پوختە
کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهانی کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر گەلی کورد دانا؛ بووە هۆی دابەشبوونی بەسەر تورکیا و عێراق و سووریا و ئێراندا و خواستی مافی دیاریکردنی چارەنووسی پەرە پێ دا. پەیماننامە سەرەکییەکان و گۆڕانە جیۆسیاسییەکان ناسنامە و بزووتنەوەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن داڕشت. کەسایەتییە دیارە کوردەکان سەریان هەڵدا و لە نێو خەباتە بەردەوامەکاندا داکۆکییان لە مافەکان و پاراستنی کولتوور کرد. نەتەوەخوازیی کوردی، بە تایبەتی لە سەدەی 20ەمدا، سەرەڕای سەرکوت گەشەی کرد. ئەمڕۆ کورد بەردەوام بۆ دانپێدانان و مافە سیاسییەکان هەوڵ دەدات و میراتە کولتوورییەکەی هەر خۆڕاگر ماوە. داهاتووی گەلی کورد نادیارە، بەڵام ڕۆحە بەردەوامەکەی و خواستی مافی دیاریکردنی چارەنووس جووڵەی پێ دەدەن.
ناوەڕۆک
کاریگەریی شەڕی یەکەمی جیهانی لەسەر ناوچە کوردییەکان
پەیماننامەی سیڤەر و لێکەوتەکانی
ڕۆڵی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان لە داڕشتنی ناسنامەدا
کولتوور و میراتی کوردی: ناسنامەیەکی خۆڕاگر
کاریگەریی جیۆسیاسەت لەسەر ناوچە مۆدێرنە کوردییەکان
داهاتوو گەلی کورد بەرەو کوێ دەبات؟
- کام ڕووداوە مێژووییەکان دوای شەڕی یەکەمی جیهانی کاریگەریی بەرچاویان لەسەر ناوچە کوردییەکان دانا؟
- پەیماننامەی سیڤەر چی بوو و چی بۆ کورد پێشنیاز کرد؟
- نەتەوەخوازیی کوردی لە سەدەی 20ەمدا چۆن سەری هەڵدا؟
- کولتووری کوردی لە پاراستنی ناسنامە لە نێو ناخۆشییەکاندا چ ڕۆڵێکی گێڕا؟
- ئەمڕۆ گەلی کورد لە هەوڵدانەکەی بۆ دانپێداناندا ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک دەبێتەوە؟
کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهانی خاڵێکی گرنگی وەرچەرخان بوو بۆ زۆر نەتەوە، بەڵام ڕەنگە هیچ گەلێک بە ڕادەی گەلی کورد کاریگەرییەکی ئەوەندە بەهێزی لێ نەکەوتبێتەوە. ئەو بارودۆخەی دەوری شەڕەکە و لێکەوتەکانی گرتبوو، کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر مێژووی کورد دانا و بارودۆخی سیاسیی مۆدێرنی ئەو ناوچانەی داڕشت کە کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تێیاندا دەژین. لەم بابەتەدا، لە ئاڵۆزییەکانی ئەم گۆڕانە دەکۆڵینەوە و تیشک دەخەینە سەر ڕووداو و کەسایەتی و بزووتنەوە سەرەکییەکان کە بەشدارییان لە دیاریکردنی شێوەی ئێستای ناوچە کوردییەکان و ناسنامەکەیاندا کرد.
کاریگەریی شەڕی یەکەمی جیهانی لەسەر ناوچە کوردییەکان
کاتێک تۆزی مەیدانەکانی شەڕی یەکەمی جیهانی نیشتەوە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گۆڕانی قووڵدا تێدەپەڕی. هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، کە چەندین سەدە فەرمانڕەوایی ناوچە کوردییەکانی کردبوو، بووە هۆی سەرهەڵدانی دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکان. ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ لە ساڵی 1916دا، کە ڕێککەوتنێکی نهێنی بوو لە نێوان بەریتانیا و فەرەنسادا، ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دابەش کرد بێ ئەوەی پێکهاتە نەتەوەیی و کولتوورییەکانی دانیشتووانەکەیان لەبەر چاو بگرێت. ئەم دابەشکردنە هەڕەمەکییە بناغەی ململانێ و گرژیی بەردەوامی لە نێو ئەم دەوڵەتە نوێیانەدا دانا.
کورد، وەک گرووپێکی نەتەوەیی گەورەی خاوەن مێژووێکی دەوڵەمەند و کولتوورێکی تایبەت، خۆیان بەسەر تورکیا و عێراق و سووریا و ئێراندا دابەشکراو بینییەوە. ئەم دابەشبوونە، کە خواستە کۆلۆنیالییەکان هۆکاری بوون، لێکەوتەی بەردەوامی لەسەر کولتوور و میراتی کوردی هەبوو. بۆ زۆر کورد، ڕاستیی دوای شەڕ سەرکوت و پەراوێزخستن بوو و خواستی مافی دیاریکردنی چارەنووس و دانپێدانانی بورووژاند.
