پێشەکی
گای سەرەتایی یەکێکە لە کەسایەتییە بنەڕەتییەکانی گەردوونناسیی زەردەشتی و ئێرانی؛ گا بە تەنیا ئافرێنراوەکە، یەکێک لە یەکەم ئافرێنراوە زیندووەکانی ئەهوورا مەزدا، کە لە بەیانیی جیهاندا بەهۆی مردنیەوە ئاژەڵ و ڕووەک پەیدا بوون و گیانەکەی، بە ناوی گەوش ئورڤان یان گیانی گا، بە ناڵەوە بەرز بووەوە و بوو بە ڕۆحی پارێزەری هەموو مانگا و گا.
لەو گەردوونناسییەدا کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە بوندەهیشندا پارێزراوە، کۆکراوە مەزنەکەی زانیاریی زەردەشتی لەبارەی ئافراندنەوە، پەروەردگاری دانا گای سەرەتایی وەک یەکێک لە یەکەم ئافرێنراوەکانی لەگەڵ یەکەم مرۆڤ، کەیومەرس (گایۆمەرد)، ئافراند. کاتێک ڕۆحی خراپە، ئەهریمەن، هێرشی کردە سەر جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە، گا کوژرا؛ بەڵام لە جەستەیەوە دانەوێڵە و ڕووەکی دەرمانبەخش و جۆرە زۆرەکانی ئاژەڵی سوودبەخش پەیدا بوون، گیانەکەشی بەرز بووەوە بۆ ناڵان بە ئازاری جیهان و داواکردنی پاراستنی.
ئەم گەردوونناسییە بەشێکە لە میراتی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکە هاوبەشیی تێدا هەیە و بنەمای ئایینە زیندووەکان و نەریتە فۆلکلۆرییەکانی ناوچەکەیە. ناسینی گای سەرەتایی و گیانی گا دیدارە لەگەڵ یەکێک لە قووڵترین وێنەکانی ئەفسانەی ئێرانی؛ ئەو ئافرێنراوەی مردنی بە قوربانیبوون تۆوی جیهانی زیندوو دەچێنێت و گیانەکەی هاوار بۆ پارێزەرێک دەکات.
ناوەڕۆک
گای سەرەتایی و گەوش ئورڤان چین؟
گای سەرەتایی و گەوش ئورڤان چین؟
گای سەرەتایی، کە لە نەریتی ئەڤێستاییدا بە ناوی گاڤائێڤۆداتا ناسراوە، بە واتای گای بە تەنیا یان بە تاکەیی ئافرێنراو، یەکەم گای گەردوونناسیی زەردەشتییە؛ یەکێک لە یەکەم ئافرێنراوە مادییەکانی ئەهوورا مەزدا و سەرچاوەیەک کە هەموو ژیانی ئاژەڵی سوودبەخش لێیەوە هاتووە. گەوش ئورڤان، بە واتای گیانی گا، گیان یان ڕۆحی ئەم ئافرێنراوە سەرەتاییەیە. لە گەردوونناسیی بوندەهیشندا، گا وەک یەکێک لە یەکەم ئافرێنراوەکانی پەروەردگاری دانا ئافرێنرا و لە تەنیشت ڕووبارێکی پیرۆزدا، لە بەرامبەر یەکەم مرۆڤ، کەیومەرس، دەژیا. کاتێک ڕۆحی خراپە، ئەهریمەن، هێرشی کردە سەر جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە، گا کوژرا؛ بەڵام لە جەستەیەوە دانەوێڵە و ڕووەکی دەرمانبەخش و جۆرە زۆرەکانی ئاژەڵ پەیدا بوون، بەمەش مردنی بوو بە هۆی سەرهەڵدانی جیهانی زیندوو. گیانەکەی، گەوش ئورڤان، بەرز بووەوە و بە ئازارێک کە هێنرابووە جیهان ناڵی و داوای پارێزەرێکی کرد؛ بوو بە ڕۆحی پارێزەری گا و مانگا و ئاژەڵە سوودبەخشەکان. پێکەوە یەکێک لە وێنە ناوەندییەکانی ئەفسانەی ئێرانیی ئافراندن پێک دەهێنن.
