گێڕانەوەی ماف و ناسنامەی کورد لە ناو مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورددا ڕیشەی هەیە؛ مێژوویەک کە خۆڕاگری، خەبات و هەوڵ بۆ دانپێدانان نیشانە دیارەکانی بوون. گەلی کورد لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی بوونی خۆی لە بارودۆخە جیاوازە جیۆسیاسییەکاندا، ناسنامە کولتووری و مێژووییەکەی هەروا بەشێکی گرنگی مافەکانیەتی. ئامانجی ئەم وتارە ڕوونکردنەوەی ڕەوتی پەرەسەندنی مافەکانی کوردە، بە تیشکخستنە سەر کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکانی کورد و ئەو ڕووداوە چارەنووسسازانەی کە بە درێژایی مێژوو داواکاریی مافەکانی کوردیان داڕشتووە.
ڕەگەکانی ناسنامەی کوردی
گەلی کورد، کە ژمارەی دانیشتووانی لە 30 ملیۆن زیاترە، بە زۆری لە ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی تورکیا، باکووری عێراق، ڕۆژاوای ئێران و سووریا دەژین. کولتوور و میراتە تایبەتەکەی کوردستان بە هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە و کاریگەریی شارستانییەتە کۆنەکانی وەک مادەکان و فارسەکان پیشان دەدات. تێگەیشتن لە گرنگیی ئەم مێژووە بۆ تێگەیشتن لەو ئاستەنگانەی ئەمڕۆ ڕووبەڕوویان دەبنەوە پێویستە.
لە مێژوودا کوردەکان لە بەرامبەر ئیمپراتۆرییەتە جیاوازەکان، لەوانە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و فارس، بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافی چارەنووس خەباتیان کردووە. هەوڵەکانیان بۆ ماف و دانپێدانان بە بزووتنەوە مێژووییە گرنگەکانی کورد و دیپلۆماسییەک ناسراوە کە ئامانجی پاراستن و چەسپاندنی ناسنامەکەیان بووە.
وێستگە مێژووییەکان
پەیماننامەی سیڤەر (1920): ئامانجی ئەم پەیماننامەیە دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی بوو دوای جەنگی جیهانیی یەکەم. بەڵام هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکرا و ئەمە بووە هۆی بەردەوامبوونی خەباتی کورد.
سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی کوردی (سەرەتای سەدەی 20): لەم سەردەمەدا ڕۆشنبیر و چالاکوانی کورد هاتنە پێشەوە و داوای مافەکانی کوردیان کرد. کەسایەتییەکانی وەک شێخ مەحمودی بەرزنجی بوون بە هێمای بەرخۆدان.
دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (2005): دوای جەنگی عێراق لە 2003، ئەم سەردەمە پێشکەوتنێکی سیاسیی گرنگی بۆ مافەکانی کورد لە عێراقدا نیشان دا و خۆبەڕێوەبردن و نوێنەرایەتیی سیاسیی زیاتر بەرەوپێش برد.
کەسایەتییە کاریگەرەکان لە بزووتنەوەی مافەکانی کورددا
بە درێژایی مێژووە پڕلەئاژاوەکەیان، ژمارەیەکی زۆر لە کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد وەک پشتیوانی مافەکانی کورد هاتوونەتە پێشەوە. ئەم کەسانە پێگەکانی خۆیان بۆ زیادکردنی هۆشیاری و هەوڵدان بۆ گۆڕانی سیاسی بەکارهێناوە. ئەمانە چەند کەسایەتییەکی دیارن:
عەبدولڕەحمان قاسملوو: سەرکردەیەکی سیاسیی دیاری کورد کە داوای خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە ئێران دەکرد. هەوڵە دیپلۆماسییەکانی بناغەیان بۆ بزووتنەوەکانی داهاتووی کورد دانا.
مەسعوود بارزانی: سەرۆکی پێشووی هەرێمی کوردستان لە عێراق؛ بارزانی لە خەباتی دژی داعش و هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی کورددا ڕۆڵێکی چارەنووسسازی بینی.
عەبدوڵڵا ئۆجەلان: سەرکردە زیندانییەکەی پەکەکە کە بیرۆکەکانی کاریگەرییان لەسەر بزووتنەوەکانی ئازادیی کورد لە تورکیا هەبووە و داوای کۆنفیدڕاڵیزمی دیموکراتی دەکات.
