لە دوای ڕووخانی حکومەتی سەددام حوسێن لە ساڵی 2003ەوە، ناوچە کوردییەکان گۆڕانێکی بەرچاویان لە دیمەنی سیاسیی خۆیاندا بەخۆوە بینیوە. ئەم سەردەمە بە تێکەڵەیەکی ئاڵۆز لە ئاواتی خۆبەڕێوەبردن، کاریگەریی مێژووی کورد و دەرکەوتنی کەسایەتییە گشتییە جیاوازەکانی کورد ناسراوەتەوە کە ڕێڕەوی ڕووداوەکانی ئەم ناوچەیەیان داڕشتووە. لەم وتارەدا پەیوەندییە ئاڵۆزە سیاسییەکانی ناوچە کوردییەکان دەخەینە بەر لێکۆڵینەوە و کاریگەریی کەسایەتی و بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد، لەگەڵ کولتوور و میراتە دەوڵەمەندەکەیان دەخەینە ڕوو کە بنەمای ناسنامەیان پێکدەهێنن.
پاشخانی مێژوویی سیاسەتی کورد
تێگەیشتن لە دیمەنی سیاسیی ئێستای ناوچە کوردییەکان پێویستی بە گەڕانەوە بۆ مێژووی کورد هەیە. کوردەکان یەکێکن لە گەورەترین گرووپە نەتەوەییەکانی جیهان کە دەوڵەتی نەتەوەیی خۆیان نییە و بە شێوەیەکی سەرەکی لە عێراق، تورکیا، ئێران و سووریا بڵاو بوونەتەوە. لە مێژوودا، کوردەکان ڕووبەڕووی چەوساندنەوە بوونەتەوە، بە تایبەتی لە ژێر ئەو حکومەتانەی هەوڵیان داوە ناسنامە کولتووری و نەتەوەییەکانیان سەرکوت بکەن. حکومەتی بەعسیی سەددام حوسێن نموونەیەکی بەرچاوە کە ڕێبازی دڕندانەی دژی کورد بەکارهێنا و لە کۆتاییدا ڕووداوەکانی وەک هەڵمەتی ئەنفال لە کۆتایی ساڵانی 1980ەکان ڕوویان دا.
ڕووخانی حکومەتی سەددام خاڵێکی وەرچەرخان بوو بۆ کوردەکان و هەلی بەشداریی سیاسی و خۆبەڕێوەبردنی زیاتر ڕەخساند. دوو گرووپی سەرەکی وەک لایەنی زاڵ دەرکەوتوون: پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK). ئەم حیزبانە، لەگەڵ کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکانی کورد، بنەمای دیمەنی سیاسیی ئێستایان داناوە.
کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد و ڕۆڵیان لە داڕشتنی سیاسەتدا
دەرکەوتنی کەسایەتییە گشتییە گرنگەکانی کورد لە سەردەمی دوای سەددامدا، ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە پەرەسەندنی سیاسیی هەرێمی کوردستانی عێراق (KRI) گێڕاوە. سەرکردەکانی وەک مەسعود بارزانی، سەرۆکی پێشووی هەرێمی کوردستانی عێراق و سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، و جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی پێشووی کۆچکردووی عێراق و دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، کاریگەریی بەرچاویان لەسەر سیاسەتی کورد هەبووە. بڕیار و دانوستانەکانیان ڕێڕەوی خۆبەڕێوەبردن و حوکمڕانیی کوردیان داڕشتووە.
مەسرور بارزانی، سەرۆکی ئێستای حکومەتی هەرێمی کوردستانی عێراق، بەردەوام بووە لە میراتی پێشینانی، لە هەمان کاتدا هاوسەنگیی لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکومەتی ناوەندیی عێراق و لایەنە نێودەوڵەتییەکان ڕاگرتووە. ئەم سەرکردانە لە دیمەنێکی ئاڵۆزی سیاسیدا کار دەکەن کە تێیدا پاراستنی یەکگرتوویی هەستیاری نێوان لایەنە جیاوازەکانی کورد هێشتا ئاستەنگێکە.
کاریگەریی بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کورد
کاریگەریی بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کورد لە پەرەسەندنە سیاسییەکانی ئەم دواییەدا بەبێ گومان ئاشکرایە. کوردەکان مێژووێکی درێژی داواکردنی خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانیان هەیە. بزووتنەوەکانی کورد کە پێشتر لە ڕووی سیاسییەوە پارچەپارچە بوون، لەم ساڵانەی دواییدا لە دەوری ناسنامەیەکی هاوبەش و ئامانجی هاوبەش کۆ بوونەتەوە، کە بووەتە هۆی یەکگرتوویی زیاتر لە نێوان لایەنە جیاوازەکاندا.
