەرئەنجام لە شەڕی کۆی سەنجەق، کۆیسنجەق، لە ساڵی 1847 تێک شکێنرا؛ کاتێک هێزەکانی ئەحمەد پاشا لەلایەن هاوپەیمانییەکی سوپای ڕێکخراوی عوسمانی و هۆزە ڕکابەرە کوردەکانەوە شکست دران. پەیماننامەی ئەرزەڕوومی II لە ساڵی 1847 بە فەرمی کۆتایی بە داواکارییەکانی ئێران بەسەر ناوچەی باباندا هێنا و دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی عوسمانی بەسەر شارەزووردا چەسپاند.

عەبدوڵڵا پاشا، برای ئەحمەد، بۆ ماوەیەکی کورت وەک دوا میری بابان لە ساڵی 1847 تا 1850 دانرا. لە ساڵی 1850ەوە تا لە دەسەڵاتلابردنی لە ساڵی 1851، وەک قائیمقامی بێدەسەڵاتی عوسمانی لە سلێمانی خزمەتی کرد. بنەماڵەی بابان لە دەیەی 1850ەکاندا بۆ لیبیا دوور خرایەوە و هەندێک لە نەوەکانی دواتر لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا وەک کاربەدەستی باڵای عوسمانی دەگەڕانەوە بۆ ژیانی گشتی. خودی میرنشینەکە کۆتایی هاتبوو.

قوتابخانەی بابانیی شیعری کوردی: لە نالی تا کوردی

بەردەوامترین میراتی کولتووریی بنەماڵەی بابان قوتابخانەی بابانیی شیعری کوردییە؛ بزووتنەوەیەکی ئەدەبیی نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەیەم کە لە سلێمانی چڕ دەبووەوە و بەرهەمە بنەڕەتییەکانی نەریتی ئەدەبیی نوێی کوردیی سۆرانیی بەرهەم هێنا. شاعیرەکانی قوتابخانەکە بە پشتیوانیی دەرباری کۆتاییی بابان و دامەزراوە ئایینییەکانی سلێمانی، کۆمەڵێکی زۆر لە شیعری کوردیی عیرفانی و غینایی و نیشتمانپەروەرانەیان بەرهەم هێنا کە هێشتا بناغەی کولتووری ئەدەبیی سۆرانین.

کەسایەتیی ناوەندیی قوتابخانەی بابانی نالی بوو (1797–1855)، کە بە ناوی مەلا خدر میکائیلی حەمەدی شاروانی لەدایک بوو و بە ناوی ئەدەبیی نالی کاری دەکرد؛ بە شێوەیەکی فراوان بە باوکی نەریتی ئەدەبیی کوردیی سۆرانی دادەنرێت. دیوانەکەی، بە کوردیی سۆرانی لەگەڵ وەرگرتنی زۆر لە فارسی و عەرەبی نووسراو، نموونە فۆرمییەکان و پێکهاتەکانی غەزەل و قەسیدە و بابەتە عیرفانی و خۆشەویستییە جەستەیی و نیشتمانپەروەرانەکانی دانا کە شیعری سۆرانیی بۆ سەدەی دواتر دیاری دەکرد. شاعیرە سەرەکییەکانی دیکەی بابانی سالم، عەبدولڕەحمان بەگی ساحیبقڕان، مەولانا خالیدی نەقشبەندی، مامۆستای مەزنی سوفیی نەقشبەندی و دامەزرێنەری لقی خالیدیی تەریقەتەکە، مەحوی، مەلا محەمەد عوسمان بەڵخی، پیرەمێرد، حاجی تەوفیق، و کوردی (1806/1812–1850) بوون، کە بەرهەمەکەی وەک پێشەنگێکی شیعریی قوتابخانەی بابانی، شیعری خۆشەویستی و عیرفانی سوفی و ناسنامەی بە ڕوونی نیشتمانپەروەری کوردیی تێکەڵ کرد.

نەریتی بابانی بەردەوام بوو دوای ڕووخانی بنەماڵەکە لە ساڵی 1850، بە دەستی کەسایەتییەکانی وەک عەبدوڵڵا بەگی بەناری (1880–1939)، کە ژیانی پیشەیییەکەی پردی نێوان جیهانی ئەدەبیی سلێمانیی کۆتاییی عوسمانی و بزووتنەوەی نەتەوەییی نوێی کوردیی عێراق بوو. بەردەوامیی قوتابخانەی بابانی لە ناو ڕووخانی سیاسیی بنەماڵەکەدا ڕاستییەکی سەرەکیی دەستکەوتی بابان نیشان دەدات: بنەماڵەکە لە ساڵی 1850 ڕووخا، بەڵام ئەو ژێرخانە ئەدەبی و کولتوورییەی کە لە سلێمانی بنیاتی نابوو، بە سالمی مایەوە و ڕۆڵی شار وەک پایتەختی کولتووریی ئەدەبی باشووری کوردی بە بەردەوامی چەسپا.