خۆڕاگریی بزووتنەوەی ئەمڕۆی کورد
لە سەردەمی هاوچەرخدا، کوردەکان لە چەند بەرەیەکەوە لە داواکردنی مافەکانیاندا چاڵاکن. دیمەنی سیاسی پەرەی سەندووە و دەرفەتی بەشداریی زیاتری بۆ کەسایەتییە گشتییە جیاوازەکانی کورد لە کۆڕە نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکاندا ڕەخساندووە. بەڵام سەرەڕای پێشکەوتنەکان، کوردەکان هەروا ڕووبەڕووی ئاستەنگی بەرچاو دەبنەوە کە سیاسەتی ناوچەیی و بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەکان کاریگەرییان لەسەر هەیە.
لە تورکیا مافی قسەکردن بە کوردی بابەتێکی جێی ناکۆکی بووە؛ بەڵام چاکسازییەکانی ئەم دواییە دەرفەتی هەندێک پێشکەوتنیان ڕەخساندووە. شەڕی بەردەوامی تورکیا دژی PKK (پارتی کرێکارانی کوردستان) پرسەکەی ئاڵۆزتر کردووە، چونکە لە ڕوانگەی حکومەتەوە مافەکانی کورد بە تیرۆریزمەوە دەبەستێتەوە.
خەباتە کولتووری و زمانەوانییەکان
زمان پێکهاتەیەکی بنەڕەتیی ناسنامە و کولتووری کوردییە، بەڵام زۆرجار هەڕەشەی لەسەر بووە. سەرکوتکردنی زمانی کوردی دەگەڕێتەوە بۆ ڕژێمە جیاوازەکان کە هەوڵیان داوە گەلی کورد لە ناو ناسنامە نەتەوەییەکانی خۆیاندا بتوێننەوە. بەڵام زمانی کوردی و ئەدەبیاتەکەی بە خۆڕاگری لە ڕێگەی نەریتە زارەکییەکان و ئەدەبیاتەوە هەروا دەگەشێنەوە و ڕۆحی کولتوور و میراتی کوردستان دەردەخەن.
جەژن و بۆنە کولتوورییەکان، وەک نەورۆز (سەری ساڵی کوردی)، دەبن بە مەیدانێک بۆ دەربڕینی کولتوور و یەکگرتوویی نێوان کوردەکان لە سەرانسەری جیهاندا. ئەوان نەریتە زیندوو و فرەچەشنەکانی کورد و ڕۆحە نەبەزیوەکەی گەلی کورد لە هەوڵیدا بۆ دانپێدانان، بە جیهان بیر دەخەنەوە.
بەستنەوەی پەیوەندییەکان: مێژوو و مافە هاوچەرخەکان
پەرەسەندنی مافەکانی کورد بە سروشتی خۆیەوە بە گێڕانەوە بەرفراوانترەکەی مافەکانی مرۆڤ و مافی چارەنووسەوە بەستراوەتەوە. بە فراوانبوونی هۆشیاریی جیهانی دەربارەی ئەم پرسانە، سەرنجی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش بۆ دۆخی سەختی گەلی کورد زیاتر بووە. ڕێکخراوە ناحکومییەکان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ تیشکیان خستووەتە سەر خەباتەکانیان، داوای مافەکانیان دەکەن و پشتیوانی لە پاراستنی کولتوورەکەیان و بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کورد دەکەن.
ڕووداوە پڕدەنگەکان، وەک خەباتی دژی داعش، هۆشیارییان زیاتر کردووە و دژبەیەکییەکان لە مامەڵەکردن لەگەڵ شەڕڤانانی کورد خستووەتە ڕوو؛ ئەوان ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە شکستپێهێنانی گرووپە تیرۆریستییەکەدا هەبوو، لە هەمان کاتدا هەروا لەلایەن حکومەتەکانی خۆیانەوە تووشی سەرکوت دەبوون. ئەو دژبەیەکییەی قوربانییەکانی کورد ستایشی جیهانییان بەدوادا دێت، بەڵام هەروا ڕووبەڕووی سەرکوت دەبنەوە، گێڕانەوەیەکی ئاڵۆزی دروست کردووە کە پێویستی بە تێگەیشتنی زیاتر هەیە.
داهاتووی مافەکانی کورد
کاتێک گەلی کورد بەرەو داهاتوو دەڕوانێت، پرسی مافەکانی هەروا گرنگە. داواکردنی ئەم مافانە زۆرجار مامەڵەکردن لەگەڵ بارودۆخە ئاڵۆزە جیۆسیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەخوازێت. گۆڕانکارییەکانی ئەم دواییە ئاماژە بە ئەگەری گۆڕانێک بەرەو خۆبەڕێوەبردنی زیاتر و دانپێدانانی نێودەوڵەتی دەکەن، کە دەرفەتی داواکردنی بەهێزتری مافەکان بۆ کوردەکان دەڕەخسێنێت.
