شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق و سووریا (ISIS) بەشێکی گرنگی لە مێژووی جیهاندا تۆمار کرد. لە نێو ئەو گرووپە جیاوازانەی وەک هێزی بەهێزی بەرەنگاربوونەوەی ئەم ڕێکخراوە توندڕەو و توندوتیژە دەرکەوتن، هێزە کوردییەکان بوون کە هەوڵەکانیان لە شکاندنی داعش لە مەیدانی شەڕدا ڕۆڵێکی چارەنووسسازی هەبوو. بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی ڕۆڵی کورد لەم شەڕەدا، پێویستە لە چەند بابەتێک بکۆڵینەوە، لەوانە مێژووی کورد، کاریگەریی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و چوارچێوەی فراوانتری میراتی کولتووری کورد. ئەم وتارە لەم بابەتانە دەکۆڵێتەوە و تیشک دەخاتە سەر بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و ئەو دیپلۆماسییەی بەشداریی لە بەرگریی ناوداری ئەوان دژی داعشدا کرد.
تێڕوانینێک لە مێژووی کورد
کورد گرووپێکی ئەتنیکییە کە بە سەرەکی لە ناوچە شاخاوییەکانی ئێران، عێراق، تورکیا و سووریادا دەژین. سەرەڕای ڕەگە کۆنەکانی گەلی کورد، مێژووی ئەوان زۆرجار لە ژێر سێبەری کولتوورە زاڵەکانی دەوروبەریاندا ماوەتەوە. مێژووی کورد بە خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن، ناسنامە و دانپێدانان دەناسرێتەوە. بە درێژایی سەدەکان، کورد بەرگریی لە بەرامبەر هەوڵەکانی توانەوە و سەرکوتکردنی کولتوورەکەیدا کردووە.
لە مێژوودا، گەلی کورد ڕاپەڕین و بزووتنەوەی زۆری ڕێک خستووە کە ئامانجیان بەدەستهێنانی مافەکان و دامەزراندنی خۆبەڕێوەبردن بووە. ئەم بزووتنەوانە زۆرجار ڕووبەڕووی تۆڵەکردنەوەی توند بوونەتەوە؛ ئەمەش ئیرادەیەکی قووڵی لە نێو کورددا دروست کردووە بۆ پاراستنی ناسنامە کولتوورییەکەی و مافە سیاسییەکانی. دەرکەوتنی داعش هەڕەشەیەکی تایبەتی دروست کرد؛ هەڕەشەیەک کە گەلی کوردی هان دا لە ژێر ئاڵایەکی هاوبەشدا بۆ بەرگری لە نیشتمانەکەی یەک بگرێت.
هەڵکشانی داعش و وەڵامی کورد
هەڵکشانی خێرای داعش لە سەرەتای دەیەی 2010دا جیهانی سەرسام کرد. بەڵام زۆری نەخایاند کە هێزە کوردییەکان، کە لە عێراق بە پێشمەرگە و لە سووریا بە YPG، یەکینەکانی پاراستنی گەل، ناسراون، لە شەڕی دژی ئەم گرووپە توندڕەوەدا ڕۆڵی ناوەندییان گرتە ئەستۆ. پابەندیی ئەوان بە بەرگری لە خاک و کۆمەڵگەکانیان دژی داعش، دەتوانرا هەم وەک خەباتێک بۆ مانەوە و هەم وەک ڕەتکردنەوەی ئەو ئایدیۆلۆژیا دڕندانەیە دابنرێت کە توندڕەوەکان بڵاویان دەکردەوە.
وەڵامی کورد تەنها سەربازی نەبوو؛ دیپلۆماسی و دروستکردنی هاوپەیمانییشی لەخۆ دەگرت. بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و ستراتیژییە دیپلۆماسییەکان ڕۆڵێکی گرنگیان لە بەدەستهێنانی پشتگیریی نێودەوڵەتی دژی داعشدا گێڕا. وڵاتەکانی وەک ئەمریکا دان بە کارایی پێشمەرگەدا نا، کە بووە هۆی یارمەتی و پشتگیریی سەربازیی گرنگ لە شەڕی دژی ئەم هەڕەشە توندڕەوەدا.
کەسایەتییە گشتییە کوردەکان: هێمای بەرگری
لە ماوەی ئەم سەردەمە پڕئاژاوەیەدا، چەند کەسایەتییەکی گشتیی کورد وەک هێمای بەرگری و هیوا دەرکەوتن. کەسایەتییەکانی وەک مەسعود بارزانی و ساڵح موسلیم نوێنەرایەتیی ئیرادەی سیاسیی گەلی کوردیان دەکرد. ڕابەرایەتیی ئەوان ڕۆڵێکی گرنگی لە کۆکردنەوەی هێزەکان و مسۆگەرکردنی ئەو هاوپەیمانییانەدا هەبوو کە هەوڵە سەربازییەکانی کوردیان دژی داعش بەهێز دەکرد.