قوتابخانەی بابانی هاوتای سۆرانیی نەریتی ئەدەبیی بە زمانی گۆرانیی ئەردەڵانە. لە کاتێکدا ئەردەڵانییەکان لە سنە پشتیوانییان لە گۆرانی دەکرد، بابانییەکان لە سلێمانی پشتیوانییان لە سۆرانی دەکرد. هەردوو میرنشینەکە پێکەوە ژێرخانی دوولایەنەی ئەدەبیی کوردیی سەرەتای سەردەمی نوێیان دامەزراند؛ گۆرانی لە کوردستانی ئێران و سۆرانی لە کوردستانی عێراق؛ کە لەو کاتەوە نەخشە زمانی و کولتوورییە نوێیەکەی کوردی داڕشتووە.

سلێمانی وەک پایتەختێکی کولتووریی کوردی

ئەو شارەی ئیبراهیم پاشا لە ساڵی 1784 دایمەزراند، دوای ئەوە ژیانێکی نائاساییی وەک ناوەندێکی کولتووری هەبووە. تەنانەت دوای ڕووخانی میرنشینی بابان لە ساڵی 1850، سلێمانی سروشتەکەی وەک ناوەندی پێشەنگی کولتووری و فکریی باشووری کوردستان پاراست. کتێبخانەی مزگەوتی گەورە و بازاڕ و گەڕەکی دەرگەزێن کە بەنا پەنابەرە ئەردەڵانییەکان دایانمەزراند و ماڵە حەوشەدارەکانی خانەدانانی کۆتاییی سەردەمی بابان، هەموویان سروشتێکی جیاوازی شارنشینیی کوردیی کۆتاییی عوسمانییان پاراست کە لە سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا مایەوە.

سلێمانیی نوێ دووەم گەورەترین شاری هەرێمی کوردستانی عێراق و پایتەختی کولتووریی باشووری کوردستانە. سلێمانی بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵی 1922 تا 1924 پایتەختی پاشایەتیی کورتخایەنی کوردستان بوو کە شێخ مەحموودی بەرزنجی ڕایگەیاندبوو؛ یەکەم هەوڵ بۆ دەوڵەتداریی نوێی کوردی. شارەکە ئەمڕۆ چەندین زانکۆی تێدایە، زانکۆی سلێمانی و پۆلیتەکنیکی سلێمانی و زانکۆی ئەمریکیی عێراق–سلێمانی، هەروەها پیشەسازییەکی مەزنی بڵاوکردنەوە بە زمانی کوردی و ڕۆژنامە سەربەخۆ پێشەنگە کوردەکان و نەریتێکی بەردەوامی شیعری کوردی و ژیانی فکری کە ڕاستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ قوتابخانەی بابانی.

ئەم بەردەوامییە شارنشینی و کولتوورییە لە ساڵی 1784ەوە تا ئەمڕۆ یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترینەکان لە مێژووی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەو شارەی ئیبراهیم پاشای بابان بە ئەنقەست وەک پایتەختێکی کوردی بنیاتی نا، ئەو ڕۆڵەی بۆ نزیکەی دوو سەدە و نیوە پاراستووە، لە ناو فەرمانڕەواییی عوسمانی و سەرپەرشتیی بەریتانی و عێراقی هاشمی و عێراقی بەعسی و حکومەتی هەرێمی کوردستانی دوای 2003دا. پرۆژەی بابان بۆ دروستکردنی ناوەندێکی شارنشینیی پێشکەوتوو و فرەکولتووری لە زاموە، کە ڕەگی لە ناسنامەی کوردیدا بێت، زیاتر لە هەر چاوەڕوانییەکی باوەڕپێکراوی سەدەی هەژدەیەم سەرکەوتوو بووە.

بنەماڵەی بابانزادە لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانی و سەردەمی نوێدا

دوای ڕووخانی سیاسیی بنەماڵەکە لە ساڵی 1850 و دوورخستنەوەی بنەماڵەکە بۆ لیبیا لە دەیەی 1850ەکاندا، چەند نەوەیەکی بابان وەک کاربەدەستی باڵا لە کۆتاییی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا گەڕانەوە بۆ ژیانی گشتی. سێ کەسایەتیی بابانزادە، واتە «کوڕی بابان»، بە گرنگیی تایبەت جیهانی فکریی عوسمانیی کۆتاییی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمیان داڕشت.

بابانزادە ئەحمەد نەعیم بەگ (1872–1934) سەرۆکی زانکۆی ئیستانبووڵ و فەیلەسوفێکی مەزنی ئیسلامگەرای کۆتاییی عوسمانی و سەرەتای کۆماری بوو؛ سوڵتان محەمەد VI لە ساڵی 1918 بۆ مەجلیسی ئەعیان، ژووری سەرەوەی پەرلەمانی عوسمانی، داینا. بابانزادە ئیسماعیل حەقی بەگ (1876–1913) وەک وەزیری پەروەردە و وەزیری فێرکردنی گشتیی عوسمانی و ئەندامی پەرلەمانی عوسمانی و پسپۆڕی کاروباری دەرەوە خزمەتی کرد. بابانزادە حوسێن شکری بەگ (1890–1980) بوو بە ڕاگری کۆلێژی ئابووریی زانکۆی ئیستانبووڵ و سەرنووسەری ڕۆژنامەی تەرجومان. گواستنەوەی بنەماڵەکە لە میرە سنوورییە کوردەکانەوە بۆ ڕۆشنبیرە باڵاکانی کۆتاییی عوسمانی، چارەنووسە فراوانترەکەی دەستەبژێری کوردیی سەرەتای سەردەمی نوێ دەردەخات: میرنشینەکان هەڵوەشانەوە، بەڵام خودی بنەماڵەکان تا ناو سەدەی بیستەم بەردەوام ژیانی گشتیی عوسمانی و تورکییان دەداڕشت.

