مەسعود بارزانی کەسایەتییەکی سەرەکیی مێژووی کوردە و کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەوڵەکان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد و دیمەنی سیاسیی عێراق هەبووە. ڕابەرایەتییەکەی چەند قۆناغێکی خەباتی کورد دەگرێتەوە؛ بۆیە ناسینی ئەو بۆ تێگەیشتن لە ناسنامەی کوردی و ئاڵۆزییەکانی سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گرنگە.
سەرەتای ژیان و پاشخان
مەسعود بارزانی لە 16ی ئابی 1946 لە بارزان لەدایک بوو، شارۆچکەیەک لە ناوچەی کوردستانی عێراق. لە خێزانێکی ناسراودا گەورە بوو کە بە قوڵی بەشدار بوو لە بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، و باوکی، ئەحمەد بارزانی، کاریگەرییەکی زۆری لەسەر پێکهاتنی کەسایەتییەکەی هەبوو؛ ئەو هەم ڕابەری عەشیرەت بوو و هەم ڕۆڵێکی سەرەکیی لە خۆڕاگریی کورد دژی حکومەتی عێراق هەبوو. ئەم پاشخانە بناغەی پابەندبوونی داهاتووی مەسعود بە مافەکانی کوردی دانا.
لە منداڵیدا، بارزانی ڕووبەڕووی ڕاستییە تاڵەکانی ژیانی کورد لەژێر ڕژێمێکی ستەمکاردا بووەوە. خێزانەکەی بەردەوام ڕووبەڕووی چەوساندنەوەی سیاسی بوو، کە کاریگەریی لەسەر تێڕوانینی ئەو بۆ دادپەروەری و ئینساف هەبوو. ئەزموونەکانی خێزانەکەی یارمەتییان دا ببێتە داکۆکیکارێکی پڕ بە تین بۆ مافەکانی کورد و بڕیاری خەباتکردنی بۆ خۆبەڕێوەبردن بەهێزتر بکات.
دەیەی 1960 قۆناغێکی گرنگ بوو؛ ڕاپەڕینی باوکی بووە هۆی دەستپێکردنی فێربوونی فەرمیی مەسعود لە ستراتیژییە سەربازی و سیاسییەکاندا. دوای شکستهێنانی ڕێککەوتنی جەزائیر لە ساڵی 1975دا، کە ڕێککەوتنێک بوو بە مەبەستی بەخشینی خۆبەڕێوەبردن بە کورد، بارزانی بەشداریی خۆی لە خەباتی کورددا چڕتر کردەوە و بڕیاری دا مافی دیاریکردنی چارەنووس بەدەست بهێنێت.
بەرەو پێگەی سیاسیی بەرزتر
کارنامەی سیاسیی بارزانی لە کۆتایی دەیەی 1970دا دەستی بە پتەوبوون کرد. لە ساڵی 1979دا بووە ڕابەری پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و شوێنی باوکی گرتەوە، لە نێو ڕێکخراوێکی دابەشبوودا کە ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆری ناوخۆیی و دەرەکی بووەوە.
شێوازی ڕابەرایەتییەکەی، کە دانوستان و ستراتیژیی سەربازی تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی بوون، لە هەندێک لە تاریکترین قۆناغەکانی گەلی کورددا ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو. بە تایبەتی لە کاتی هەڵمەتی ئەنفال لە کۆتایی دەیەی 1980دا، هەزاران کورد تووشی کردەوە دڕندانەکان و ئاوارەبوون بوون، بەڵام بارزانی توانی لە ڕێگەی دانوستانی سەخت و هاوپەیمانیی ستراتیژییەوە پرسی کورد بەردەوام بهێڵێتەوە.
توانای بارزانی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دیمەنی سیاسی زۆر گرنگ بوو. زۆرجار بەپێی گۆڕانی هاوکێشەکان شێوازەکانی خۆی دەگۆڕی، بۆ ئەوەی دڵنیابێت ئامانجەکانی کورد لە دانوستان لەگەڵ هەردوو لایەنی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیدا لە ناوەنددا بمێننەوە.
ڕاپەڕینی 1991 و دامەزراندنی ناوچەی خۆبەڕێوەبەری کوردی
جەنگی کەنداو لە ساڵی 1991دا هاوکێشەکەی بە قازانجی کورد گۆڕی. دوای شکستپێهێنانی عێراق و لاوازبوونی ڕژێمی سەددام حوسێن، بارزانی هێزە کوردییەکانی بسیج کرد بۆ ڕاپەڕین دژی بەغدا. ئەم ڕاپەڕینە سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە بوو و بووە هۆی دامەزراندنی ناوچەیەکی کوردی کە لە ڕووی کردارییەوە لە باکووری عێراقدا خۆی بەڕێوە دەبرد.
بارزانی ڕۆڵێکی گرنگی لە دانوستان بۆ ناوچەی قەدەغەی فڕیندا هەبوو، کە هێزە هاوپەیمانەکان جێبەجێیان دەکرد؛ ئەمە بە شێوەیەکی کاریگەر ناوچە کوردییەکانی لە کردارە سەربازییەکانی عێراق پاراست و ڕێگەی پێدان خۆیان بەڕێوە ببەن. لە ساڵی 1992دا ڕۆڵێکی سەرەکیی لە پێکهێنانی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) هەبوو؛ هەوڵێک کە پێویستیی یەکخستنی لایەنە جیاوازە کوردییەکان، بە تایبەتی پارتی (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK)، تایبەتمەندیی سەرەکییەکەی بوو.