یەکێک لە یەکەم ئافرێنراوەکان
لە گێڕانەوە زەردەشتییەکەی ئافراندندا، ئەهوورا مەزدا لە یەکەم سەردەمی مەزنی جیهاندا جیهان و یەکەم ئافرێنراوەکانی بە دۆخێکی نموونەیی و بێگەرد ئافراند. لە نێو ئەم یەکەم ئافرێنراوە مادییانەدا، کە لە نەریتەکەدا ژمارەیان شەشە، ئاسمان و ئاوەکان و زەوی و ڕووەکی سەرەتایی و گای سەرەتایی و یەکەم مرۆڤ، کەیومەرس، هەبوون.
گای سەرەتایی لە نێو ئەم یەکەم ئافرێنراوانەدا پێگەیەکی تایبەتی هەبوو وەک سەرچاوەی هەموو ژیانی ئاژەڵی سوودبەخش؛ گا تاکە و بە تەنیا ئافرێنراوەکە کە جۆرە زۆرەکانی ئاژەڵ لێیەوە دەهاتن. لە نەریتی بوندەهیشندا گا وەک ئافرێنراوێکی مەزن وەسف کراوە، سپی و درەوشاوە وەک مانگ، کە لە یەکەم سەردەمی جیهاندا لە تەنیشت ڕووبارێکی پیرۆز بە ئاشتی دەژیا؛ کاتێک جیهانە ئافرێنراوەکە هێشتا تەواو و بێگەرد بوو. لە نەریتەکەدا، یەکەم مرۆڤ، کەیومەرس، لە کەناری بەرامبەر دەژیا؛ ئەم دووانە بە ڕیز بنەچەی ژیانی ئاژەڵ و مرۆڤ بوون. گای سەرەتایی وەک یەکێک لە یەکەم ئافرێنراوەکان بە بناغەی خودی جیهانەوە پەیوەستە لە گەردوونناسیی زەردەشتیدا؛ نموونە سەرەتاییەکە و سەرچاوەی جیهانی ئاژەڵان کە پەروەردگاری دانا لە یەکەم سەردەمی نموونەییدا ئافراندی. پێگەکەی لە نێو یەکەم ئافرێنراوەکاندا گرنگیی گەردوونییەکەی دەسەلمێنێت؛ گا بە تەنیا ئافرێنراوەکە لە سەرچاوەی هەموو ژیانی ئاژەڵی سوودبەخشدا، لەگەڵ یەکەم ڕووەک و یەکەم مرۆڤ وەک تۆوەکانی جیهانی زیندوو دەوەستێت. گای سەرەتایی وەک یەکێک لەم یەکەم ئافرێنراوە نموونەییانەی پەروەردگاری دانا دێتە ناو گەردوونناسییەکە؛ سەرچاوەیەک کە جیهانی ئاژەڵان لێیەوە سەرهەڵدەدا.
خاڵە سەرەکییەکان
گای سەرەتایی (گاڤائێڤۆداتا) یەکەم گای بە تەنیا ئافرێنراوی گەردوونناسیی زەردەشتییە.
یەکێک لە یەکەم ئافرێنراوە مادییەکانی ئەهوورا مەزدا و سەرچاوەی هەموو ژیانی ئاژەڵان بوو.
کاتێک ڕۆحی خراپە، ئەهریمەن، هێرشی کردە سەر جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە، کوژرا.
لە جەستەیەوە دانەوێڵە و ڕووەکی دەرمانبەخش و جۆرە زۆرەکانی ئاژەڵ پەیدا بوون.
گیانەکەی، گەوش ئورڤان، بە ناڵەوە بەرز بووەوە و داوای پارێزەرێکی کرد.
گەوش ئورڤان بوو بە ڕۆحی پارێزەری گا و مانگا و ئاژەڵە سوودبەخشەکان.