پێگە لە مێژووی کورددا

بنەماڵەی بابان پێگەیەکی چارەنووسساز لە ڕێڕەوە درێژەکەی مێژووی کورددا هەیە. میرنشینە مەزنە کوردەکەی لای عوسمانیی سەرەتای سەردەمی نوێ بوون؛ هاوتای سیاسی و کولتووری و سەربازیی میرنشینی ئەردەڵانی سنە لە لای ئێران. هەردوو بنەماڵەکە پێکەوە ژێرخانە دوولایەنە بنەماڵەییە کوردییەکەی سەدەکانی حەڤدەیەم و هەژدەیەم و سەرەتای نۆزدەیەم پێک دەهێنن: میرنشینە کوردە سوننییەکان کە لە لایەنە بەرامبەرەکانی سنووری عوسمانی و ئێران حوکم دەکەن، پەیوەندییە ئیمپراتۆرییەکانی خۆیان بەڕێوە دەبەن، پشتیوانی لە نەریتە جیاوازە ئەدەبییە کوردییەکان دەکەن، گۆرانی لە سنە و سۆرانی لە سلێمانی، و دیمەنە نوێیە کولتووری و زمانییەکەی کوردی دەداڕێژن کە ئەمڕۆ بۆمان ماوەتەوە.

بابانییەکان هەروەها شێوازی میرنشینی کوردیی سەرەتای سەردەمی نوێ لە تەواوترین شێوە گەشەسەندووەکەیدا نوێنەرایەتی دەکەن. هەمان شێواز کە هەزارئەسپییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پێشەنگیی کردبوو، دەسەڵاتێکی بۆماوەییی کوردی کە بە ڕێککەوتن لەگەڵ هێزە ئیمپراتۆرییەکانی یەک لە دوای یەک خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی دەپارێزێت و بە یەکگرتووییی هۆزی و جوگرافیای شاخاوی و دیپلۆماسیی نەرمونیان و پشتیوانیی کولتوورێکی جیاوازی ئەدەبیی کوردی ڕادەگیرێت، لە سەردەمی میرنشینی باباندا بە شێوەیەکی باڵا و پێگەیشتوو دەردەکەوێت. پشتیوانییان لە کوردیی سۆرانی و دامەزراندنی سلێمانی وەک ناوەندێکی شارنشینیی فرەکولتووری و یاخیبوونە نەتەوەپەرستانە سەرەتاییەکانیان لە سەردەمی عەبدولڕەحمان پاشا و ئەحمەد پاشا و تێکەڵکردنی پەنابەرانی دەرباری ڕوو لە ڕووخانی ئەردەڵان و بەرەنگاربوونەوەی درێژیان دژ بە ناوەندگەراکردنی عوسمانی، هەموویان بابانییەکان دەچەسپێنن وەک کاریگەرترین میرنشین لە هەشت یان نۆ میرنشینە سەرەکییە کوردەکەی سەرەتای سەردەمی نوێ؛ بابان و ئەردەڵان و سۆران و بۆتان و بەدلیس و هەکاری و موکریان و میرنشینە ئێزدییەکان.

هەروەها وەک پردێکی گرنگ لە نێوان مێژووی کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی نوێدا دەردەکەون. ئەو بنەماڵەیەن کە پشتیوانییان لە شیعری کوردیی سۆرانی، نالی و سالم و کوردی و ئەوانی دیکە، بناغە ئەدەبییەکانی نەتەوەپەرستیی نوێی کوردی دانا. ئەو بنەماڵەیەن کە یاخیبوونەکانی ساڵانی 1806 و 1847 پێشینەی ڕاپەڕینە نەتەوەییە کوردییەکانی دواتری سەدەکانی نۆزدەیەم و بیستەم بوون. ئەو بنەماڵەیەن کە شارەکەیان، سلێمانی، بوو بە پایتەختی کولتووریی باشووری کوردستان و پایتەختی بۆ ماوەیەکی کورت ڕاگەیەنراوی پاشایەتیی کوردستانی ساڵانی 1922–1924. هێڵی نێوان دامەزراندنی شار لەلایەن ئیبراهیم پاشاوە لە ساڵی 1784 و پاشایەتیی کوردیی شێخ مەحموودی بەرزنجی لە ساڵی 1922 و حکومەتی هەرێمی کوردستانی نوێ، بە سلێمانیدا دەڕوات و میراتی بابان بنەڕەتییە بۆ ئەم بەردەوامییە.

