دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، دیمەنی جیۆپۆلیتیکیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووبارە شێوەی وەرگرت و شەپۆلێکی ناسیۆنالیزم لە نێو گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکاندا، لەوانە کوردەکان، هەڵگیرسا. ئەم وتارە لەوە دەکۆڵێتەوە کە ڕووداوەکانی جەنگی مەزن چۆن کاریگەرییان لەسەر خواست و ناسنامەی کورد هەبوو. باس لە مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورد، ڕۆڵی کەسایەتییە دیارە کوردییەکان و کولتوور و میراتە بەردەوامەکەی کوردستان دەکات. تێگەیشتن لەم پاشخانە بنەڕەتییە بۆ تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەکانی بزووتنەوە سیاسییە هاوچەرخەکانی کورد و کاریگەرییە بەردەوامەکانیان لەسەر دیپلۆماسیی ناوچەیی ئەمڕۆ.
پێشەکی: ناسنامەی کورد پێش جەنگی جیهانیی یەکەم
پێش ئەوەی لە کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر خواستەکانی کورد ورد ببینەوە، پێویستە پاشخانی مێژووی کورد پێش شەڕەکە تێبگەین. کوردەکان لە ناوچەیەکی شاخاویی بەرفراواندا نیشتەجێ بوون کە بە کوردستان ناسراوە و بەسەر چەند وڵاتێکدا درێژ دەبێتەوە، لەوانە تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا. بە درێژایی سەدەکان ناسنامەیەکی کولتووریی تایبەتیان پەرە پێدا، بە فرەچەشنییەکی دەوڵەمەندی فۆلکلۆر و زمان و دابونەریت کە بنەمای ناسنامەکەیان پێک دەهێنن.
لە کاتێکدا جیهان بەرەو شەڕ هەنگاوی دەنا، کەسایەتییە مێژووییە جیاوازە کوردییەکان دەستیان بە دەربڕینی خواستی دانپێدانانی نەتەوەیی و خۆبەڕێوەبردن کرد. ڕابەرانی ناو کۆمەڵگەی کورد دەستیان بە دۆزینەوەی ڕێگەکان کرد بۆ یەکخستنی گەلەکەیان و بەرگری لە مافەکانیان. بەڵام نەبوونی نوێنەرایەتییەکی سیاسیی یەکگرتوو، کوردێکی زۆری لە ناو کۆچکردن و گۆڕانی هاوپەیمانییەکاندا بێپاراستن هێشتەوە کە لە ئەنجامی شەڕەکەدا هاتبوونە ئاراوە.
کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر ناسیۆنالیزمی کوردی
جەنگی جیهانیی یەکەم دیمەنی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕی. هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ماوەی شەڕەکەدا، دەرفەتێکی بۆ چەندین گرووپی نەتەوەیی ڕەخساند، لەوانە کوردەکان، تا خواستەکانیان دەرببڕن. دوای شەڕەکە سنووری نوێ کێشرا و خاکەکانی عوسمانی بەسەر دەوڵەتە نەتەوەییە هاوچەرخەکاندا دابەش کرا، بەڵام ماف و دانپێدانان بە گەلی کورد بە ڕادەیەکی زۆر پشتگوێ خرا.
پەیماننامەی سیڤەر
یەکێک لە ساتە چارەنووسسازەکانی خواستەکانی کورد بە واژۆکردنی پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920دا هات، کە ڕێگایەکی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد ڕەخساند. ئەم پەیماننامەیە دان بە گەلی کورد و مافەکانی لە ناو چوارچێوە نەتەوەییە نوێیەکاندا نا کە دوای شەڕەکە دامەزراون. بەڵام خەونی کوردستانێکی سەربەخۆ بە خێرایی دەستی بە هەڵوەشانەوە کرد، کاتێک پەیماننامەکە بە سەرهەڵدانی موستەفا کەمال ئەتاتورک لە تورکیا لاواز کرا.
سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد
نائومێدیی دوای پەیماننامەی سیڤەر بووە هۆی پێکهاتنی بزووتنەوە مێژووییە جیاوازەکانی کورد و هەوڵە دیپلۆماسییەکان. ڕابەرانی وەک شێخ مەحموود بەرزنجی وەک کەسایەتیی دیار سەریان هەڵدا کە بەرگرییان لە ماف و خۆبەڕێوەبردنی کورد دەکرد. هەرچەندە ڕووبەڕووی دژایەتییەکی سەربازیی بەرچاو و سەرکوت بوونەوە، بەڵام ئەم بزووتنەوانە بنەمایان بۆ چالاکیی سیاسیی دواتری کورد دانا.
کوردەکان لە خەباتە نەتەوەییەکاندا
دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، شەپۆلێکی ناسیۆنالیزم بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاو بووەوە. کوردەکان هەوڵیان دا لەگەڵ بزووتنەوە نەتەوەییە بەرفراوانترەکاندا هاوتا بن، بە هیوای دابینکردنی ناسنامە و خۆبەڕێوەبردنی خۆیان. بەڵام ڕووبەڕووی کێشەی گەورە بوونەوە، چونکە زۆرجار لە نێوان بەرژەوەندییە ڕکابەرەکانی تورکیا و ئێران و عێراق و سووریادا گیرۆدە دەبوون.
کەسایەتییە دیارە کوردییەکان لە بزووتنەوە نەتەوەییەکاندا
چالاکیی ئەم سەردەمە بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن کەسایەتییە کاریگەرە کوردییەکانەوە بەڕێوە دەچوو کە ڕۆڵی گرنگیان لە دەربڕینی خواستی خۆبەڕێوەبردن و دانپێداناندا هەبوو. ڕابەرە دیارەکان، کە بە نەریتی خوێندنی ڕۆژاوایی پەروەردە کرابوون، دەستیان بە نووسین لەبارەی مافەکانی کورد و بەشداری لە چالاکییەکاندا کرد تا سەرنج بۆ دۆخی دژواریان ڕابکێشن. هەروەها بەرهەمەکانیان زۆرجار خواستەکانی گەلی کوردیان دەنوێنایەوە و کولتوور و میراتی دەوڵەمەندی کوردستانیان وەک گێڕانەوەیەکی مێژوویی گرنگ پێش دەخست کە شایەنی دانپێدانانە.
هەوڵ بۆ مافی چارەی خۆنووسین
هەرچەندە چەند گرووپێکی کوردی لە بارودۆخی دوای شەڕدا هەوڵیان بۆ خۆبەڕێوەبردن دەدا، بەڵام دابەشبوونە ناوخۆییەکانیان نوێنەرایەتیی هاوبەشی دژوار کرد. جیاوازی لە ئایدیۆلۆژیا و ئامانج و ستراتیژی لە نێوان حزبە جیاوازە کوردییەکاندا، بووە هۆی پەرتەوازەبوونی هەوڵەکان بۆ مافی چارەی خۆنووسین. نائومێدیی شکستەکەی پەیماننامەی سیڤەر کاریگەرییەکی دەروونیی بەرچاوی لەسەر خواستەکانی گەلی کورد بەجێ هێشت و هانی دان تا ڕێگەی جێگرەوە بۆ بەدیهێنانی ئامانجەکانیان بدۆزنەوە.
وانە وەرگیراوەکان: خۆڕاگری و خۆگونجاندن
ئەزموونەکانی گەلی کورد لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەکەم و دوای ئەو، خۆڕاگری و توانایەکی بەرچاوی خۆگونجاندن پیشان دەدەن. کوردەکان کە لە ناو سنوورە نەتەوەییە پشتگوێخەرەکاندا هەستیان بە بێبەشبوون لە ماف دەکرد، ڕێبازەکانی بەرگریی خۆیان گۆڕی. لە جیاتی ئەوەی تەنیا بە پشتبەستن بە پەیماننامەکان داوای خۆبەڕێوەبردن بکەن، دەستیان بە تەرخانکردنی تواناکانیان بۆ دەستپێشخەرییە کولتووری و پەروەردەییەکان کرد تا ناسنامەکەیان بەهێز بکەن.