زانیاریی خێرا
ناوەکان: گای سەرەتایی؛ گاڤائێڤۆداتا؛ گەوش ئورڤان (گیانی گا)
واتای گاڤائێڤۆداتا: گای بە تەنیا یان بە تاکەیی ئافرێنراو
واتای گەوش ئورڤان: گیانی گا
ڕۆڵ: سەرچاوەی ژیانی ئاژەڵان؛ گیانەکەی پارێزەری گا و مانگایە
ئافرێنەر: ئەهوورا مەزدا، پەروەردگاری دانا
لە نێو: یەکەم ئافرێنراوە مادییەکانی جیهان
هۆی کوشتنی: هێرشی ڕۆحی خراپە، ئەهریمەن
لە جەستەیەوە: دانەوێڵە و ڕووەکی دەرمانبەخش و ئاژەڵ سەریان هەڵدا
سەرچاوەی سەرەکی: بوندەهیشن و ئەڤێستا
میرات: نەریتی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی ئێرانی
هێرشی ڕۆحی خراپە
ئاشتیی یەکەم جیهانی ئافرێنراو تێک چوو کاتێک ڕۆحی خراپە، ئەهریمەن، دوژمنی ئەهوورا مەزدا، هێرشی کردە سەر جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە و هەوڵی لەناوبردن و پیسکردنی هەموو ئەوەی دەدا کە پەروەردگاری دانا ئافراندبووی. گای سەرەتایی یەکێک بوو لە یەکەم قوربانییەکانی ئەم هێرشە.
لە گەردوونناسیی بوندەهیشندا، جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە سەرەتا لە دۆخێکی ئاشتی و بێگەردیدا بوو، تا ڕۆحی خراپە هاتە ناوی بۆ شێواندن و لەناوبردنی. لەم هێرشەدا ڕۆحی خراپە هێرشی کردە سەر گای سەرەتایی و ئافرێنراوە مەزنەکە کەوت و کوژرا؛ یەکەم لە ئافرێنراوە سوودبەخشەکان کە لە پەلاماری خراپەدا مرد. لە نەریتەکەدا، پەروەردگاری دانا بە بینینی ئازاری گا، مادەیەکی دەرمانبەخشی پێ دا بۆ هێورکردنەوەی ئازارەکەی لە کاتی مردنیدا؛ وردەکارییەک کە بەزەییی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە تەنانەت لە ناو هێرشی خراپەشدا دەردەبڕێت. کوشتنی گای سەرەتایی یەکێکە لە کردەوە سەرەتاییەکانی وێرانکردن لە گێڕانەوە زەردەشتییەکەی ململانێی گەردوونیدا؛ هێرشی ڕۆحی خراپە بۆ سەر سەرچاوەی ژیانی ئاژەڵان. بەڵام وەک نەریتەکە ڕوونی دەکاتەوە، مردنی گا، هەرچەندە خراپە هێنایە ڕوودان، تەنها وێرانکردنی لێ نەکەوتەوە؛ چونکە بە تدبیری جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە، لە ئافرێنراوە کوژراوەکەوە جیهانی زیندووی ئاژەڵ و ڕووەک سەری هەڵدا. بەمەش هێرشی ڕۆحی خراپە بۆ سەر گا خاڵە تاریکەکەی وەرچەرخانی چیرۆکی ئافراندنە؛ ئەو هێرشەی گای سەرەتاییی کوشت، بەڵام هەروەها پێشینەی پەیدابوونی جیهانی زیندوو لە جەستەیەوە بوو. هاتنی مردن بۆ ناو جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە دەنوێنێت و هاوکات زەمینە بۆ گەشەکردنی ژیانی دواتر خۆش دەکات.
لە جەستەیەوە، جیهانی زیندوو
بەرچاوترین لایەنی ئەفسانەی گای سەرەتایی ئەوەیە کە بە تدبیری ئەهوورا مەزدا، جیهانی زیندووی ڕووەک و ئاژەڵ لە جەستە کوژراوەکەیەوە سەری هەڵدا؛ بەمەش مردنی گا بوو بە سەرچاوەی ژیان.