پەیماننامەی سیڤەر و لێکەوتەکانی
لە ساڵی 1920دا، پەیماننامەی سیڤەر واژۆ کرا کە پێشنیازی پێکهێنانی کوردستانێکی سەربەخۆی دەکرد. بەڵام دوای شەڕی سەربەخۆیی تورکیا و سەرهەڵدانی مستەفا کەمال ئەتاتورک، ئەم دەستکەوتە دیپلۆماسییە هەرگیز بەدی نەهات. لەبری ئەوە، پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی 1923دا بە کردەوە بەڵێنی دەوڵەتێکی کوردیی لەناو برد و ئەو سنوورانەی جێگیر کرد کە ئەمڕۆ دەیانبینین.
نائومێدی و ئاژاوەکە بوونە هۆی سەرهەڵدانی چەندین بزووتنەوەی مێژوویی کوردی و هەوڵی دیپلۆماسی. سەرکردە و ڕۆشنبیرە کوردەکان بۆ مافەکانیان لە نێو دەوڵەتە نەتەوەییە نوێ دامەزراوەکاندا هەڵسان و بزووتنەوە و پارتە سیاسییەکانیان دامەزراند بۆ بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبردنی فراوانتر و دانپێدانان. لەم سەردەمەدا کەسایەتییە گشتییە کوردەکان دەرکەوتن؛ بە تایبەتی سەید ڕەزا، کە سەرکردایەتیی بزووتنەوەکانی لە دژی ئەو سەرکوتانە کرد کە خەڵکی کورد ڕووبەڕوویان بوونەوە.
ڕۆڵی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان لە داڕشتنی ناسنامەدا
بە درێژایی ساڵە پڕئاژاوەکانی دوای شەڕ، چەند کەسایەتییەکی سەرەکیی مێژوویی کوردی سەریان هەڵدا و هەریەکەیان بەشدارییەکی بەرچاوی لە گێڕانەوەی ناسنامەی کوردیدا کرد. ئەم سەرکردانە هەوڵیان دەدا گەلی کورد یەک بخەن و میراتە کولتوورییەکەی پێش بخەن؛ ڕێگای داهێنەرانەیان دەدۆزییەوە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو بارودۆخە سیاسییە کە هێزە دەرەکییەکان دایانڕشتبوو.
شێخ مەحمود بەرزنجی: کەسایەتییەکی دیاری سەرەتای سەدەی 20ەم بوو. بەرزنجی سەرکردایەتیی ڕاپەڕینەکانی لە بەشی عێراقیی کوردستاندا کرد و داکۆکی لە مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردن دەکرد.
ئەحمەدی خانی: هەرچەند ژیانی پێش خەباتی مۆدێرن بوو، میراتی خانی وەک شاعیر و داکۆکیکاری یەکگرتوویی کورد، ئیلهامی بە زۆر سەرکردە و بزووتنەوەی نەوەکانی دواتر بەخشی.
عەبدولڕەحمان قاسملوو: کەسایەتییەکی سەرەکیی کۆتایی سەدەی 20ەم بوو. قاسملوو بۆ دیپلۆماسیی کوردی کاری کرد و لە نێودەوڵەتیکردنی پرسی کورددا ڕۆڵێکی سەرەکیی گێڕا.
ئەم کەسانە و ئەوانی تری وەک ئەوان ڕۆڵی گرنگیان لە داڕشتنی ژینگەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی گەلی کورددا گێڕا و کاریگەرییان لەسەر ئەوە دانا کە کورد لە نێو ئەو هێزە نەتەوەخوازانەدا چۆن سەیری خۆی دەکرد کە هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەکەی دەدا.
سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی کوردی
سەدەی 20ەم شاهیدی سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی کوردی بوو؛ ئەو ڕەوتە جیهانییانەی نەتەوەخوازی کە دوای کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهانی دەرکەوتن، پاڵنەری بوون. لە دەیەکانی 1940ەکان و 1950ەکاندا، پارتە سیاسییە کوردییە جۆراوجۆرەکان دامەزران و داواکانی مافە کولتوورییەکان و خۆبەڕێوەبردن و تەنانەت سەربەخۆیییان دەربڕی.