بۆ ناسنامەی نوێی کوردی، بابانییەکان گرنگن وەک بنەماڵەی سلێمانی؛ ئەو شارەی هێشتا پایتەختی کولتووریی کوردستانی عێراق و ماڵی نەریتی ئەدەبیی سۆرانی و ناوەندی جیهانی بڵاوکردنەوە و فکریی کوردی و بناغە هێماییەکەی یادەوەریی نەتەوەپەرستیی کوردی لە باشوورە. قوتابخانەی بابانیی شیعر لە کۆمەڵە بەرهەمە پەسەندکراوەکانی ئەدەبی نوێی کوردیدا ماوەتەوە. نەریتی سوفیی نەقشبەندی و خالیدیی مەولانا خالید، کە لە ژێر پشتیوانیی باباندا دامەزرا، هێشتا یەکێکە لە نەریتە سەرەکییە ئایینییە کوردییەکان. مزگەوتی گەورە هێشتا ماوەتەوە. بنەماڵەی بابان لە ساڵی 1850 ڕووخا، بەڵام ئەو ژێرخانە کولتوورییەی بنیاتیان نا، بۆ دوو سەدە و نیوە ناسنامەی کوردیی لە باشووردا بەردەوام کردووە.

هێڵی کات

ناوەڕاستی سەدەی 17: فەقێ ئەحمەد وەک سەرۆکێکی هۆزیی کوردی لە ناوچەی پشدەر سەری هەڵدەدات. 1649: بەرواری باوی دامەزراندنی میرنشینی بابان. کۆتاییی سەدەی 17: سولەیمان بابا، سولەیمان بەگ، کۆنترۆڵی شارەزوور و کەرکووک بەدەست دەهێنێت. 1678: سولەیمان بابا بۆ کۆنستانتینۆپڵ دەڕوات؛ سوڵتان محەمەد IV مافە بۆماوەییەکانی بابان دەناسێت. 1694: سولەیمان بابا هێزەکانی ئەردەڵان شکست دەدات؛ سوڵتان موستەفا II بە فەرمی سەنجەقی بابان لەگەڵ کەرکووک دەبەخشێت بە بنەماڵەکە. 1719: خانە محەمەد پاشا سنە، سەنەندەج، داگیر دەکات و والیی ئێرانی، حەسەن عەلی خان، دەکوژێت. 1721–1731: فەرمانڕەواییی خانە محەمەد پاشا. 1723–1746: بابانییەکان لە زنجیرە شەڕە درێژەکەی عوسمانی و ئێراندا یارمەتیی هێزە عوسمانییەکان دەدەن. 1742–1754: فەرمانڕەواییی سالم پاشا. 1780–1782: فەرمانڕەواییی مەحموود پاشا I. 1783–1803: فەرمانڕەواییی ئیبراهیم پاشای بابان. 1784: ئیبراهیم پاشا سلێمانی دادەمەزرێنێت؛ شارەکە بەدوای ناوی باوکی، سولەیمان پاشا، ناودەنرێت. 1785: مزگەوتی گەورە لەگەڵ کتێبخانەیەکی گەورە بنیات دەنرێت. 1789: عەبدولڕەحمان پاشا یەکەم جار بانگەشەی دەسەڵات دەکات. 1803–1813: فەرمانڕەواییی ناسراوی عەبدولڕەحمان پاشا. 1806: یاخیبوونی عەبدولڕەحمان پاشا دژ بە دەستێوەردانی عوسمانی لە جێنشینی؛ هەندێک جار بە یەکەم ڕاپەڕینی نەتەوەییی کوردی ناو دەبرێت. حوزەیرانی 1810: عەبدولڕەحمان پاشا بە 10,000 پیاوەوە بەرەو بەغدا پێشڕەویی دەکات دژ بە کوچوک سولەیمان پاشا. 1813–1834: فەرمانڕەواییی مەحموود پاشا II؛ هاوگفتوگۆی جەی. سی. ڕیچ؛ شەپۆلی هاتنی پەنابەرانی دەرباری ڕوو لە ڕووخانی ئەردەڵان. دەیەی 1820ەکان: مەستوورە ئەردەڵان و پەنابەرانی دیکەی ئەردەڵان بۆ سلێمانی هەڵدێن. 1834–1838: فەرمانڕەواییی سولەیمان پاشا II. 1834–1847: چەندین فەرمانڕەواییی جێی ململانێی بابان لە ژێر گوشاری ڕوو لە زیادبوونی عوسمانی. 1836: میرنشینی سۆران بە دەستی عوسمانی سەرکوت دەکرێت. 1847: میرنشینی بۆتانی بەدرخانبەگ تێک دەشکێنرێت. 1847: یاخیبوونی ئەحمەد پاشای بابان؛ لە کۆی سەنجەق شکست دەدرێت. 1847: پەیماننامەی ئەرزەڕوومی II کۆتایی بە داواکارییەکانی ئێران بۆ خاکی بابان دەهێنێت. 1847–1850: فەرمانڕەواییی عەبدوڵڵا پاشا، دوا میری بابان. 1848: مەرگی مەستوورە ئەردەڵان لە سلێمانی. 1850: میرنشینی بابان بە فەرمی بە دەستی عوسمانی هەڵدەوەشێنرێتەوە. 1851: عەبدوڵڵا پاشا لە قائیمقامێتی لا دەبرێت؛ ئیدارەی ڕاستەوخۆی عوسمانی دەست پێ دەکات. دەیەی 1850ەکان: بنەماڵەی بابان لە لیبیا لە دوورخراوەییدا. کۆتاییی سەدەی 19: نەوە بابانزادەکان دەگەڕێنەوە بۆ ژیانی گشتیی باڵای عوسمانی. 1922–1924: سلێمانی بۆ ماوەیەکی کورت وەک پایتەختی پاشایەتیی کوردستانی شێخ مەحموودی بەرزنجی کار دەکات.