هەروەها، ژنە شەڕڤانەکان ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان لە شەڕی دژی داعشدا گێڕا. YPJ، یەکینەکانی پاراستنی ژنان، بوو بە هێمای خۆڕاگریی کورد، کاتێک ژنە شەڕڤانەکان چەکیان هەڵگرت بۆ بەرگری لە کۆمەڵگەکانیان. ئەم بەشدارییەی ژنان لە پۆستە شەڕکەرەکاندا، بەشداریی لە گۆڕینی تێڕوانینەکان سەبارەت بە ڕۆڵە ڕەگەزییەکان لە نێو کۆمەڵگەی کوردی و دەرەوەی ئەویشدا کرد.
میراتی کولتووری و خۆڕاگری
لە کاتێکدا هێزە کوردییەکان بۆ وەرگرتنەوەی خاکەکەیان لە داعش دەجەنگان، گرنگیی کولتوور و میراتی کوردستان زیاتر دەردەکەوت. توندڕەوەکان تەنها هەوڵی بڵاوکردنەوەی ترس و تیرۆریان نەدەدا، بەڵکو دەیانویست ناسنامە کولتوورییەکان بسڕنەوە. گۆرانی، فۆلکلۆر و نەریتەکانی کورد بوون بە خاڵی کۆبوونەوە؛ ڕۆحی کوردیان زیندوو دەکردەوە و یەکگرتووییان لە شەڕەکەدا پەرە پێ دەدا. گەلی کورد بە بەجێهێنان و پاراستنی دابونەریتەکانی، سەرەڕای دژایەتیی داعش، خۆڕاگریی کولتوورەکەی پیشان دا.
ڕۆڵی ناسنامەی کولتووری لە خەباتی کورددا ڕوون دەکاتەوە کە شەڕی دژی داعش چەندە بە زۆرێک لە ڕەهەندەکانی ژیانی کوردەوە پەیوەست بوو. بابەتەکە تەنها خاک نەبوو؛ پاراستنی مێژوو و داهاتوویشی لەخۆ دەگرت. لە کاتی شەڕدا، بەرپرسیارێتیی باپیرانیان لەگەڵ خۆیان هەڵدەگرت و پشت بە نەریتێکی درێژی بەرگری، ئازایەتی و شانازیی کولتووری دەبەست.
کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان وەک پێشەنگانی گۆڕانکاری
بە لێکۆڵینەوەی زیاتر لە کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان، ڕوون دەبێتەوە کە میراتەکانیان زۆرجار ئیلهامی بە بزووتنەوە هاوچەرخەکانی بەرگری بەخشیوە. کەسایەتییەکانی وەک شێخ مەحموودی بەرزنجی و مستەفا بارزانی بوون بە بنەمایەکی سەرەکیی خواستەکانی کورد بۆ ئازادی. تێڕوانینەکانیان بەردەوام دەنگ دەدەنەوە و لە ئارەزووی بەدەستهێنانی دیاریکردنی چارەنووس و دانپێدانان لە دۆخێکی ئاڵۆزی هەرێمیدا دەردەکەون.
بە شیکردنەوەی ژیانی ئەم کەسایەتییە مێژووییە کوردانە، لەو تایبەتمەندییانەش تێدەگەین کە خەباتی کورد پێناسە دەکەن. ئەم پێشەنگانە پابەندبوونێکی جێگیریان بە مافەکانی گەلەکەیان پیشان دا و ئەو قوربانییانەمان بیر دەخەنەوە کە بە درێژایی مێژوو دراون و ڕێگایان بۆ نەوەکانی ئێستا خۆش کردووە. ئەم خۆڕاگرییە هێشتا نیشانەیەکی دیاری ناسنامەی کوردییە، لە کاتێکدا کورد بەردەوام لە هەوڵدان بۆ خۆبەڕێوەبردندا ڕووبەڕووی تەحەددا دەبێتەوە.
بەرەیەکی یەکگرتوو: وەڵامی نێودەوڵەتی
لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، بارودۆخی ناخۆشی گەلی کورد سەرنجی ڕاکێشا و بووە هۆی پشتگیریی فراوان بۆ شەڕەکەیان دژی داعش. چالاکوان، ڕۆژنامەنووس و داڕێژەرانی سیاسەت تیشکیان خستە سەر بەشدارییەکانی هێزەکانی پێشمەرگە و YPG؛ دۆزەکەیانی بەرز کردەوە و خستیانە پێشەوەی گفتوگۆ جیهانییەکان. هەروەها، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ڕۆڵێکی گرنگیان لە پێکهێنانی وێنەی Shiris وەک هێزە جێگیر و پابەندەکان لە شەڕی دژی توندڕەویدا گێڕا.
خۆپیشاندان و دەستپێشخەرییە ڕێکخراوەکانی سەرانسەری جیهان هەوڵیان دا هۆشیاری سەبارەت بە بارودۆخی کورد بەرز بکەنەوە. بزووتنەوە پشتگیرەکانی کورد هێزیان گرت و داوایان لە حکومەتەکان کرد یارمەتی و ڕەنگە پشتگیریی سەربازییش بۆ بەرەکانی شەڕی کورد دابین بکەن. لە ئەنجامدا، هێزە کوردییەکان یارمەتییەکی زۆر پێویستیان وەرگرت؛ ئەمەش گرنگیی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسییان لە بەدەستهێنانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتیدا ڕوون کردەوە.