هەرچەند هەندێک بزووتنەوەی کوردی لەلایەن ئەو دەوڵەتانەی تێیاندا دەژیان بە سەرکوتێکی توند ڕووبەڕوو بوونەوە، هەر ئیلهامبەخشی بزووتنەوە جەماوەرییەکان بوون. PKK، واتە پارتی کرێکارانی کوردستان، لە کۆتایی دەیەی 1970ەکاندا سەری هەڵدا و سەرنجی بۆ خەباتی گەلی کورد لە تورکیا ڕاکێشا. ئەم گرووپە چالاکیی سیاسیی کوردی گۆڕی و لە ڕێگەی شەڕی گەریلاوە بۆ مافە فراوانترەکان هەوڵی دا.
کولتوور و میراتی کوردی: ناسنامەیەکی خۆڕاگر
لە بەرامبەر ناخۆشییەکاندا، کولتوور و میراتی کوردی گەشەیان کردووە و خۆڕاگر ماونەتەوە. نەریتە دەوڵەمەندەکانی فۆلکلۆری کوردی و مۆسیقا و سەما و چیرۆکگێڕانەوە، دەربڕینی گەلێکن کە مێژووی بە قووڵی لە گەشتەکەی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسدا تەنراوە. فێستیڤاڵەکانی ڕێزگرتن لە نەورۆز، سەری ساڵی کوردی، خۆڕاگریی کولتوورییان دەردەخەن و بۆ ناسنامەی نەتەوەیی کورد بوونەتە بابەتێکی بنەڕەتی.
ئەمڕۆ، کورد لە سەرانسەری جیهاندا بەردەوام ڕێز لە میراتە کولتوورییەکەی دەگرێت و دەیپارێزێت. ئەو دامەزراوانەی تایبەتن بە زمانی کوردی و مۆسیقا و هونەرەکان، ڕۆڵێکی گرنگ لە پەرەپێدانی هەستی یەکگرتوویی لە نێو ئەو کوردانەدا دەگێڕن کە لە وڵاتە جۆراوجۆرەکاندا بڵاو بوونەتەوە. ئەم بووژانەوە کولتوورییە لەبەر چاو ون نەبووە و لە بازنە نێودەوڵەتییەکاندا دانپێدانان پێی زیاتر بووە.
کاریگەریی جیۆسیاسەت لەسەر ناوچە مۆدێرنە کوردییەکان
بارودۆخی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خواستەکانی کوردی زیاتر ئاڵۆز کردووە. سەرهەڵدانی داعش لە سەرەتای دەیەی 2010ەکاندا سەرنجێکی بێوێنەی بۆ هێزە سەربازییە کوردییەکان ڕاکێشا، بە تایبەتی YPG لە سووریا. ڕۆڵیان لە بەرەنگاربوونەوەی داعشدا، خەباتی کوردی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا زیاتر خستە بەر چاو و پشتیوانیی حکومەت و گرووپە جۆراوجۆرەکانی سەرانسەری جیهانی بۆ کۆ کردەوە.
بەڵام ئەم سەرکەوتنە سەربازییە نەبووە دانپێدانانی سیاسی یان جێگیری. پەیوەندییە گۆڕاوەکانی نێوان وڵاتەکانی وەک تورکیا و ئێران و عێراق ڕۆڵێکی سەرەکییان لە داڕشتنی داهاتووی ناوچە کوردییەکاندا گێڕا و زۆرجار بۆ پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان بەرژەوەندییەکانی کوردیان پەراوێز خست. هەروەها دابەشبوونە ناوخۆییەکانی نێوان پارت و باڵە کوردییەکان لە پیشاندانی بەرەیەکی یەکگرتوو لە وتووێژەکاندا ئاستەنگیان دروست کردووە.
خەباتی بەردەوام بۆ دانپێدانان
سەرەڕای ئەو هەموو ئاستەنگە، ڕۆحی حوکمڕانی و ئیرادە لە نێو ناوچە کوردییەکاندا هەر بەردەوامە. ئەمڕۆ پارتە سیاسییە کوردییە جۆراوجۆرەکان لە نێو وڵاتەکانی خۆیاندا کار دەکەن و داکۆکی لە مافە فراوانترەکان و نوێنەرایەتی و کۆنترۆڵکردنی کاروباری خۆیان دەکەن. کەسایەتییە گشتییە کوردەکان، هەم لە مەیدانی سیاسی، هەم لە دیاسپۆرادا، بەردەوام بۆ داننان بە ناسنامە و مێژووەکەیان خەبات دەکەن.
هەرچەند جەخت لە گرنگیی پشتیوانیی نێودەوڵەتی بکرێتەوە، هێشتا کەمە؛ لەگەڵ بەردەوامبوونی خەبات بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس، ڕۆڵی سیاسەتی دەرەوە لە داڕشتنی خۆبەڕێوەبردنی کورددا هەر بنەڕەتییە. بەشداری و داکۆکیکردنی بەردەوام لە سەرانسەری جیهانەوە دەتوانێت یارمەتیی بەهێزکردنی هەوڵەکانی کورد بۆ دانپێدانانی دیپلۆماسی بدات.
