نەتەوەخوازیی کورد لە سەدەی 20دا ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە پێکهێنانی دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گێڕاوە. ئەم نەتەوەخوازییە مێژووێکی دەوڵەمەندی کورد، ناسنامەی کولتووری و ئامانجە سیاسییەکان دەگرێتەوە کە بە درێژایی دەیەکان پەرەیان سەندووە. تێگەیشتن لە گرنگیی نەتەوەخوازیی کورد هەم ئاواتەکانی گەلی کورد دەخاتە بەرچاو و هەم ململانێ و خۆڕاگرییان بەرامبەر سەختییەکان دەنوێنێت. ئەم وتارە بە وردی لە بزووتنەوە مێژووییەکان و ئەو دیپلۆماسییە دەکۆڵێتەوە کە پەیوەستە بە نەتەوەخوازیی کوردەوە، و ڕووناکی دەخاتە سەر ئەو کەسایەتییە مێژووییە بەرچاوە کوردانەی سەرنجیان بۆ ئەم پەرەسەندنانە ڕاکێشاوە.
ڕیشەکانی نەتەوەخوازیی کورد
ڕیشەکانی نەتەوەخوازیی کورد بۆ کۆتایی سەدەی 19 دەگەڕێنەوە، بەڵام لە سەدەی 20دا هێزێکی بەرچاوی وەرگرت. لاوازبوونی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و دواتر داڕشتنەوەی سنوورە نەتەوەییەکان دوای جەنگی جیهانیی یەکەم کاریگەرییەکی گەورەیان لەسەر ئاواتەکانی کورد هەبوو. پەیماننامەی سیڤەری ساڵی 1920 پێشنیازی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی کرد؛ بەڵام ئەم دیدگایە بە خێرایی لە ڕێگەی پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی 1923دا سنووردار کرایەوە، کە خۆبەڕێوەبردنی کوردی پشتگوێ خست. ئەم ناکۆکییە بنەمای تامەزرۆیی چەندین سەدەی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس و دانپێدانان دانا.
سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد
لەگەڵ تێپەڕینی سەدەی 20، کوردەکان شاهیدی سەرهەڵدانی چەند بزووتنەوەیەکی سیاسیی بەرچاو بوون کە داکۆکییان لە ماف و دانپێدانانیان دەکرد. بە دامەزراندنی حزبە سیاسییە جیاوازەکان، ئامانجە سیاسییەکانی کورد دەستیان کرد بە گۆڕان بۆ هەوڵی ڕێکخراو. کەسایەتییە ناسراوە کوردەکانی وەک شێخ سەعید و قاسملوو لەم ماوەیەدا سەریان هەڵدا و بێوچان بۆ پەرەپێدانی خۆبەڕێوەبردنی کورد و مافە کولتوورییەکان کاریان کرد.
ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925): ئەم ڕاپەڕینە ساتێکی گرنگ بوو لە بزووتنەوە سیاسییەکانی کوردا. هەرچەندە لە کۆتاییدا سەرکوت کرا، بەڵام هێمای خواستێکی توند بۆ سەربەخۆیی بوو.
پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP): ئەم حزبە، کە لە ساڵی 1946دا دامەزرا، لە ژێر ڕابەرایەتیی کەسایەتییەکانی وەک مەلا مستەفا بارزانیدا بووە هێزێکی گەورە لە ململانێ بۆ مافەکانی کورد.
یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK): یەکێتی، کە لە ساڵی 1975دا دامەزرا، ئامانجی یەکخستنی مەیدانەکانی بەرگریی کوردی هەبوو دژ بە سەرکوتکردنی دەرەکی و دابەشبوونی ناوخۆیی.
کاریگەریی جەنگی جیهانیی دووەم لەسەر نەتەوەخوازیی کورد
جەنگی جیهانیی دووەم بووە هۆکاری خێراکردنی پەرەسەندنی نەتەوەخوازیی کورد. ئەنجامەکانی جەنگەکە زەمینەیان بۆ بزووتنەوەکانی ڕزگاربوون لە کۆلۆنیالیزم لە سەرانسەری جیهاندا خۆش کرد و کاریگەرییان لەسەر ئاواتەکانی کورد هەبوو. لەم ماوەیەدا، بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی بە زۆری ئاڕاستەی دەستەبەرکردنی پشتگیری و دانپێدانانی نێودەوڵەتی کران. ڕابەرانی کورد لە دیمەنێکی ئاڵۆزی جیۆسیاسیدا هەوڵیان بۆ هاوپەیمانی لەگەڵ نەتەوە گەورەترەکان دا.