فەرمانڕەواکانی بنەماڵەی بابان

میرنشینی بابان لە مێژووە دوو سەدەییەکەیدا زنجیرەیەکی لە زیاتر لە پازدە میری بەڵگەدار بەرهەم هێنا. Kurdish-History.com بابەتی دوو کەسایەتیی سەرەکیی قوتابخانەی ئەدەبیی بابانیی تێدایە، نەک خودی فەرمانڕەواکان؛ وتارە گشتییەکە کە ئێستا دەیخوێنیتەوە بابەتە بنەڕەتییەکەی مێژووی سیاسیی بنەماڵەکەیە.

فەرمانڕەوا سەرەکییەکانی بابان بە ڕیزبەندیی کات. فەقێ ئەحمەد / ئەحمەد فەقیه، ناوەڕاستی سەدەی 17، دامەزرێنەر و سەرۆکی هۆزیی پشدەر. سولەیمان بابا، کۆتاییی سەدەی 17، یەکەم کەس کە شارەزووری بەدەست هێنا؛ لە ساڵی 1694 دانانی عوسمانیی لە سوڵتان موستەفا II وەرگرت. خانە محەمەد پاشا (1721–1731)، لە ساڵی 1719 سنەی داگیر کرد. سالم پاشا (1742–1754). مەحموود پاشا I (1780–1782). ئیبراهیم پاشای بابان (1783–1803)، دامەزرێنەری سلێمانی لە ساڵی 1784، کاریگەرترین فەرمانڕەوای تاکەکەسیی بنەماڵەکە. عەبدولڕەحمان پاشا (1789/1803–1813)، سەرکردەی یاخیبوونی ساڵی 1806 و پێشڕەویی ساڵی 1810 بۆ بەغدا. مەحموود پاشا II (1813–1834)، هاوگفتوگۆی جەی. سی. ڕیچ، سەرپەرشتیی شەپۆلی هاتنی پەنابەرانی ئەردەڵانی کرد. سولەیمان پاشا II (1834–1838). ئەحمەد پاشای بابان، دوا میری مەزنی بابان، لە کۆی سەنجەق لە ساڵی 1847 شکست درا. عەبدوڵڵا پاشا (1847–1850)، دوا میری بابان؛ تا ساڵی 1851 قائیمقامی عوسمانی.

قوتابخانەی ئەدەبیی بابانی. نالی (1797–1855)، کەسایەتیی ناوەندی و باوکی نەریتی ئەدەبیی کوردیی سۆرانی. سالم، عەبدولڕەحمان بەگی ساحیبقڕان. مەولانا خالیدی نەقشبەندی، دامەزرێنەری نەریتی سوفیی نەقشبەندیی خالیدی. مەحوی، مەلا محەمەد عوسمان بەڵخی. پیرەمێرد، حاجی تەوفیق. کوردی (1806/1812–1850)، پێشەنگی خۆشەویستی و عیرفان و ناسنامەی کوردی. عەبدوڵڵا بەگی بەناری (1880–1939)، ڕۆحی بابانیی گەیاندە سەردەمی نوێ.

پرسیار و وەڵام: تێگەیشتن لە بنەماڵەی بابان

بابانییەکان کورد بوون؟ بەڵێ. بنەماڵەی بابان لە ناوچە کوردییەکەی پشدەر لە سەرەوەی میزۆپۆتامیاوە هاتبوو، حوکمی دانیشتووانێکی کوردیئاخێوی لە شارەزوور و دۆڵی سەرەوەی زێی بچووک دەکرد، کوردیی سۆرانیی وەک زمانی ئیدارە و ئەدەب بەکار دەهێنا و لە هەموو مامەڵەکانی لەگەڵ هێزە عوسمانی و ئێرانی و ئەورووپییەکاندا خۆی بە کورد دەناساند. سەرچاوە زانستییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی نوێ، شەرەفخانی بەدلیسی، شەرەفنامە، W. Behn، «بابان» لە ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا، ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام و ئەدەبیاتی زانستیی نوێ، بە بەردەوامی بنەماڵەکە بە کورد دەناسن.

بنەماڵەی بابان چەندە حوکمی کرد؟ نزیکەی 200 ساڵ، لە بەروارە باوەکەی دامەزراندن، 1649، تا هەڵوەشاندنەوەی فەرمیی میرنشینەکە لە ساڵی 1850؛ عەبدوڵڵا پاشا تا ساڵی 1851 وەک قائیمقامی بێدەسەڵاتی عوسمانی خزمەتی کرد. هەندێک زانا بەرواری دامەزراندنەکە دەگەڕێننەوە بۆ کۆتاییی سەدەی شانزدەیەم لە سەردەمی باوباپیرانی فەقێ ئەحمەد، بەڵام بەرواری 1649–1850 ستانداردەکەیە.

