پوختە
سەدەی 20 بۆ ناسیۆنالیسمی کورد چارەنووسساز بوو و لە ناو گۆڕانکارییە جیۆسیاسییەکاندا بە خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانی کولتووری ناسرایەوە. بزووتنەوە سەرەکییەکان و کەسایەتییە کاریگەرەکان و بووژانەوەی کولتووری ناسنامەی کوردیان داڕشت، لە کاتێکدا ململانێ و گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئارەزووی مافی دیاریکردنی چارەنووسیان بەهێزتر کرد. سەرهەڵدانی پارتە سیاسییە کوردییەکان و زیادبوونی سەرنجی جیهانی بۆ مافەکانی کورد نیشانەی داهاتوویەکی هیوابەخشن بۆ هەوڵی گەلی کورد بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن.
ناوەڕۆک
کاریگەریی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
سەرهەڵدانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکان
ڕۆڵی کولتوور لە ناسنامەی نەتەوەییدا
خەباتەکانی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
ڕوانگە جیهانییەکان بۆ مافەکانی کورد
داهاتوویەکی ڕووناک بۆ ئاواتەکانی کورد
- گرنگیی سەدەی 20 بۆ ناسیۆنالیسمی کورد چییە؟
- جەنگی جیهانیی یەکەم چۆن کاریگەریی لە ناسیۆنالیسمی کورد کرد؟
- هەندێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییە کوردییەکان لە سەدەی 20دا کێ بوون؟
- کولتوور بە درێژایی سەدەی 20 چ ڕۆڵێکی لە ناسنامەی نەتەوەیی کورددا هەبوو؟
- خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن لە نیوەی دووەمی سەدەی 20دا چۆن پەرەی سەند؟
سەدەی 20 سەردەمێکی چارەنووسساز بوو بۆ گەلی کورد، ئەو کاتەی ئاواتەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانی کولتووری شێوەیان گرت. خەبات و دەستکەوتەکانی ئەم سەد ساڵە کاریگەرییەکی قوڵیان لە مێژووی کورد و پێکهاتنی ناسنامەی نەتەوەی کورد کردووە. ئەم وتارە لە کاریگەریی سەدەی 20 لەسەر ناسیۆنالیسمی کورد دەکۆڵێتەوە و بزووتنەوە مێژووییە سەرەکییەکان و ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کاریگەرە کوردەکان لە داڕشتنی گێڕانەوەی نەتەوەییاندا دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە.
تێگەیشتن لە ناسیۆنالیسمی کورد
ناسیۆنالیسمی کورد بزووتنەوەیەکی فرەڕەهەندە کە بە خواستی مافی دیاریکردنی چارەنووس و پاراستنی کولتوور و جەختکردنەوە لە ناسنامەیەکی جیاوازی کوردی دەناسرێتەوە. ئەم ناسیۆنالیسمە کە لە ئەزموونە هاوبەشەکان و پاشخانی مێژوویی گەلی کوردەوە سەری هەڵداوە، شێوە جۆراوجۆرەکانی بە خۆوە بینیوە کە پێکهاتە سیاسییە دەرەکییەکان و جووڵە کولتوورییە ناوخۆییەکان کاریگەرییان لەسەریان هەبووە. دەستپێکی سەدەی 20 خاڵێکی گرنگی گۆڕانی نیشان دا لە بەدیهێنانی ئەم ئاواتانەدا.
کاریگەریی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
لە سەرەتای سەدەی 20دا، ناوچە کوردییەکان تا ڕادەیەکی زۆر بەشێک بوون لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. ئەم سەردەمە بە خەبات بۆ ناسنامە ناسرایەوە لە ناو هێزە نوێکەرەوەکان و سەرهەڵدانی ناسیۆنالیسمەکاندا. گەلی کورد کە لە هۆزی جۆراوجۆر پێک هاتبوو، ناچار بوو ڕێگای خۆی لە ناو دۆخی ئاڵۆزی حوکمڕانیی عوسمانیدا بدۆزێتەوە و لە هەمان کاتدا هەوڵی جەختکردنەوە لە ناسنامە کولتوورییە جیاوازەکەی بدات.