بووژانەوەی کولتووری لە نێو پشێویی سیاسییەکاندا
پەیوەندیی نێوان نەتەوەخوازیی کورد و کولتوور و میراتی کوردستان ناکرێت پشتگوێ بخرێت. تەنانەت لە ماوەکانی ملکەچکردنی سیاسیشدا، ناسنامەی کوردی لە ڕێگەی مۆسیقا، ئەدەب و هونەرەکانەوە گەشەی کرد. تێکۆشان بۆ پاراستنی کولتوور و دژایەتیی توانەوە شێوەی وەرگرت، و زۆرێک لە کەسایەتییە مێژووییە بەرچاوە کوردەکان داکۆکییان لە مافی کوردەکان دەکرد بۆ ئەوەی بە ئازادی دەربڕینە کولتوورییەکانی خۆیان بەکاربهێنن.
کەسایەتییە سەرەکییە کولتوورییەکان:
ئەحمەدی خانی: شاعیر و بیرمەندێکی بەرچاوی کورد بوو کە بەرهەمەکانی بنەمای نەریتە ئەدەبییە کوردییەکانیان دانا.
قانیوار: بە چیرۆکگێڕانەوەی بەناوبانگ بوو، نەریتە زارەکییەکانی کوردی پاراست و هەستی ناسنامەی هاوبەشی بەهێز کرد.
دڵسۆز: بەشدارییەکانی لە مۆسیقای کوردیدا ڕۆڵێکی بەرچاویان لە دەربڕینی شانازیی نەتەوەیی لە سەردەمە سەختەکاندا هەبوو.
بزووتنەوەکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە کۆتایی سەدەی 20دا
لەگەڵ نزیکبوونەوەی کۆتایی سەدەکە، هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن پێشکەوتنی بەرچاوی بەخۆوە بینی. جەنگی کەنداوی ساڵی 1991، بە دامەزراندنی ناوچەیەکی قەدەغەی فڕین لە باکووری عێراق، بارودۆخێکی گونجاوی بۆ ئاواتەکانی کورد ڕەخساند. ئەم گۆڕانەی ڕووداوەکان ڕێگای بە کوردەکان دا خۆبەڕێوەبردن پەرە پێ بدەن و ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان دووبارە ببووژێننەوە.
سەرهەڵدانی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە ساڵی 2005دا قۆناغێکی گرنگی دیکە بوو لە نەتەوەخوازیی کوردا. حکومەتی هەرێمی کوردستان وەک هەرێمێکی نیمچە خۆبەڕێوەبەر سەری هەڵدا و هەستی گەشبینی و هیوای سەربەخۆیی تەواوی لە نێو خەڵکی کوردا چاند. بەڵام ئاڵۆزییەکانی جیۆسیاسەتی ناوچەکە، لەگەڵ پەرشوبڵاوی سیاسی لە نێو لایەنە کوردییەکاندا، ئاستەنگی نوێیان خستە ڕوو.
تێڕوانینی ئەمڕۆ و داهاتووی نەتەوەخوازیی کورد
لە سەدەی 21دا، ململانێ و ئاواتەکانی نەتەوەخوازیی کورد هەر بەردەوامن لە تێکەڵبوون بە پەرەسەندنە جیهانییە هاوچەرخەکانەوە. سەرهەڵدانی دەوڵەتی ئیسلامی (ISIS) هەڕەشەیەکی گەورەی بۆ ناوچەکە دروست کرد و ناچاری کرد هێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە بەرەنگاربوونەوەی توندڕەویدا بگێڕن. ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە هەم هێزی سەربازیی لایەنە کوردییەکانی نیشان دا و هەم سەرنجی جیهانی بۆ بارودۆخی سەختیان ڕاکێشا.
لە ئێستادا، لەگەڵ داکۆکیکردنی کوردەکان لە مافەکانیان، کاریگەرییەکانی نەتەوەخوازیی کورد بە شێوەی جۆراوجۆری سیاسی، کولتووری و کۆمەڵایەتی دەردەکەون. بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون سەرنجی داڕێژەرانی سیاسەتی نێودەوڵەتی ڕادەکێشن، و زۆرێک ململانێی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن بە دۆزێکی ڕەوا لە چوارچێوەی بەرفراوانتری مافی دیاریکردنی چارەنووس دەزانن.