لە نەریتی بوندەهیشندا، کاتێک گای سەرەتایی کوژرا، جەستەی بوو بە سەرچاوەی جیهانی زیندوو. لە تۆو یان جەوهەرە پاککراوەکەیەوە، کە بەرز کرابووەوە و لە پێگەی مانگدا پاک کرابووەوە، جووتە زۆرەکانی ئاژەڵی جۆراوجۆر پەیدا بوون؛ بەمەش هەموو جۆرەکانی ئاژەڵی سوودبەخش لە گای سەرەتاییەوە هاتن. هەروەها لە جەستەی و مۆخی ئێسکەکانی و بەشە جیاوازەکانیەوە ڕووەکەکانی جیهان سەریان هەڵدا: لە نەریتەکەدا جۆرە زۆرەکانی دانەوێڵە و ڕووەکی دەرمانبەخش لە گا گەشەیان کرد و ڕووەکی جیاواز لە بەشی جیاوازی جەستەیەوە پەیدا بوو. بەمەش مردنی گای سەرەتایی، هەرچەندە بە هێرشی خراپە هاتە ڕوودان، لەلایەن جیهانە ئافرێنراوە چاکەکەوە کرا بە سەرچاوەی جیهانی زیندوو؛ سەرچاوەی ئەو ئاژەڵانەی زەوی پڕ دەکەن و ئەو دانەوێڵە و گیایە دەرمانبەخشانەی ژیان بەردەوام دەکەن و چارەسەر دەکەن. ئەم بنەمایە، ژیان کە لە جەستەی ئافرێنراوە سەرەتاییە کوژراوەکەوە سەرهەڵدەدات، بنەمایەکی قووڵ و کۆنە؛ ئەو بیرۆکەیە دەردەبڕێت کە ژیان لە قوربانییەوە پەیدا دەبێت و تەنانەت ئەو وێرانکردنەی خراپە پێی دەهێنێت، لەلایەن جیهانە ئافرێنراوە چاکەکەوە بۆ پەیداکردنی ژیان دەگۆڕدرێت. لە جەستەی گای سەرەتاییەوە جیهانی زیندوو، ئاژەڵ و ڕووەک، پەیدا بوو؛ بەمەش گا کوژراوەکە بوو بە سەرچاوەی بەرەکەتداری ژیان لەسەر زەوی. یەکێکە لە وێنە مەزنەکانی ئافراندن لە گەردوونناسیی ئێرانیدا؛ مردنی گا کە جیهانی زیندووی لێ سەرهەڵدەدات.
گیانی گا و ناڵەکەی
کاتێک گای سەرەتایی کوژرا، گیانەکەی، گەوش ئورڤان یان گیانی گا، لەناو نەچوو بەڵکو بەرز بووەوە؛ لە یەکێک لە هەستبزوێنترین بەشەکانی دەقە پیرۆزە زەردەشتییەکاندا بەو ئازار و وێرانکردنە ناڵی کە هێرشی ئەهریمەن هێنایە جیهان.
لە نەریتەکەدا، گیانی گا بەرز بووەوە بۆ پێگە ئاسمانییەکان، بۆ ئەستێرە و مانگ و خۆر، و لەوێ بەو دۆخە بەدبەختانەیە ناڵی کە هێزەکانی خراپە جیهانیان تێدا خستبوو؛ بە وێرانکردنەکە خەمبار بوو و داوای پاراستن و دیاریکردنی پارێزەرێکی بۆ ئافرێنراوەکانی زەوی کرد. ئەم ناڵەی گیانی گا بە شێوەیەکی ناودار و کۆن لە گاتاکاندا پارێزراوە؛ کۆنترین سروودەکانی دەقە پیرۆزە زەردەشتییەکان کە بە خودی زەردەشت دەدرێنە پاڵ، لەو بەشەی کە زۆرجار ناڵەی گا یان سکاڵای گیانی مانگا ناو دەبرێت. لەم بەشەدا، گیانی گا لەبەردەم ئەهوورا مەزدا و بوونە ئیلاهییەکاندا هاوار دەکات؛ لەبەر لاوازی و نەبوونی پارێزەرێک لە بەرامبەر توندوتیژی و پشێوییی جیهان نائومێدە. لە نەریتەکەدا، ئەنجومەنە ئیلاهییەکە وەڵام دەداتەوە و لە کۆتاییدا پارێزەرێک دیاری دەکرێت؛ بەمەش بەڵێنی چاودێری و پاراستن بە گیانی گا دەدرێت. ناڵەی گیانی گا یەکێکە لە کاریگەرترین و گرنگترین بەشەکانی نەریتەکە؛ دەنگ بە ئازاری جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە لە ژێر هێرشی خراپە و ئارەزووی پاراستن و ڕێکخستنی ڕەوا دەدات. لە کەسایەتیی گیانی خەمباری گادا، هاواری هەموو ئافرێنراوە بێتاوان و لاوازەکانی جیهان بۆ دادپەروەری و چاودێری دەردەبڕێت؛ هاوارێک کە تدبیری پەروەردگاری دانا وەڵامی دەداتەوە.