زیندووکردنەوەی کولتووری کورد
وەک بەشێکی بنەڕەتیی خواستەکانیان، کوردێکی زۆر جەختیان لە پاراستن و پێشخستنی کولتوور و میراتی کوردستان دەکردەوە. ئەمە زیندووکردنەوەی زمان و فۆلکلۆر و مۆسیقا و دابونەریتەکانیانی دەگرتەوە. بەرنامە پەروەردەییەکان بۆ گەنجانی کورد هەرچی زیاتر گرنگ بوون، چونکە هەستێکی نوێیان بە شانازیی نەتەوەیی پەرە پێدەدا. ئەم بووژانەوە کولتوورییە دەنگدانەوەی ڕوانینێکی بۆ داهاتوویەک کە تێیدا دانپێدانانی زیاتر هەبێت لەخۆ دەگرت کە بە ڕوونی لەگەڵ خواستە مێژووییەکانیاندا هاوتا بوو.
ڕۆڵی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد
لەم سەردەمە پڕ لە گۆڕانکارییەدا، کەسایەتیی مێژوویی دیاری کوردیی زۆر سەریان هەڵدا و وەک پێشڕەوانی ناسیۆنالیزمی کوردی کار دەکردن و ئارەزووی مافی چارەی خۆنووسینیان هەبوو. کەسایەتییەکانی وەک قازی محەمەد، کە لە کۆمارە کورتخایەنەکەی مەهاباد لە ساڵی 1946دا ڕۆڵێکی چارەنووسسازی هەبوو، ئەو گفتوگۆیەیان بەردەوام کرد کە لە سەردەمی دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا پێک هاتبوو. ئەم ڕابەرانە ئیلهامیان بە نەوەکانی کورد بەخشی تا هێزیان کۆ بکەنەوە و بەرگری لە ماف و ناسنامەی خۆیان بکەن.
کاریگەریی هاوچەرخی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر خواستەکانی کورد
تێگەیشتن لە کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر خواستەکانی کورد، بۆ تێگەیشتن لە کێشە هاوچەرخەکانی گەلی کورد بنەڕەتییە. ئەمڕۆ کوردەکان هێشتا لە ناو دەوڵەتەکانی خۆیاندا هەوڵ بۆ مافی زیاتر و دانپێدانان دەدەن، لە هەمان کاتدا لەگەڵ شێوە جیاوازەکانی سەرکوتدا دەجەنگن. وانە مێژووییەکان کاریگەرییان لەسەر ستراتیژییەکانیان هەبووە و جەخت لە گرنگیی یەکگرتوویی و دیپلۆماسیی کولتووری دەکەنەوە.
بزووتنەوە سیاسییە هاوچەرخەکانی کورد
میراتەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم لە بزووتنەوە سیاسییە هاوچەرخەکانی کورددا دەردەکەون کە هەوڵیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و ماف و دانپێدانانی نێودەوڵەتی داوە. حزبە سیاسییەکانی وەک پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) لە عێراق، ئەو ڕێڕەوە مێژووییەیان بەردەوام کردووە کە لە پاشخانی دوای شەڕەکەدا دەستی پێکردبوو. ئەم لایەنە سیاسییانە هەوڵ دەدەن لە ناو پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی وڵاتەکانیاندا ڕێگە بدۆزنەوە، لە هەمان کاتدا بەرگری لە مافەکانی گەلەکەیان دەکەن.
دیپلۆماسیی کولتووری: ڕێبازێکی هاوچەرخ
ئەمڕۆ دیپلۆماسیی کولتووری هێشتا لایەنێکی بنەڕەتیی خواستەکانی کوردە. کوردەکان بە پێشخستنی مێژووی کورد و شوێنەوارە کولتوورییەکانیان، هەوڵ بۆ ڕاکێشانی سەرنجی دەزگا نێودەوڵەتییەکان و هاوپەیمانان دەدەن. هەوڵەکان بۆ خستنەڕووی دەستکەوتەکانی کورد لە هونەر و ئەدەب و مۆسیقادا، زیاتر دانپێدانان و ڕێزگرتنی هاوبەش لە نێوان نەتەوە جیاوازەکاندا پێش دەخەن؛ میراتێک کە لە خەبات و هیوای زیاتر لە سەدەیەک لەمەوبەر سەرچاوەی گرتووە.