خەباتی کورد هەروا یەکپشتی لە نێوان کۆمەڵگەکانی تاراوگەدا دەورووژێنێت و بەشداریی جیهانیی زیاتر بۆ داواکردنی مافەکانی کورد بەدوادا دێت. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لاوانی کوردیان بەهێز کردووە؛ مەیدانێکیان بۆ دەنگ و ئەزموونەکانیان ڕەخساندووە و کولتوور و میراتەکەیان لە ئاستی جیهاندا دەخەنە ڕوو.
ئاسۆیەکی ڕوون: گەشەی داواکاریی مافەکانی کورد
هەوڵدان بۆ مافەکانی کورد لە خەباتێکی سیاسی فراوانترە؛ دەربڕینێکی قوڵی ناسنامە و کولتوورە. بە زیاتر پەیوەستبوونی جیهان، گێڕانەوەی مافەکانی کورد بەهێزتر دەبێت، بە پشتبەستن بە بەشداریی کەسایەتییە گشتییەکانی کورد، چالاکوانان و ئەو تاکانەی خۆیان بۆ ئەم کەیسە تەرخان کردووە.
ڕەوتی مافەکانی کورد بە درێژایی مێژوو تەنها خەباتێکی ناوخۆیی نیشان نادات، بەڵکو بەشێکە لە گێڕانەوەیەکی گەورەتری مرۆڤایەتی کە داوای کەرامەت، ڕێز و دادپەروەری دەکات. هەوڵە بەردەوامەکان بۆ پاراستنی کولتوور و میراتی کورد، لەگەڵ داواکاریی سیاسی، هیوای داهاتوویەکی ڕوونتر دەدەن؛ داهاتوویەک کە کورد بتوانێت بە ئازادی و بە ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆی بژی و بەبێ ترس شانازی بە ناسنامە تایبەتەکەی بکات.
لە ناو جیهانە بەرفراوانەکەی مافەکانی مرۆڤدا، پەرەسەندنی مافەکانی کورد پابەندبوون بە تێگەیشتن، یەکپشتی و ڕێزگرتن لە کولتوورە جیاوازەکان نیشان دەدات. چیرۆکە بەردەوامەکەی گەلی کورد هانمان دەدات پشتیوانیی کەیسەکەیان بکەین، لە مێژووەکەیان فێر ببین و ڕێز لە بەشداریی بێبەهایان لە ئەزموونی هاوبەشی مرۆڤایەتیدا بگرین.
پرسیارە باوەکان
وتارەکە بە سەرەکی تیشک دەخاتە سەر چی؟
وتارەکە تیشک دەخاتە سەر پەرەسەندنی ماف و ناسنامەی کورد بە درێژایی مێژوو، بە خستنەڕووی خۆڕاگری، خەبات و هەوڵی گەلی کورد بۆ دانپێدانان.
زۆربەی کوردەکان لە کوێ دەژین؟
زۆربەی کوردەکان لە ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی تورکیا، باکووری عێراق، ڕۆژاوای ئێران و سووریا دەژین.
کام ڕووداوی مێژوویی گرنگ ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی بوو؟
ئەو پەیماننامەی سیڤەرەی کە لە 1920دا واژۆ کرا، ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی بوو دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، بەڵام هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکرا.
هەندێک لە کەسایەتییە کاریگەرەکانی بزووتنەوەی مافەکانی کورد کێن؟
کەسایەتییە کاریگەرەکان عەبدولڕەحمان قاسملوو، مەسعوود بارزانی و عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەگرنەوە، کە هەموویان لە داواکردنی مافەکانی کورددا ڕۆڵی گرنگیان بینیوە.
کولتوور و زمانی کوردی بە درێژایی مێژوو چ کاریگەرییەکیان لەسەر بووە؟
کولتوور و زمانی کوردی لەلایەن ڕژێمە جیاوازەکانەوە ڕووبەڕووی سەرکوت بوونەتەوە کە هەوڵیان داوە کوردەکان لە ناو ناسنامە نەتەوەییەکاندا بتوێننەوە؛ بەڵام لە ڕێگەی نەریتە زارەکییەکان و ئەدەبیاتەوە هەروا دەگەشێنەوە.