پارێزەری ئاژەڵەکان
دوای ناڵان و وەرگرتنی وەڵام، گیانی گا، گەوش ئورڤان، ڕۆڵە بەردەوامەکەی وەک ڕۆحی پارێزەری گا و مانگا و هەموو ئاژەڵە سوودبەخشەکان گرتە ئەستۆ؛ گیانی گای سەرەتایی وەک ڕۆحی پارێزەری ئەو جیهانەی ئاژەڵان کە خۆی پەیدای کردبوو دەگەڕێتەوە بۆ جیهان.
لە نەریتەکەدا، دوای ناڵەکەی و بەڵێنی پاراستن، گیانی گا ڕازی بوو بگەڕێتەوە بۆ جیهان و چاودێریی ئەو ئافرێنراوانە بگرێتە ئەستۆ کە لە گای سەرەتاییەوە هاتبوون. بەمەش گەوش ئورڤان بوو بە ڕۆحی پارێزەر و پشتیوانی گا و مانگا و ئاژەڵە سوودبەخشەکان؛ ئەو بوونە ئیلاهییەی چاودێریی جیهانی ئاژەڵان دەکات و دەیپارێزێت، بە تایبەتی گا و مانگا کە بۆ ژیانی گەل هێندە گرنگن. لە پەرستنی زەردەشتیدا، ڕێز لە گیانی گا دەگیرێت و بانگ دەکرێت؛ چاودێریی ئاژەڵان، بە تایبەتی گا و مانگا، بە ئەرکێکی پیرۆز دادەنرێت؛ ئەمە ڕێزگرتن لە ئاژەڵە ئافرێنراوەکان دەنوێنێت کە کەسایەتیی گەوش ئورڤان بەرجەستەی دەکات. ڕۆڵی پارێزەری ئاژەڵان گرنگییە بەردەوامەکەی گیانی گایە؛ ڕۆحی گای سەرەتایی کە بوو بە پارێزەری جیهانی ئاژەڵان. ئەم ڕۆڵە گرنگیدانی قووڵی زەردەشتی بە خۆشگوزەرانیی ئاژەڵان و مامەڵەی گونجاو لەگەڵ گا و مانگا دەنوێنێت؛ گرنگیدانێک کە ڕەگی لە گەردوونناسیی گای سەرەتایی و گیانەکەیدایە. لە نەریتەکەدا گەوش ئورڤان وەک پارێزەری ئاژەڵان بەردەوام چاودێریی ئافرێنراوەکانی جیهان دەکات؛ گیانی گا سەرەتاییە کوژراوەکە کە بوو بە ڕۆحی پارێزەری هەموو ئەو ژیانەی ئاژەڵی سوودبەخش کە لە مردنیەوە سەری هەڵدا. گیانی گا لەم ڕۆڵەدا، وەک پارێزەر و پشتیوانی ئاژەڵان، پێگە هەمیشەیییەکەی لە نەریتی زەردەشتیدا هەیە.
هێما و واتا
گای سەرەتایی و گیانەکەی پێش هەموو شتێک بنەمای سەرهەڵدانی ژیان لە قوربانی و مردنەوە دەنوێنن؛ ئافرێنراوە سەرەتاییە کوژراوەکە کە لە جەستەیەوە جیهانی زیندووی ئاژەڵ و ڕووەک سەرهەڵدەدات. لەمەدا ئەو بیرۆکە قووڵە دەنوێنن کە ژیان لە مردنەوە پەیدا دەبێت و تەنانەت ئەو وێرانکردنەی ئەهریمەن پێی دەهێنێت، لەلایەن جیهانە ئافرێنراوە چاکەکەوە بۆ پەیداکردنی ژیان دەگۆڕدرێت.