هەوڵەکانی بەدەستهێنانی دانپێدانانی نێودەوڵەتی و هاوپەیمانێتی زۆر گرنگ بوون. هەرێمی کوردی خۆی وەک هاوپەیمانێکی گرنگ لە شەڕ دژی داعشدا ناساند، کە سەرنج و پشتگیریی وڵاتە ڕۆژاواییەکانی بۆ ڕاکێشا. ئەم هاوکارییە سەربازییە زیاتر ڕەوایەتیی بە ئاواتەکانی کورد لە ئاستی جیهانیدا بەخشی و پەیوەندیی هاوبەشی پێکهێنا کە هەم بۆ پرسە ئەمنییەکان، هەم بۆ گەشەپێدانی ئابووری و دانپێدانانی سیاسی زۆر گرنگن.
ڕەهەندە کولتوورییەکانی ناسنامەی کوردی
بەبێ دانپێدانان بە کولتوور و میراتی دەوڵەمەندی کوردستان، ناتوانرێت لە دیمەنی سیاسی تێبگەین. ناسنامەی کوردی لە نەریت، میوزیک، سەما و ئەدەب پێکهاتووە کە لە چەندین سەدە چەوساندنەوەدا ماونەتەوە. دەربڕینە کولتوورییەکان هەم ئامرازێکن بۆ پاراستنی مێژوویان، هەم شێوەیەکن لە بەرەنگاریی سیاسی.
جەژن، ئەدەب و هونەر ڕۆڵیان لە یەکخستنی گەلی کورد و پەرەپێدانی هەستێکی قووڵی شانازیی نەتەوەییدا گێڕاوە. ئەم بووژانەوە کولتوورییە بۆ بەرەوپێشبردنی هاوپشتیی نێوان لایەنەکانی کورد و ئەندامانی کۆمەڵگە زۆر گرنگە و ئاواتە سیاسییەکانیان بۆ ناسنامەیەکی نەتەوەیی جیاواز بەهێز دەکات.
دامەزراندنی خۆبەڕێوەبردن و حوکمڕانی
لە ساڵی 2003ەوە، هەرێمی کوردستانی عێراق دامەزراوە حکومەتییەکانی خۆی دامەزراندووە و هەرێمێکی نیوەخۆبەڕێوەبەری پێکهێناوە کە بە سیستەمێکی پەرلەمانی بەڕێوە دەبرێت. دەستووری هەرێم، کە لە ساڵی 2009 پەسەند کرا، وەک بنەمایەکی یاسایی بۆ حوکمڕانی و جێگیرکردنی ناوچەکە کار دەکات. بەڵام ئەم خۆبەڕێوەبردنە زۆرجار لەلایەن حکومەتی عێراق، پرسەکانی دابەشکردنی سەرچاوەکان (بە تایبەتی نەوت) و ململانێ ناوخۆییەکانی دەسەڵات لە نێوان لایەنەکانی کوردەوە خراوەتە بەر ئاستەنگ.
هەوڵی هەرێمی کوردستانی عێراق بۆ خۆبەڕێوەبردنی ڕاستەقینە بووەتە هۆی شێوەی جیاوازی دیپلۆماسی، هەم لە ناو عێراقدا، هەم لەگەڵ وڵاتە دراوسێکان و دەستە نێودەوڵەتییەکان. پەیوەندی لەگەڵ بەغدا بە تایبەتی هێشتا جێی ناکۆکییە، لە کاتێکدا کوردەکان هەوڵ دەدەن مامەڵە لەگەڵ ئاڵۆزییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی دەوری دابەشکردنی دەسەڵات و سەرچاوەکان بکەن.
داهاتووی پەیوەندییە سیاسییەکانی کورد
کاتێک دەڕوانینە داهاتوو، پێدەچێت دیمەنی سیاسیی ناوچە کوردییەکان بەردەوام بێت لە گۆڕان. کاریگەریی بەردەوامی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد و میراتەکانیان ڕۆڵێکی گرنگ لە ئاراستەکردنی ئاواتەکانی نەوەی داهاتووی کورددا دەگێڕێت. پێدەچێت تەرکیز بەردەوام لەسەر بەهێزکردنی یەکگرتوویی ناوخۆیی بێت، لەگەڵ بەڕێوەبردنی پەیوەندییە دەرەکییەکان بۆ بەرەوپێشبردنی ئامانجە سیاسییەکانیان.
گەشەپێدانی ئابوورییش لە پێشەوەی ئەجێندا سیاسییەکانی کورددا دەبێت. هەرێمی کوردستانی عێراق یەدەگی بەرچاوی نەوتی هەیە کە توانای بەهێزکردنی ئابوورییەکەی و پەرەپێدانی خۆبەڕێوەبردنی هەیە. بەڵام سەرکردایەتیی کورد دەبێت مامەڵە لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی پشتبەستن بە داهاتی نەوت بکات، لە هەمان کاتدا بنەمای ئابوورییەکەی فرەچەشن بکات بۆ مسۆگەرکردنی جێگیریی درێژخایەن.
ڕۆڵی گەنجان و چالاکوانی
نەوەی گەنجی کورد ڕۆژ بە ڕۆژ لە بزووتنەوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکاندا چالاکتر دەبێت و داوای مافەکان، شەفافیەت و حوکمڕانیی دیموکراتی دەکات. ئەم بەرزبوونەوەیەی چالاکوانیی گەنجان دەتوانێت کاریگەریی بەرچاوی لەسەر دیمەنی سیاسی هەبێت، چونکە گەنجانی کورد ڕۆڵێکی دیارتر لە داڕشتنی داهاتووی خۆیان و پاڵنان بۆ چاکسازییەکاندا دەگێڕن کە لەگەڵ ئاواتەکانیان بگونجێت.