بە سەرهەڵدانی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان، ڕۆڵی چارەنووسسازیان لە گۆڕەپانی سیاسیدا گێڕا. کەسایەتییەکانی وەک شێخ مەحموودی کوردستانی و سمکۆی شکاک بەشدارییان لە بەئاگاهاتنی سیاسیی کورد کرد، بە بەرەنگاربوونەوەی هەوڵەکانی ناوەندیکردنی دەسەڵاتی عوسمانی و داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد و بەهێزکردنی هەستی یەکێتی لە نێوان هۆزە جۆراوجۆرە کوردییەکاندا.
کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم
ئەنجامەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم کاریگەریی گرنگیان بۆ ناسیۆنالیسمی کورد هەبوو. لە دەیەی دواتردا ئیمپراتۆریەتی عوسمانی تێک شکا و دواتر خاکەکانی دابەش کران. پەیماننامەی سێڤر لە 1920دا سەرەتا بەڵێنی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی دا و بەمەش هیوای لە ناو دانیشتوانی کورد لە سەرانسەری ناوچەکەدا داگیرساند.
بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی کەوتنە بەر تیشکی سەرنج، کاتێک سەرکردەکان هەوڵیان دەدا بوونی خۆیان لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا بچەسپێنن.
بەڵام ئەم ئاواتانە بە پەیماننامەی لۆزان لە 1923دا تێک شکێنران، کە سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دووبارە کێشایەوە بەبێ ئەوەی هیچ بڕگەیەک بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد دابنێت.
بێبەشکردن لە ماف هەستە ناسیۆنالیستییەکانی لە ناو گەلی کورددا داگیرساند. لەم سەردەمەدا، چالاکییە سیاسییەکانی کورد بەهێزتر بوون، کاتێک سەرکردەکان دەگەڕان بەدوای ڕێگای ڕێکخستنی وەڵامێکی بەکۆمەڵ بۆ هەڵوەشاندنەوەی هەژموونی عوسمانی و پێکهاتنی سنوورە نەتەوەییە نوێیەکان کە بەدبەختیی کوردیان پشتگوێ دەخست.
سەرهەڵدانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکان
بە درێژایی دەیەکانی 1920 و 1930، تۆوەکانی ناسیۆنالیسمی ڕێکخراوی کوردی ڕەگیان داکوتا. پارتە سیاسییە جۆراوجۆرەکان پێک هاتن بۆ چارەسەرکردنی ناڕەزایی بەربڵاوی کورد. ڕێکخراوەکانی وەک بزووتنەوەی خۆیبوون پاڵپشتییان زیاتر بەدەست هێنا و جەختیان لە داوای مافەکانی کورد و دانپێدانان کردەوە.
لەم کاتەدا کەسایەتییە مێژووییە دیارە کوردەکان سەریان هەڵدا، کە بەشدارییە فکرییەکانیان ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە داڕشتنی بیرکردنەوەی سیاسیی کورددا گێڕا. ئەحمەد شەریفی زەندی یەکێک بوو لەوان، کە هەوڵەکانی لە فێرکردن و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و سیاسیدا هەستی ناسنامە و ئامانجی کوردی بەهێز کرد.
ڕۆڵی کولتوور لە ناسنامەی نەتەوەییدا
لە سەدەی 20دا، پەیوەندیی کولتوور و میراتی کوردستان بە ناسیۆنالیسمەوە زیاتر تێکەڵ بوو. لەگەڵ بووژانەوەی کولتووریی دەیەکانی 1960 و 1970، ئەدەب و مۆسیقا و فۆلکلۆری کوردی زیندوو بوونەوە و کاریگەرییەکی نکۆڵیلێنەکراویان لە داڕشتنی شانازیی نەتەوەیی کرد.
شاعیرە کوردەکانی وەک ئەحمەدی خانی و کەسایەتییە کولتوورییەکانی دیکە پەرەیان بە زمانی کوردی و ناسنامە دا و پەیوەندییەکی قوڵتریان لە نێوان کۆمەڵەکانی دیاسپۆرادا بەهێز کرد. دەربڕینە هونەرییەکانیان بوون بە پشت و پەنای جەختکردنەوەی کورد لە بوونی خۆی و سەکۆیەکیان دابین کرد بۆ گەیاندنی خەبات و ئاواتەکانی گەلی کورد.