پایتەختی بابان لە کوێ بوو؟ لە سەرەتا قەڵاچووالان، بە قەڵاچیوالانیش دەنووسرێت، لە دەشتی شارەزوور. لە ساڵی 1784ەوە سلێمانی، ئەو شارە نوێیەی ئیبراهیم پاشای بابان لە هەمان ساڵدا دایمەزراند و بەدوای ناوی باوکی، سولەیمان پاشا، ناوی نا. سلێمانی ئەمڕۆ هێشتا پایتەختی کولتووریی باشووری کوردستان و دووەم گەورەترین شاری هەرێمی کوردستانی عێراقە.

کێ سلێمانیی دامەزراند؟ ئیبراهیم پاشای بابان، لە ساڵی 1784. ساڵەکانی پێگەیشتنی لە بەغدا و ئیستانبووڵ بەسەر بردبوو؛ لە گەڕانەوەی بۆ دڵی ناوچەکانی بابان، دەستی کرد بە بنیاتنانی پایتەختێکی کوردی کە هاوتای شارە مەزنە فرەکولتوورییەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریای عوسمانی بێت. شارەکەی بەدوای ناوی باوکی، سولەیمان پاشا، ناو نا؛ مزگەوتی گەورە و کتێبخانەکەی لە ساڵی 1785 دامەزراند؛ لە دامەزراندنەکەیەوە بە ئەنقەست شارەکەی فرەکولتووری کرد، کە دانیشتووانی کورد و عەرەب و تورکی و فارس و جوولەکە و مەسیحی و ئەرمەنی، هەموویان لە ژێر چاودێریی ئیداریی باباندا پێشوازییان لێ دەکرا.

پەیوەندیی نێوان بابانییەکان و ئەردەڵانییەکان چۆن بوو؟ ڕکابەر لە بەرامبەر سنووری عوسمانی و ئێراندا، بەڵام هاوتای کولتووری و بنەماڵەییش بوون. هەردوو بنەماڵەکە بە دووبارەیی شەڕیان کرد؛ بابانییەکان لە ساڵی 1719 بۆ ماوەیەکی کورت سنەیان گرت؛ ئەردەڵانییەکان لە دەیەکانی دواتردا پاشەکشەیان پێ کردن؛ سنوورەکە بۆ دوو سەدە جێی ململانێ بوو. بەڵام پەیوەندییەکە تەواوکەری یەکتریش بوو: کاتێک میرنشینی ئەردەڵان لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا دەستی بە ڕووخان کرد، پەنابەران ڕوویان کردە سلێمانی؛ لەوانە شاعیرە مەزنە کوردەکە، مەستوورە ئەردەڵان، کە ساڵەکانی کۆتاییی ژیانی لە پایتەختی بابان بەسەر برد و لەوێ نێژراوە. تێکەڵبوونی نەریتە ئەدەبییە کوردییەکانی گۆرانیی ئەردەڵان و سۆرانیی بابان لە سلێمانیی سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا یەکێکە لە ساتە مەزنە کولتوورییەکانی مێژووی نوێی کورد.

یاخیبوونی عەبدولڕەحمان پاشای ساڵی 1806 چی بوو؟ ڕاپەڕینێکی چەکداریی میری بابان، عەبدولڕەحمان پاشا، دژ بە دەستێوەردانی عوسمانی لە جێنشینیی بابان. هەندێک مێژوونووسیی نەتەوەپەرستیی کوردی بە یەکەم ڕاپەڕینی نەتەوەییی کوردی وەسفی دەکات؛ مێژوونووسە زانستییە نوێیەکان بە وریایییەکی زیاتر مامەڵە لەگەڵ یاخیبوونەکە دەکەن. نوێنەرە نیشتەجێیەکەی بەریتانیا، جەی. سی. ڕیچ، کە عەبدولڕەحمان پاشای بە کەسی دەناسی، تۆماری کرد کە پاشا داوای ئەوەی دەکرد «وڵاتەکەی بکات بە باجدەری دەرباری عوسمانی، بەڵام سەربەخۆ بێت لە هەر پاشایەکی دراوسێ»؛ واتە خۆبەڕێوەبردن لە والیی بەغدا، نەک سەربەخۆییی تەواوی کوردی. بەڵام یاخیبوونەکە یەکێک لە سەرەتاییترین تەحەددای سەربازیی بەردەوامی کوردی بۆ دەسەڵاتی ئیداریی عوسمانی لە سەردەمی نوێدا بەرهەم هێنا.

قوتابخانەی بابانیی شیعری کوردی چی بوو؟ ئەو بزووتنەوە ئەدەبییەی نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەیەم کە دەرباری کۆتاییی بابان و دامەزراوە ئایینییەکانی سلێمانی پشتیوانییان لێ دەکرد و بەرهەمە بنەڕەتییەکانی نەریتی ئەدەبیی نوێی کوردیی سۆرانیی بەرهەم هێنا. کەسایەتیی ناوەندییەکەی نالی بوو (1797–1855)، کە بە شێوەیەکی فراوان بە باوکی شیعری کوردیی سۆرانی دادەنرێت. کەسایەتییە سەرەکییەکانی دیکە سالم و مەولانا خالیدی نەقشبەندی و مەحوی و پیرەمێرد و کوردی و عەبدوڵڵا بەگی بەناری بوون. بابەتەکانی قوتابخانەکە عیرفانی سوفی و شیعری غیناییی خۆشەویستی و ناسنامەی نیشتمانپەروەریی هەڵکشاوەی کوردییان تێکەڵ کرد و دەستکەوتە فۆرمییەکانی نموونەکانی ئەدەبی نوێی سۆرانییان دانا.