بەشدارییان بۆ جێگیرکردنی بەهاکانی دیموکراسی و لێپرسینەوە لە چوارچێوە سیاسییەکەی کورددا زۆر گرنگە. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و تەکنەلۆژیا ڕێگا بە گەنجان دەدەن خۆیان ڕێک بخەن، هۆشیاری بڵاو بکەنەوە و گفتوگۆ دەربارەی پرسە گرنگەکان بەرەوپێش ببەن کە هاوتەمەنەکانیان و دانیشتووان بە گشتی گرنگییان پێ دەدەن.
ڕامان: خۆڕاگریی گەلی کورد
ڕێڕەوی ناوچە کوردییەکان لە دوای ڕووخانی سەددام حوسێنەوە بە خۆڕاگری، خواستی نەگۆڕی خۆبەڕێوەبردن و هەوڵی دانپێدانانی کولتووری ناسراوەتەوە. دیمەنی سیاسی بەردەوام دەگۆڕێت، بە پاڵنەری میراتی بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کورد، سەرکردایەتیی کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد و هێزی بەردەوامی کولتوور و میراتی کوردستان. کاتێک ئاواتەکانی کورد لە داهاتوودا دەبنە واقیع، تەنها دەتوانین هیوا بخوازین کە ڕێڕەویان بەرەو بڕیاردان لە چارەنووسی خۆیان و جێگیری، لە پاشخانێکی دەوڵەمەندی مێژوو و کولتووردا بەردەوام بێت لە گەشەکردن.
ڕێگای بەردەم لەوانەیە پڕ لە ئاستەنگ بێت، بەڵام کۆڵنەدانی گەلی کورد و پابەندبوونی قووڵیان بە ناسنامەی خۆیان دڵنیایی دەدات کە گێڕانەوە سیاسییەکەیان، لە چیرۆکی بەردەوامی گەلی کورددا گێڕانەوەی هیوا، یەکگرتوویی و پێشکەوتن بێت.
پرسیارە باوەکان
دوای ڕووخانی حکومەتی سەددام حوسێن لە ساڵی 2003، چ گۆڕانێکی گرنگ لە ناوچە کوردییەکاندا ڕووی دا؟
ڕووخانی حکومەتی سەددام حوسێن خاڵێکی وەرچەرخان بوو بۆ ناوچە کوردییەکان و هەلی بەشداریی سیاسی و خۆبەڕێوەبردنی زیاتر ڕەخساند، کە بووە هۆی دەرکەوتنی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) وەک لایەنە سیاسییە زاڵەکان.
هەندێک لە کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد کێن کە کاریگەرییان لەسەر دیمەنی سیاسیی هەرێمی کوردستانی عێراق هەبووە؟
کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد بریتین لە مەسعود بارزانی، سەرۆکی پێشووی هەرێمی کوردستانی عێراق و سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان؛ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی پێشووی کۆچکردووی عێراق و دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان؛ و مەسرور بارزانی، سەرۆکی ئێستای حکومەتی هەرێمی کوردستانی عێراق.
ناسنامە و کولتووری کورد چۆن کاریگەرییان لەسەر پەیوەندییە سیاسییەکانی ناوچەکە هەبووە؟
ناسنامە و کولتووری کورد کە لە ڕێگەی نەریت، میوزیک، سەما و ئەدەبەوە دەردەبڕدرێن، ڕۆڵێکی گرنگ لە یەکخستنی گەلی کورد و پەرەپێدانی هەستی شانازیی نەتەوەییدا دەگێڕن، کە بۆ ئاواتە سیاسییەکان و بەرەنگارییان زۆر پێویستە.
هەرێمی کوردی لە دامەزراندنی خۆبەڕێوەبردن و حوکمڕانیی خۆیدا ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک دەبێتەوە؟
ئاستەنگەکان بریتین لە ناکۆکی لەگەڵ حکومەتی عێراق لەسەر پرسەکانی وەک دابەشکردنی سەرچاوەکان، ململانێ ناوخۆییەکانی دەسەڵات لە نێوان لایەنەکانی کورد، و هەوڵی بەردەوام بۆ خۆبەڕێوەبردنی ڕاستەقینە سەرەڕای دامەزراندنی حکومەتێکی نیوەخۆبەڕێوەبەر.
نەوەی گەنجی کورد ئەمڕۆ چۆن کاریگەری لەسەر دیمەنی سیاسی دادەنێت؟
نەوەی گەنج لە بزووتنەوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکاندا زیاتر چالاک دەبێت و داوای مافەکان، شەفافیەت و حوکمڕانیی دیموکراتی دەکات، لە هەمان کاتدا تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و تەکنەلۆژیا بۆ ڕێکخستن و بەشداری لە پرسە گرنگەکاندا بەکاردەهێنێت.