خەباتەکانی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
سەدەی 20 هەروەها بە خەباتی زۆر و ڕاپەڕینی توندوتیژ لە سەرانسەری ناوچەی کوردستاندا ناسرایەوە، کە تامەزرۆیی توند بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردنی دەردەخست. ڕووداوەکانی وەک ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925 و ڕاپەڕینی سمکۆ لە 1930دا زیاتر جەختیان لە ململانێی بەردەوامی نێوان ئاواتەکانی کورد و دەسەڵاتە ناوەندییەکانی تورکیا و ئێران کردەوە.
هەرچەندە جەخت لە پەیوەندیی نێوان مێژووی کورد و ململانێ جیۆسیاسییە فراوانترەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکەینەوە، زێدەڕۆیی نییە.
سەرکردەکانی ڕاپەڕین لە یادەوەریی گەلی کورددا چەسپان و بوون بە هێمای خەباتی بەردەوام دژ بە چەوساندنەوە.
بۆ نموونە، سمکۆی شکاک لە گێڕانەوە کوردییەکاندا بوو بە کەسایەتییەکی ئەفسانەیی و هەوڵەکەی بۆ سەربەخۆیی گۆڕی بۆ هێمایەکی سیاسی کە هێشتا ئەمڕۆ لە هۆشیاریی نەتەوەیی کورددا دەنگ دەداتەوە. میراتەکەی هێشتا ئیلهام بە بزووتنەوەکانی ئەمڕۆ دەبەخشێت و کاریگەریی بەردەوامی خەباتەکانی سەدەی 20 لەسەر ناسنامەی کوردی ئەمڕۆ دەردەخات.
بزووتنەوەی نوێی کورد
بە چوونە ناو نیوەی دووەمی سەدەکە، بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد گۆڕانکاریی بەرچاوی بە خۆوە بینی. سەرهەڵدانی ئایدیۆلۆژیا چەپەکان لەگەڵ ڕاستییە سیاسییەکانی جەنگی سارد بوونە هۆی هاوپەیمانیی نوێ و گۆڕان لە هاوکێشەکاندا لە هەوڵدان بۆ مافەکانی کورد. بە تایبەتی، پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) وەک لایەنی سەرەکی لە گۆڕەپانی سیاسیی عێراقدا سەریان هەڵدا.
لە دەیەی 1990دا، ڕووداوەکانی وەک جەنگی کەنداو ڕێڕەوی کوردیان لە عێراقدا بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕی. دامەزراندنی ناوچەکانی قەدەغەی فڕین هەلی بێوێنەی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد دابین کرد و بووە هۆی دانپێدانانی فەرمی بە حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە سەرەتای دەیەی 2000دا. چەندین کەسایەتیی گشتیی کورد، لەوانە سەرۆک مەسعوود بارزانی، پاڵنەری ئەم گۆڕانە بوون کە داکۆکییان لە خۆحوکمڕانی و جێگیری لە ناوچەکەدا دەکرد.
ڕوانگە جیهانییەکان بۆ مافەکانی کورد
کۆتایی سەدەی 20 هەروەها زیادبوونی سەرنجی نێودەوڵەتیی بۆ بەدبەختیی کورد بە خۆوە بینی، کاتێک داکۆکیکردنی جیهانی لە مافەکانی مرۆڤ و مافی دیاریکردنی چارەنووس پرسەکانی کوردی خستە بەر تیشکی سەرنج. گەلی کورد دەستی کرد بە بەدەستهێنانی پاڵپشتیی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، هەروەها تاک و دەوڵەتەکان کە هاوسۆزییان بە دۆزەکەیان هەبوو. ئەم گۆڕانە هەلی نوێی دابین کرد بۆ ئەوەی گێڕانەوەی نەتەوەیی کورد لە ئاستی جیهاندا پەسەندکردن و پاڵپشتیی فراوانتر بەدەست بهێنێت.
بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی خۆیان لەگەڵ ئەم گۆڕانانە گونجاند و ڕێگایان بەرەو بوونێکی بەهێزتری نێودەوڵەتی کردەوە. بە فراوانبوونی دیاسپۆرای کورد لە ئاستی جیهاندا، دەستی کرد بە گێڕانی ڕۆڵێکی چالاک لە داکۆکیکردن لە مافەکانیان و ئامانجی ئەوە بوو هۆشیاری دەربارەی کولتووری کوردی و ئەو خەباتانە زیاد بکات کە نیشتمانەکەیان ڕووبەڕوویان دەبێتەوە.