گیانی گا لە ناڵەکەیدا ئازاری جیهانە ئافرێنراوە بێتاوان و لاوازەکە لە ژێر هێرشی خراپە و ئارەزووی پاراستن و دادپەروەری و ڕێکخستنی ڕەوا دەنوێنێت؛ هاوارێک کە لە کۆنترین سروودەکانی نەریتەکەدا دەنگی پێ دراوە. گەوش ئورڤان هەروەها وەک پارێزەری ئاژەڵان ڕێزگرتنی زەردەشتی لە ئاژەڵە ئافرێنراوەکان و ئەرکە پیرۆزەکەی چاودێریکردنی ئافرێنراوەکانی جیهان دەنوێنێت، بە تایبەتی گا و مانگا کە ژیانی مرۆڤ هێندە پشتیان پێ دەبەستێت. لە هەموو ئەمانەدا، گای سەرەتایی و گیانەکەی کەسایەتیگەلێکی گرنگ و پڕواتان؛ ژیان کە لە قوربانییەوە سەرهەڵدەدات، ئازار و هاواری جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە و ئەرکی چاودێریی جیهانی ئاژەڵان دەنوێنن. لە نێو قووڵترین و کۆنترین وێنەکانی گەردوونناسیی ئێرانیدا دەوەستن؛ گا بە تەنیا ئافرێنراوەکە کە مردنی تۆوی جیهانی زیندوو دەچێنێت و گیانی گا کە ناڵە و پارێزەرایەتییەکەی قووڵترین بەهاکانی نەریتەکە دەردەبڕن، ڕێزگرتن لە ژیان و چاودێریی ئافرێنراوەکانی زەوی.
گای سەرەتایی و کورد
گەردوونناسیی گای سەرەتایی و گیانی گا بەشێکە لە میراتی ئایینیی کۆنی زەردەشتی و ئێرانی؛ نەریتێک کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. وێنە قووڵەکانی ئەم گەردوونناسییە بنەمای نەریتە ئایینی و فۆلکلۆرییەکانی هەموو ناوچەکەن.
بۆ کورد، میراتی ئایینیی کۆنی ئێرانی، لەوانە ئەو گەردوونناسییەی لە نەریتی زەردەشتیدا پارێزراوە، بەشێکە لە پاشخانە قووڵەکەی جیهانی کولتووری و ڕۆحییان. توخمەکانی ئەم گەردوونناسییە کۆنە، ململانێی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە لە دژی هێرشی خراپە و ڕێزگرتن لە ئافرێنراوەکان و توخمەکانی جیهان، بە شێوەی جیاواز لە نەریتە ئایینییەکانی ناوچەکەدا بەردەوامن، لەوانە ئایینە زیندووەکان کە سوود لە میراتی کۆنی ئێرانی وەردەگرن. بە ڕاستگۆیی و وردی دەکرێت گای سەرەتایی و گیانەکەی وەک بەشێک لەم میراتە هاوبەشە ئێرانی و زەردەشتییە بناسرێن، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد؛ گەردوونناسییەکە بە نەریتە هاوبەشە کۆنەکەی گەلە ئێرانییەکانەوە پەیوەستە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە ڕەگی کۆن لەم جیهانەدا، لەگەڵ میراتگرەکانی دیکەی نەریتی ئێرانی، لەم میراتەدا بەشدارە کە ئەفسانەی گای سەرەتایی بەشێکە لێی. بەمەش لە ناساندنی گای سەرەتایی و گیانی گادا کەسایەتییەکی میراتی هاوبەشی کۆنی ئێرانی دەناسێنین کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی میراتگریی دەکات؛ یەکێک لە وێنە قووڵەکانی ئەو گەردوونناسییەی بنەمای نەریتە ئایینییەکانی ناوچەکەیە. ڕێزگرتن لە ئاژەڵان و ئافرێنراوەکانی جیهان کە ئەم کەسایەتییە دەینوێنێت، بەهایەکە کە بە فراوانی لە جیهانی ئێرانی و جیهانی فراوانتر دەبینرێت.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا گای سەرەتایی و گەوش ئورڤان هەمان شتن؟ بە نزیکی پەیوەستەن، بەڵام دەکرێت لە یەکتری جیا بکرێنەوە. گای سەرەتایی، گاڤائێڤۆداتا، گا سەرەتاییە جەستەییەکەیە کە بە تەنیا ئافرێنرا؛ گەوش ئورڤان یان گیانی گا، گیان یان ڕۆحەکەیەتی. لە نەریتی پەرەسەندووی زەردەشتیی بوندەهیشندا، گەوش ئورڤان گیانی گای سەرەتاییە. بەڵام لە کۆنترین دەقەکاندا پەیوەندیی نێوان ئەم دووانە کەمتر بە ڕوونی دیاری کراوە و گیانی گا لە سروودەکانی زەردەشتدا ڕەنگە وەک گیانی ئاژەڵە ئافرێنراوەکان تا ڕادەیەک گرنگییەکی سەربەخۆی هەبێت. لە نەریتەکە بە گشتیدا پێکەوە لێیان تێدەگەیشترێت؛ گای سەرەتایی و گیانەکەی، جەستە و ڕۆحی سەرچاوەی ژیانی ئاژەڵان.