گرژییەکان بەردەوام بوون، چونکە ئەم لایەنانە بۆ دەسەڵات ڕکابەرییان دەکرد؛ ئەمەش پرسیاری لەبارەی یەکگرتوویی داهاتووی کورد هێنایە ئاراوە. بۆ نموونە، شەڕی ناوخۆی دەیەی 1990 بووە هۆی دابەشبوونی سیاسیی بەرچاو و توانای بارزانی بۆ پێشکەشکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو لەبەردەم هەڕەشە دەرەکییەکاندا خستە بەردەم ئاستەنگ.
پتەوکردنی دەسەڵات و حوکمڕانی
لە ساڵەکانی دواتردا، بارزانی سەرنجی خستە سەر پتەوکردنی دەسەڵات لە نێو حکومەتی هەرێمی کوردستان و بناغەی حوکمڕانیی کاریگەری دانا. ئەو چاکسازییەکانی دەست پێ کرد کە ئامانجی زیادکردنی بەشداریی سیاسیی دانیشتووان بوو. هەرچەندە یەکگرتوویی هەر ئاستەنگێک بوو، بەڵام لەم قۆناغەدا حکومەتی هەرێم لە گۆڕەپانی بەرفراوانتری جیۆپۆلیتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا وەک لایەنێکی گرنگ سەری هەڵدا.
تا ساڵی 2005، بارزانی وەک یەکەم سەرۆکی هەرێمی کوردستان هەڵبژێردرا. لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا پشتگیریی چاکسازیی ئابووریی گرنگی کرد، بە تایبەتی لە کەرتی نەوتدا. بۆ نموونە، لەژێر ڕابەرایەتیی ئەودا حکومەتی هەرێم زیاتر لە 8 ملیار دۆلار داهاتی نەوتی تەنیا لە ساڵی 2013دا بەدەست هێنا، کە توانای ئابووریی هەرێمەکەی نیشان دا.
پەیوەندی لەگەڵ بەغدا و سیاسەتی سەرانسەری عێراق
ماوەی ڕابەرایەتیی بارزانی بەزۆری لە دەوری مامەڵەکردن لەگەڵ پەیوەندییەکی ئاڵۆز لەگەڵ حکومەتی ناوەندیی عێراق سووڕاوەتەوە. گرژییەکان زۆرجار توندتر بوون، بە تایبەتی لەبارەی ناکۆکییە پەیوەندیدارەکان بە داهاتی نەوت و بانگەشەکانی سەر خاک. داکۆکیی بەردەوامی بارزانی لە خۆبەڕێوەبردنی کورد ڕووبەڕووی ناڕەزایی چەند ڕابەرێکی عێراقی بووەوە، کە ئاماژەیە بۆ بەردەوامیی ناکۆکیی سیاسی.
یەکێک لە وێستگە گرنگەکانی کارنامەی بارزانی ڕاپرسیی سەربەخۆیی بوو کە لە ئەیلوولی 2017دا بەڕێوە چوو. بڕیارەکەی بۆ پێداگری لەسەر ئەم ڕاپرسییە ڕووبەڕووی ڕەخنەی بەغدا و وڵاتە دراوسێکان بووەوە، بەڵام پابەندبوونی بە سەروەریی کورد نیشان دا. بەڵام دەرئەنجامەکانی ئاڵۆز بوون و بوونە هۆی پێکدادانی سەربازی، کە لەدەستدانی خاکی بۆ هێزە کوردییەکان بەدوادا هێنا.
میرات و ئاستەنگەکانی داهاتوو
میراتی مەسعود بارزانی تێکەڵەیەکە لە دەستکەوت و ئاستەنگی بەردەوام. زۆرێک لە کورد بە هێمای خۆڕاگری و بڕیارداری دەیبینن، کە لە پێشخستنی ئامانجەکانی کورد لە ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیدا ڕۆڵێکی سەرەکیی هەبووە.
بەڵام حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی کێشەی بەردەوامە: پشتبەستنی ئابووری بە نەوت، ناکۆکیی سیاسیی ناوخۆ و پێویستیی بەرەیەکی یەکگرتوو لە نێو فشارە دەرەکییەکاندا. لە کاتێکدا نەوە نوێیەکانی کورد داوای نوێنەرایەتی و چارەسەر دەکەن، ڕابەرایەتیی بارزانی بە ڕوانگەیەکی ڕەخنەگرانە شیکاری بۆ دەکرێت.
کاریگەریی ئەو لەسەر مێژووی کورد حاشاهەڵنەگرە و چالاکی، دانوستان و ڕابەرایەتی شێوەیان پێ داوە. هەرچەندە تێڕوانینەکان بۆ میراتەکەی لە نێو کۆمەڵگەکانی کورددا جیاوازن، بەڵام ڕۆڵەکەی هێشتا لە چیرۆکە بەردەوامەکانی خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافی دیاریکردنی چارەنووس بە درێژایی نەوەکاندا گرنگە.