چی کۆتایی بە میرنشینی بابان هێنا؟ چاکسازییە ناوەندگەراکانی عوسمانیی سەردەمی تەندزیمات. سیاسەتەکانی سوڵتان مەحموود II ئامانجیان هەڵوەشاندنەوەی میرنشینە خۆبەڕێوەبەرە کوردەکان و جێگرتنەوەی فەرمانڕەواییی ناوخۆییی بۆماوەیی بە والییە دانراوە عوسمانییەکان بوو. میرنشینی سۆران لە ساڵی 1836 ڕووخا؛ میرنشینی بۆتان لە ساڵی 1847؛ میرنشینی بابان لە ساڵی 1850 دوای شکستی ئەحمەد پاشا لە شەڕی کۆی سەنجەق لە ساڵی 1847. عەبدوڵڵا پاشا بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵی 1850 تا 1851 وەک قائیمقامی بێدەسەڵاتی عوسمانی لە سلێمانی خزمەتی کرد، پێش ئەوەی بە تەواوی لا ببرێت. بنەماڵەی بابان لە دەیەی 1850ەکاندا بۆ لیبیا دوور خرایەوە.

دوای ساڵی 1850 چی بەسەر بنەماڵەی باباندا هات؟ بنەماڵە دوورخراوەکە سەرئەنجام لە ژیانی گشتیی کۆتاییی عوسمانیدا دەستی بە سەرهەڵدانەوە کرد. نەوە بابانزادەکان، لەوانە بابانزادە ئەحمەد نەعیم بەگ (1872–1934، سەرۆکی زانکۆی ئیستانبووڵ)، بابانزادە ئیسماعیل حەقی بەگ (1876–1913، وەزیری پەروەردەی عوسمانی) و بابانزادە حوسێن شکری بەگ (1890–1980، ڕاگری کۆلێژی ئابووری لە زانکۆی ئیستانبووڵ)، بوون بە ڕۆشنبیر و کاربەدەستی دیاری کۆتاییی عوسمانی و سەرەتای کۆماری. بەردەوامیی بنەماڵەکە لە میرە کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا زانا تورکەکانی سەدەی بیستەم، چارەنووسە فراوانترەکەی دەستەبژێری کوردیی سەرەتای سەردەمی نوێ لە گواستنەوەی دوای ئیمپراتۆریدا دەردەخات.

بنەماڵەی بابان بۆچی ئەمڕۆ گرنگە؟ بۆ سێ هۆکار. یەکەم، شارنشینی: دامەزراندنی سلێمانی لەلایەن ئیبراهیم پاشاوە لە ساڵی 1784 ئەو شارەی دروست کرد کە هێشتا پایتەختی کولتووریی کوردستانی عێراقە و یەکێکە لە کاریگەرترین دامەزراندنە شارنشینییەکانی مێژووی نوێی کورد. دووەم، ئەدەب: قوتابخانەی بابانیی شیعری کوردیی سۆرانی بەرهەمە بنەڕەتییەکانی نەریتی ئەدەبیی نوێی سۆرانیی بەرهەم هێنا و دیوانی نالی هێشتا بناغەی کۆمەڵە بەرهەمە پەسەندکراوەکانی سۆرانییە. سێیەم، پێشینەی سیاسی: یاخیبوونە نەتەوەپەرستانە سەرەتاییەکانی عەبدولڕەحمان پاشا (1806) و ئەحمەد پاشا (1847) پێشینەی بزووتنەوە نەتەوەییە کوردییەکانی دواتر بوون و خودی سلێمانی بوو بە پایتەختی بۆ ماوەیەکی کورت ڕاگەیەنراوی پاشایەتیی کوردستانی شێخ مەحموودی بەرزنجی لە ساڵانی 1922–1924، یەکەم هەوڵ بۆ دەوڵەتداریی نوێی کوردی.

کۆتایی

بنەماڵەی بابان میرنشینە مەزنە کوردەکەی لای عوسمانیی سەرەتای سەردەمی نوێ بوو؛ هاوتای سیاسی و کولتووری و سەربازیی میرنشینی ئەردەڵانی سنە لە لای ئێران. لە سەرهەڵدانی فەقێ ئەحمەد لە ناوچەی پشدەر لە نزیکەی ساڵی 1649ەوە تا لابردنی عەبدوڵڵا پاشا لە پۆستی قائیمقامی عوسمانی لە ساڵی 1851، بنەماڵەکە بۆ دوو سەدە حوکمی شارەزوور و دەوروبەری کرد؛ لەگەڵ گوشارە بەردەوامەکانی سنووری عوسمانی و ئێران مامەڵەی دەکرد، بە دووبارەیی تەحەددای والیی بەغدای دەکرد، شاری سلێمانیی دامەزراند و پشتیوانیی لە نەریتی ئەدەبیی کوردیی سۆرانی کرد کە بووەتە بنەمای ئەدەبی نوێی کوردی لە عێراق.