ئایا ئەمە گێڕانەوەیەکی مێژوویییە بۆ چۆنیەتیی پەیدابوونی ئاژەڵان؟ نەخێر؛ ئەفسانەی گای سەرەتایی گێڕانەوەیەکی ئایینی و گەردوونناسییە؛ بەشێکە لە تێگەیشتنی زەردەشتی لە ئافراندن و ململانێی گەردوونیی نێوان چاکە و خراپە، نەک گێڕانەوەیەکی وشەبەوشە یان زانستی بۆ سەرچاوەی جۆرەکان. باشتر وایە وەک گێڕانەوەیەکی قووڵی ئەفسانەیی و هێمایی تێبگەین، کە لە چوارچێوەی دیدە ئایینییەکەی نەریتەکەدا ڕاستی لەبارەی ژیان و قوربانی و چاودێریی جیهانە ئافرێنراوەکە دەردەبڕێت. سەرچاوەی سەرەکیی ئەفسانە پەرەسەندووەکە بوندەهیشنە، کۆکراوەیەکی زانیاریی گەردوونناسیی زەردەشتی کە سوود لە ئەڤێستای کۆنتر و ئەو فێرکارییانە وەردەگرێت کە بە زەردەشت دەدرێنە پاڵ.
ئایا گای سەرەتایی کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ بەشێکە لە میراتی ئایینیی هاوبەشی کۆنی زەردەشتی و ئێرانی؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی، لەگەڵ دراوسێکانی، لەم میراتە فراوان و کۆنەدا بەشدارە کە گەردوونناسیی گای سەرەتایی بەشێکە لێی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەهوورا مەزدا: پەروەردگاری دانا کە گای سەرەتاییی ئافراند
ئەهریمەن: ڕۆحی خراپە کە هێرشەکەی گا کوشت
کەیومەرس: یەکەم مرۆڤ کە لەگەڵ گای سەرەتایی ئافرێنرا
ئەمیشا سپێنتاکان: بێمرگە پیرۆزەکانی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە
زەردەشت: ئەو پێغەمبەرەی ناڵەی گا لە سروودەکانیدا دەردەکەوێت
ئەناهیتا: یەزاتای ئاوەکان، بوونێکی دیکەی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە
فراشۆکەرتی: نوێکردنەوەی کۆتایی کە جیهانە ئافرێنراوەکە دەگەڕێنێتەوە دۆخی خۆی
فراشۆکەرتی و نوێبوونەوە: چاکبوونەوەی جیهانی پەلاماردراو بە خراپە
پرسیارە باوەکان
گای سەرەتایی لە ئەفسانەی زەردەشتیدا چییە؟
گای سەرەتایی، کە بە ئەڤێستایی گاڤائێڤۆداتا (گای بە تەنیا ئافرێنراو) ناو دەبرێت، یەکەم گای گەردوونناسیی زەردەشتییە؛ یەکێک لە یەکەم ئافرێنراوە مادییەکانی ئەهوورا مەزدا و سەرچاوەیەک کە هەموو ژیانی ئاژەڵی سوودبەخش لێیەوە هاتووە. لە گەردوونناسیی بوندەهیشندا لە یەکەم سەردەمی نموونەییی جیهاندا ئافرێنرا و کاتێک ڕۆحی خراپە، ئەهریمەن، هێرشی کردە سەر جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە، کوژرا؛ پاشان ئاژەڵ و ڕووەکەکانی جیهان لە جەستەیەوە سەریان هەڵدا.