گەلێکی خۆڕاگر: تێڕوانین بۆ داهاتوو
چیرۆکی نەتەوەخوازیی کورد بە درێژایی سەدەی 20 چیرۆکێکی خۆڕاگری، سووربوون و هەوڵێکی یەکگرتووە بۆ ناسنامە. قوربانی، ململانێ و دەستکەوتەکانی کەسایەتییە مێژووییە زۆرەکانی کورد، بەهێز بیرمان دەخەنەوە لە گرنگیی کولتوور، ناسنامە و مافی دیاریکردنی چارەنووس. لە کاتێکدا گەلی کورد بە نێو ئاستەنگە هاوچەرخەکاندا تێدەپەڕێت، ورەی نەشکاوی هەر دیارە.
کولتوور و میراتی کوردستان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە ڕستراون و هێمای بەردەوامیی ناسنامەی کوردین. ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ئاواتەکانی خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان بەهێزتر دەبن، چونکە کوردەکان وێنەی داهاتوویەک دەکێشن کە ماف، کولتوور و میراتیان تێیدا بە بایەخەوە دەگێڕدرێت و پێشوازییان لێ دەکرێت. با بەردەوام بین لە ئاشکراکردنی مێژووی دەوڵەمەندی نەتەوەی کورد و پشتگیری لە هەوڵی نەگۆڕیان بۆ سەر بە کۆمەڵگەبوون و ڕێزلێگرتن لە جیهانی هاوچەرخدا بکەین.
لە ڕوانگەی مێژووەوە دەتوانین بایەخ بە ڕۆڵی قووڵی نەتەوەخوازیی کورد بدەین و تێبگەین کە ڕێبازی بەرەو دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن بەردەوامە لە شێوەدان بە ناسنامەی کوردی لە سەدەی 21دا. ڕێگاکە لەوانەیە پڕ بێت لە ئاستەنگ، بەڵام هێزی گەلی کورد نیشان دەدات خەونەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دادپەروەری بە درێژایی کات دەنگ دەدەنەوە.
پرسیارە باوەکان
گرنگیی نەتەوەخوازیی کورد لە سەدەی 20دا چییە؟
نەتەوەخوازیی کورد بە قووڵی کاریگەریی لەسەر دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبووە و ئاوات و ململانێکانی گەلی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس و دانپێدانان ڕەنگ دەداتەوە.
نەتەوەخوازیی کورد کەی دەستی کرد بە بەهێزبوون؟
نەتەوەخوازیی کورد لە سەدەی 20دا دەستی کرد بە بەهێزبوونێکی بەرچاو، بە تایبەتی دوای لاوازبوونی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و گۆڕانەکانی سنوورە نەتەوەییەکان دوای جەنگی جیهانیی یەکەم.
هەندێک لە بزووتنەوە سیاسییە سەرەکییەکانی کورد لە سەدەی 20دا کامانە بوون؟
بزووتنەوە سیاسییە سەرەکییەکانی کورد بریتی بوون لە ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە ساڵی 1925، دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) لە ساڵی 1946 و پێکهێنانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) لە ساڵی 1975.
جەنگی جیهانیی دووەم چ کاریگەرییەکی لەسەر نەتەوەخوازیی کورد هەبوو؟
جەنگی جیهانیی دووەم بە کاریگەری لەسەر بزووتنەوەکانی ڕزگاربوون لە کۆلۆنیالیزم لە سەرانسەری جیهاندا و هاندانی ڕابەرانی کورد بۆ داواکردنی پشتگیری و دانپێدانانی نێودەوڵەتی بۆ ئاواتەکانیان، بووە هۆکاری خێراکردنی پەرەسەندنی نەتەوەخوازیی کورد.
کولتوور چ ڕۆڵێک لە نەتەوەخوازیی کوردا دەگێڕێت؟
کولتوور ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە نەتەوەخوازیی کوردا دەگێڕێت، لە ڕێگەی هەوڵەکان بۆ پاراستنی ناسنامەی کولتووری بە مۆسیقا، ئەدەب و هونەرەکان، تەنانەت لە ماوەکانی ملکەچکردنی سیاسیشدا.