داهاتوو گەلی کورد بەرەو کوێ دەبات؟
کاتێک سەیری داهاتوو دەکەین، داهاتووی گەلی کورد هەم نادیارە، هەم هەڵگری دەرفەتی زۆرە. مێژوو نیشانی داوە کە گەلی کورد خۆڕاگرە و بە قووڵی بە کولتوور و میراتی کوردستانییەوە بەستراوە و لە خواستی مافی دیاریکردنی چارەنووسدا یەکگرتووە.
جا لە ڕێگەی خۆبەڕێوەبردنێک بێت کە لە چوارچێوەی دەوڵەتە نەتەوەییە هەنووکەییەکاندا بە وتووێژ لەسەری ڕێک دەکەون، یان بە سەرهەڵدانی نەتەوە خاوەن سەروەرییەکان کە بە تەواوی دانیان پێدا نراوە، گەشتی گەلی کورد بەردەوامە. هەر هەنگاوێکی بەرەوپێش دەنگدانەوەیەکی قووڵی لە مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورددا هەیە و ئەو میراتە بەهێز دەکات کە زۆر کەسایەتیی مێژوویی کوردی لە خەبات بۆ مافەکانیاندا دایانڕشتووە.
لە جیهانێکی بەردەوام گۆڕاودا، پێویستی بە تێگەیشتن و گفتوگۆ و پشتیوانی هەر گرنگە. جیهان دەبێت دان بە مافە ڕەواکەی گەلی کورد بۆ دیاریکردنی چارەنووسدا بنێت و هاوکات ڕێز لە ڕاستییە ئاڵۆزەکانی ناوچەکە بگرێت. داهاتووی ناوچە کوردییەکان هەم بە هەوڵەکانیان بۆ ئازادی و یەکسانی بەستراوە، هەم بە پابەندبوونیان بە پەروەردە و کولتوور و ئاشتیی بەردەوام.
چیرۆکی کورد، کە بە ناخۆشی و خەبات و ڕۆحێکی نەبەز ناسراوە، هێزی خۆڕاگریی مرۆڤ لە بەرامبەر ناخۆشییەکاندا دەردەخات. کاتێک لە گەشتەکەیان دەکۆڵینەوە، دەتوانین وانەی گرنگ سەبارەت بە ناسنامەی کولتووری و نەتەوەخوازی و هێزی یەکگرتوویی کە سنوورەکان تێدەپەڕێنێت وەربگرین.
پرسیارە باوەکان
کام ڕووداوە مێژووییەکان دوای شەڕی یەکەمی جیهانی کاریگەریی بەرچاویان لەسەر ناوچە کوردییەکان دانا؟
کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهانی بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و پێکهێنانی دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکان؛ بەهۆی ئەو دابەشکردنە هەڕەمەکییانەی ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ دیاریی کردبوون، کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ناوچە کوردییەکان دانا.
پەیماننامەی سیڤەر چی بوو و چی بۆ کورد پێشنیاز کرد؟
پەیماننامەی سیڤەر، کە لە ساڵی 1920دا واژۆ کرا، پێشنیازی پێکهێنانی کوردستانێکی سەربەخۆی کرد؛ بەڵام دواتر پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی 1923دا ئەم بەڵێنەی لەناو برد.
نەتەوەخوازیی کوردی لە سەدەی 20ەمدا چۆن سەری هەڵدا؟
نەتەوەخوازیی کوردی لە سەدەی 20ەمدا لەژێر کاریگەریی ڕەوتە فراوانترە جیهانییەکان سەری هەڵدا و بووە هۆی دامەزراندنی پارتە سیاسییە جۆراوجۆرەکان کە داکۆکییان لە مافە کولتوورییەکان و خۆبەڕێوەبردن و سەربەخۆیی دەکرد.
کولتووری کوردی لە پاراستنی ناسنامە لە نێو ناخۆشییەکاندا چ ڕۆڵێکی گێڕا؟
کولتووری کوردی، لەوانە فۆلکلۆر و مۆسیقا و نەریتەکانی وەک نەورۆز، گەشەی کردووە و شایەتییەکە بۆ خۆڕاگری و خەباتیان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس.
ئەمڕۆ گەلی کورد لە هەوڵدانەکەی بۆ دانپێداناندا ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک دەبێتەوە؟
گەلی کورد ڕووبەڕووی ئاستەنگەکانی ئاڵۆزیی جیۆسیاسی و دابەشبوونی ناوخۆیی لە نێوان پارتە سیاسییەکان و پێویستی بە پشتیوانیی نێودەوڵەتی دەبێتەوە بۆ بەدەستهێنانی ماف و نوێنەرایەتیی فراوانتر.