گەوش ئورڤان چییە؟
گەوش ئورڤان، بە واتای گیانی گا، گیان یان ڕۆحی گای سەرەتاییە. کاتێک گا لە هێرشی ڕۆحی خراپەدا کوژرا، گیانەکەی لەناو نەچوو بەڵکو بەرز بووەوە بۆ پێگە ئاسمانییەکان؛ لەوێ بە ئازارێک کە هێنرابووە جیهان ناڵی و داوای پارێزەرێکی کرد. گەوش ئورڤان پاشان ڕۆڵەکەی وەک ڕۆحی پارێزەری گا و مانگا و ئاژەڵە سوودبەخشەکان گرتە ئەستۆ؛ چاودێریی ئەو ئاژەڵە ئافرێنراوانە دەکات کە لە گای سەرەتاییەوە پەیدا بوون.
لە جەستەی گای سەرەتایی چی پەیدا بوو؟
لە نەریتی بوندەهیشندا، جیهانی زیندووی ئاژەڵ و ڕووەک لە گای سەرەتاییە کوژراوەکەوە سەری هەڵدا. لە جەوهەرە پاککراوەکەیەوە، کە لە پێگەی مانگدا پاک کرابووەوە، جووتە زۆرەکانی ئاژەڵی جۆراوجۆر پەیدا بوون؛ لە جەستەی و مۆخی ئێسکەکانی و بەشە جیاوازەکانیشی جۆرە زۆرەکانی دانەوێڵە و ڕووەکی دەرمانبەخش گەشەیان کرد. بەمەش مردنی گا، هەرچەندە خراپە هێنایە ڕوودان، بە تدبیری جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە بوو بە سەرچاوەی ژیان لەسەر زەوی.
ناڵەی گیانی گا چییە؟
ناڵەی گیانی گا بەشێکی ناودارە کە لە گاتاکاندا پارێزراوە؛ کۆنترین سروودەکانی دەقە پیرۆزە زەردەشتییەکان کە بە زەردەشت دەدرێنە پاڵ. تێیدا گیانی گا لەبەردەم ئەهوورا مەزدا و بوونە ئیلاهییەکان هاوار دەکات؛ لەبەر توندوتیژی و پشێوییی جیهان و نەبوونی پارێزەر نائومێدە. ئەنجومەنە ئیلاهییەکە وەڵام دەداتەوە و دواتر پارێزەرێک دیاری دەکرێت؛ بەمەش تدبیری پەروەردگاری دانا هاواری جیهانە ئافرێنراوە ئازاردراوەکە وەڵام دەداتەوە.
بۆچی گای سەرەتایی لە ئایینی زەردەشتیدا گرنگە؟
گای سەرەتایی گرنگە چونکە لە گەردوونناسیی زەردەشتیدا لە سەرچاوەی ژیانی ئاژەڵاندا دەوەستێت و ئەفسانەکەی بنەمای قووڵ دەنوێنێت: سەرهەڵدانی ژیان لە قوربانی و مردنەوە، ئازاری جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە لە ژێر هێرشی خراپە و ئەرکە پیرۆزەکەی چاودێریکردنی ئاژەڵان. ڕێزگرتن لە گا و مانگا و خۆشگوزەرانیی ئاژەڵان لە نەریتی زەردەشتیدا ڕەگی لە گەردوونناسیی گای سەرەتایی و گیانە پارێزەرەکەی، گەوش ئورڤان، هەیە.
ئایا گای سەرەتایی کەسایەتییەکی کوردە؟
گای سەرەتایی بەشێکە لە میراتی ئایینیی هاوبەشی کۆنی زەردەشتی و ئێرانی؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە ڕەگی کۆن لەم جیهانەدا، لەگەڵ دراوسێکانی، لەم میراتەدا بەشدارە کە گەردوونناسیی گای سەرەتایی بەشێکە لێی. ڕێزگرتن لە ئاژەڵان کە ئەم کەسایەتییە دەینوێنێت، بەهایەکە کە بە فراوانی لە سەرانسەری ناوچەکەدا دەبینرێت.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Bundahishn - Encyclopaedia Iranica
Gathas and the Cow's Lament (Yasna 29) - avesta.org