میراتە کولتوورییەکەیان زۆر گەورە و بەردەوامە. سلێمانی، ئەو شارەی ئیبراهیم پاشای بابان لە ساڵی 1784 دایمەزراند، هێشتا پایتەختی کولتووریی باشووری کوردستان و ماڵی نەریتی ئەدەبیی سۆرانی و بناغە هێماییەکەی یادەوەریی نەتەوەپەرستیی نوێی کوردی لە عێراقە. قوتابخانەی بابانیی شیعر، لە نالییەوە بە کوردیدا تا عەبدوڵڵا بەگی بەناری، نموونە فۆرمییەکان و بابەتە سەرنجپێدراوەکانی دانا کە بۆ دوو سەدە ئەدەبی کوردیی سۆرانییان داڕشتووە. نەریتی سوفیی نەقشبەندیی خالیدیی مەولانا خالید، کە لە ژێر پشتیوانیی باباندا دامەزرا، هێشتا یەکێکە لە نەریتە سەرەکییە ئایینییە کوردییەکان لە سەرانسەری جیهانی کوردیی سوننیدا. نەوە بابانزادەکان لە ژیانی گشتیی کۆتاییی عوسمانیدا ناسنامەی دەستەبژێری کوردییان گەیاندە سەردەمی نوێ.

لە ڕێڕەوە درێژەکەی مێژووی بنەماڵەییی کورددا، لە حەسنەوەییەکان و عەنازییەکان و هەزارئەسپییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستەوە بە ئیمپراتۆریای ئەیووبیی سەلاحەدیندا تا میرنشینی ئەردەڵانی سنە لە سەرەتای سەردەمی نوێ، بابانییەکان تەواوکەرە مەزنەکەی لای عوسمانیین. پێکەوە لەگەڵ ئەردەڵانییەکان ژێرخانە دوولایەنە بنەماڵەییە کوردییەکەی سەرەتای سەردەمی نوێ پێک دەهێنن و ئەو شارەی لە سلێمانی دایانمەزراند هێشتا ئەمڕۆ دڵە زیندووەکەی ناسنامەی کوردیی باشوورە، دوو سەدە و نیوە دوای ئەوەی ئیبراهیم پاشا یەکەم شەقامەکانی داڕشت.

سەرچاوەکان و سەرچاوە زانستییەکان

سەرچاوە ڕاستەوخۆکان: Sharafkhan Bidlisi, Sharafnama، سەدەی 16، مێژووە بنەڕەتییەکەی بنەماڵە کوردییەکان بە زمانی کوردی؛ Claudius James Rich, Narrative of a Residence in Koordistan (London, 1836، دوای مەرگ بڵاوکراوە)، گێڕانەوە ئەورووپییە ڕاستەوخۆکەی دەرباری سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمی بابان لە سەردەمی مەحموود پاشا II؛ نامە و دەقە ماوەکانی پەیماننامەکان لە شەڕەکانی عوسمانی و ئێران لە ساڵانی 1723–1746 و پەیماننامەی ئەرزەڕوومی IIی ساڵی 1847؛ Mastoureh Ardalan, Tarikh-i Ardalan، بە فارسی، دەیەکانی 1830ەکان–1840ەکان، لەگەڵ بابەتی زۆری پەیوەندیدار بە بابان لە ساڵەکانی نیشتەجێبوونی لە سلێمانی.

سەرچاوە سەرەکییە زانستییەکان: W. Behn, "Baban," Encyclopædia Iranica (1988)؛ وتارەکانی Encyclopædia of Islam دەربارەی بابان و سلێمانی و کوردستان؛ Wadie Jwaideh, The Kurdish National Movement: Its Origins and Development (Syracuse, 2006، چاپکردنەوەی تێزی ساڵی 1960ی لە Syracuse، توێژینەوە زانستییە بنەڕەتییەکە)؛ David McDowall, A Modern History of the Kurds، لەندەن، چەند چاپێک؛ Hakan Özoğlu, Kurdish Notables and the Ottoman State (Albany, 2004)، بە تایبەتی بەهێزە لەبارەی گواستنەوەی بابان بۆ بابانزادە؛ Farhad Shakely، وتارەکانی دەربارەی قوتابخانەی بابانیی شیعری کوردی؛ Peter Avery و William Bayne Fisher و Gavin Hambly و Charles Melville، بە سەرپەرشتیی ئەوان، The Cambridge History of Iran، بەرگی 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic؛ Gábor Ágoston و Bruce Alan Masters, Encyclopedia of the Ottoman Empire (Infobase, 2009).

ئاماژە هاوپەیوەندەکانی Kurdish-History.com: وتارە گشتییەکە بەستەر دەدات بۆ دوو بابەتە سەرەکییە ئەدەبییەکانی قوتابخانەی بابانی لە ماڵپەڕەکە: کوردی و عەبدوڵڵا بەگی بەناری، لەگەڵ ئاماژە هاوپەیوەند بۆ وتارە گشتییەکانی بنەماڵە کوردییەکانی سەرەتای سەردەمی نوێ، بە تایبەتی ئەردەڵان و بۆ کۆمەڵە بنەماڵە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست: حەسنەوەیی و عەنازی و مەروانی و هەزارئەسپی و ئیمپراتۆریای ئەیووبی.