دووبارە پێناسەکردنی داهاتوو: خواستە بێکۆتاییەکانی کورد
دەنگدانەوەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم هێشتا شێوە بە خواستەکانی گەلی کورد دەدەن و مێژوو بە خواستەکانی داهاتوویانەوە گرێ دەدەن. هەرچەندە کێشەکان ماون، بەڵام ئەو خۆڕاگرییەی تاک و کۆمەڵگە کوردییەکان پیشانیان داوە، وەک بەڵگەیەکی بەردەوامی خواستیان بۆ مافی چارەی خۆنووسین و ڕێزگرتن دەمێنێتەوە. کوردەکان بە تێگەیشتن لە ڕابردوو لە چوارچێوەی ناسنامەی کولتوورییاندا، دەتوانن لە ناو ئاڵۆزییەکانی دەوڵەتە نەتەوەییە هاوچەرخەکاندا ڕێگە بدۆزنەوە و هەوڵی خۆیان بۆ یەکسانی و دانپێدانان لە جیهانی ئەمڕۆدا بەردەوام بکەن.
گەلی کورد کە بەرەو داهاتوو هەنگاو دەنێت، هێشتا تێکەڵەیەکی زیندووی کولتوور و ناسنامە و خۆڕاگرییە و میراتی کەسایەتی و بزووتنەوە مێژووییەکانی دەنوێنێتەوە. ئەو خواستانەی لە ناو خۆڵەمێشی جەنگی جیهانیی یەکەمدا پەرەیان سەند، تەنیا بۆ تێگەیشتن لە ڕابردوویان بنەڕەتی نین، بەڵکو بۆ داڕشتنی ڕێگەیان بەرەو داهاتوویەکی پڕ لە توانای نوێش گرنگن.
پرسیارە باوەکان
کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر خواستەکانی کورد چی بوو؟
جەنگی جیهانیی یەکەم دیمەنی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بە شێوەیەکی بەرچاو دووبارە داڕشت و شەپۆلێکی ناسیۆنالیزمی لە نێو گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکاندا هەڵگیرساند، لەوانە کوردەکان. هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی دەرفەتێکی بۆ کوردەکان ڕەخساند تا خواستەکانیان دەرببڕن، بەڵام لە پێکهێنانی دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکاندا بە ڕادەیەکی زۆر پشتگوێ خران.
پەیماننامەی سیڤەر چ کاریگەرییەکی لەسەر کوردەکان هەبوو؟
پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920دا دان بە مافەکانی گەلی کورد نا و ڕێگایەکی بۆ خۆبەڕێوەبردن ڕەخساند. بەڵام ئەم خەونە بە سەرهەڵدانی موستەفا کەمال ئەتاتورک لە تورکیا دەستی بە هەڵوەشانەوە کرد، کە بەڵێنەکانی پەیماننامەکەی لاواز کرد.
کەسایەتییە سەرەکییەکانی بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان دوای جەنگی جیهانیی یەکەم کێ بوون؟
کەسایەتییە دیارەکانی وەک شێخ مەحموود بەرزنجی و قازی محەمەد وەک ڕابەری گرنگ سەریان هەڵدا کە بەرگرییان لە ماف و خۆبەڕێوەبردنی کورد دەکرد. ئەوان دوای نائومێدیی سەردەمی دوای شەڕ، ئیلهامیان بە چالاکییەکانی داهاتوو بەخشی.
کوردەکان لە سەردەمی هاوچەرخدا چ ستراتیژییەکیان بۆ بەدیهێنانی خواستەکانیان بەکار هێناوە؟
کوردەکان جەختیان لە بووژانەوەی کولتووری و تەرخانکردنی تواناکان بۆ پەروەردە و پێشخستنی میراتەکەیان کردووەتەوە. لە هەمان کاتدا بەشداریی بزووتنەوە سیاسییەکان و دیپلۆماسیی کولتوورییان کردووە بۆ بەدەستهێنانی دانپێدانان و ماف لە ناو دەوڵەتەکانی خۆیاندا.
چ وانەیەک دەکرێت لە ئەزموونی کورد دوای جەنگی جیهانیی یەکەمەوە وەربگیرێت؟
ئەزموونی کورد خۆڕاگری و توانای خۆگونجاندن پیشان دەدات، چونکە لە هەوڵی خۆبەڕێوەبردن تەنیا لە ڕێگەی پەیماننامەکانەوە، بەرەو تەرخانکردنی تواناکان بۆ دەستپێشخەرییە کولتوورییەکان و یەکگرتوویی گۆڕانیان کرد، بۆ بەهێزکردنی ناسنامە و مافەکانیان.