ڕامان لە سەدەی گۆڕانکاری
سەدەی 20 بە شێوەیەکی نکۆڵیلێنەکراو و قوڵ ناسیۆنالیسمی کوردی داڕشت. ئەزموونە پەیوەستەکانی ململانێ و گۆڕانکاریی سیاسی و بووژانەوەی کولتووری ڕێڕەوی بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردیان گۆڕی و هەستێکی قوڵتری ناسنامەیان بەهێز کرد. ئەو وانانەی بە درێژایی ئەم سەدەیە لێیان فێر بوون، نەوەکانی ئەمڕۆ و داهاتووی کوردیان بە ستراتیژیای مامەڵەکردن لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی ئاواتەکانیان بۆ سەربەخۆیی و پاراستنی کولتوور ئامادە کردووە.
تێگەیشتن لەم پاشخانە مێژووییە بنەڕەتییە بۆ ناسینی گرنگیی بەردەوامی ناسنامەی کورد لە دۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئەمڕۆدا.
بە سەرهەڵدانی ئاستەنگی نوێ و بەردەوامبوونی ناوچەکە لە گۆڕان، یادەوەریی بەکۆمەڵی سەدەی 20 هەم چیرۆکێکی ئاگادارکەرەوە و هەم سەرچاوەیەکی ئیلهام بۆ گەلی کورد پێشکەش دەکات.
داهاتوویەکی ڕووناک بۆ ئاواتەکانی کورد
کاتێک لە گەشتە کاریگەرەکەی ناسیۆنالیسمی کورد بە ناو سەدەی 20دا دەڕوانین، ڕوون دەبێتەوە کە داهاتوو هیوابەخشە. بە میراتێکی دەوڵەمەندی کولتووری و دانیشتوانێکی خۆڕاگرەوە، گەلی کورد هێشتا داکۆکی لە مافەکانی دەکات و بۆ دانپێدانان لە ئاستی نەتەوەیی و جیهانیدا تێدەکۆشێت. لەوانەیە دەنگدانەوەکانی ڕابردوو ئامانجێکی ڕووناکتر و یەکگرتوو و سەروەرتر بۆ ژمارەکانی داهاتوو داگیرسێنن!
پرسیارە باوەکان
گرنگیی سەدەی 20 بۆ ناسیۆنالیسمی کورد چییە؟
سەدەی 20 بۆ ناسیۆنالیسمی کورد چارەنووسساز بوو، چونکە سەرهەڵدانی ئاواتەکان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانی کولتووریی نیشان دا و کاریگەریی لە مێژووی کورد و پێکهاتنی ناسنامە کرد.
جەنگی جیهانیی یەکەم چۆن کاریگەریی لە ناسیۆنالیسمی کورد کرد؟
ئەنجامەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم کاریگەریی گرنگیان بۆ ناسیۆنالیسمی کورد هەبوو، لەوانە بەڵێنی سەرەتایی دەوڵەتێکی کوردی لە ڕێگەی پەیماننامەی سێڤرەوە کە دواتر بە پەیماننامەی لۆزان تێک شکێنرا.
هەندێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییە کوردییەکان لە سەدەی 20دا کێ بوون؟
کەسایەتییە سەرەکییەکان شێخ مەحموودی کوردستانی و سمکۆی شکاک و ئەحمەد شەریفی زەندییان لەخۆ دەگرت، کە ڕۆڵی چارەنووسسازیان لە داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد و داڕشتنی بیرکردنەوەی سیاسیدا گێڕا.
کولتوور بە درێژایی سەدەی 20 چ ڕۆڵێکی لە ناسنامەی نەتەوەیی کورددا هەبوو؟
کولتوور ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە ناسنامەی نەتەوەیی کورددا هەبوو، بە تایبەتی لە بووژانەوەی کولتووریی دەیەکانی 1960 و 1970دا، کە بەشداریی شاعیر و هونەرمەندە کوردەکان هەستێکی بەهێزی شانازییان پەرە پێ دا.
خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن لە نیوەی دووەمی سەدەی 20دا چۆن پەرەی سەند؟
لە نیوەی دووەمی سەدەی 20دا، بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد گۆڕا و هاوپەیمانیی نوێ سەریان هەڵدا و ڕووداوە گرنگەکانی وەک جەنگی کەنداو بوونە هۆی دامەزراندنی حکوومەتی هەرێمی کوردستان و خۆبەڕێوەبردنی کوردیان بەهێز کرد.