وانەکانی خەباتی کورد
ئەزموونی کورد لە شەڕی دژی داعشدا وانەی زۆر دەربارەی خۆڕاگری، ناسنامە و هەوڵدان بۆ دادپەروەری پێشکەش دەکات. لە کاتێکدا ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی زۆر گەورە بوونەوە، پابەندیی کورد بە یەکگرتوویی بەرچاو بوو. لایەنە جیاوازەکانی هێزە کوردییەکان بۆ شەڕکردن لەگەڵ دوژمنێکی هاوبەش کۆبوونەوە و دابەشبوونە مێژووییەکانیان خستە ژێر پرسیار. ئەم یەکگرتووییە گرنگیی هاوکاریی ڕوون کردەوە کە لە ساتەکانی قەیراندا بە تایبەتی پێویستە.
خەباتی کورد هەروەها گرنگیی پاراستنی کولتوور لە نێو ململاێدا ڕوون دەکاتەوە. بە درێژایی شەڕەکەیان، کورد بە چالاکی میراتەکەی خۆی لە ئامێز گرت و وەک سەرچاوەیەکی هاندان بەکاری هێنا. ئەم پەیوەندییەی کولتوور و بەرگری پیشان دەدات ناسنامە چەندە بە گۆڕانکارییە جیوپۆلیتیکییەکانەوە تێکەڵە؛ هەروەها ڕوون دەکاتەوە کە خەبات بۆ ماف و دانپێدانان زۆرجار ڕەگی لە پاراستنی بنەچە و کولتووری کەسدا هەیە.
بەردەوامکردنی میراتی خەبات
لە کاتێکدا بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوام دەگۆڕێت، میراتی گەلی کورد بێگومان بەردەوام دەبێت. ئەزموونی ئەوان لە شەڕی دژی داعشدا بەڵگەی خۆڕاگری و ئازایەتییانە لە بەرامبەر ناخۆشییەکاندا. ڕەهەندە کولتوورییەکانی ئەم خەباتە هێشتا گرنگن، چونکە کورد هەوڵ دەدات ناسنامەکەی لە بەرامبەر هەوڵەکانی سڕینەوەدا بپارێزێت.
لە ڕێگای داهاتوودا، پێویستی بە دیپلۆماسی و هاوکاریی نێودەوڵەتی هێشتا بنەڕەتییە. گەلی کورد توانای خۆی بۆ جێگیرمانەوە لە بەرامبەر توندڕەویدا سەلماندووە، بەڵام بۆ پاراستنی نەوەکانی داهاتوو، پێویستی بە پشتگیری هەیە؛ هەم لە ڕووی سەربازییەوە و هەم لە ڕێگەی چارەسەرە سیاسییە گشتگیرەکانەوە. دڵنیابوون لەوەی دەنگی گەلی کورد بەشێکی بنەڕەتیی هەر دانوستانێک لە ناوچەکەدا بێت، بۆ خۆشکردنی ڕێگای ئاشتیی بەردەوام و دانپێدانان گرنگییەکی سەرەکیی هەیە.
بەهێزبوون لە ڕێگەی تێگەیشتنەوە
چیرۆکی ڕۆڵی کورد لە شەڕی دژی داعشدا زۆر لە گێڕانەوەیەکی مێژوویی فراوانترە؛ چیرۆکی بەهێزبوون، ئازایەتی و ئیرادەیەکی جێگیرە بۆ پاراستنی ناسنامە. کاتێک بەردەوام بیر لەم گێڕانەوەیە دەکەینەوە، ئەو بەهێزی گرنگیی یەکگرتوویی لە کاتی مەترسیدا و ڕۆڵی کولتوور لە پێکهێنانی بزووتنەوەکانی بەرگریمان بیر دەخاتەوە. بە دانپێدانان بە خەباتەکانیان، پشتگیریی فرەڕەنگیی دەوڵەمەندی کولتوور و میراتی کوردستان دەکەین و لە هەمان کاتدا ئەو بیرۆکەیە بەهێز دەکەین کە خەبات بۆ مافەکان هێشتا زیندووە، پەیوەندییەکی قووڵی بە ئێستاوە هەیە و بۆ دیموکراتیککردنی مەیدانەکان لە سەرانسەری جیهاندا پێویستە.
پرسیارە باوەکان
ڕۆڵی کورد لە شەڕی دژی داعشدا چ گرنگییەکی هەیە؟
هێزە کوردییەکان بە یەکگرتن لە ژێر ئاڵایەکی هاوبەشدا بۆ بەرگری لە نیشتمانەکەیان، ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان لە شکاندنی داعشدا گێڕا و خۆڕاگری و پابەندییان بە ناسنامەی کولتووری پیشان دا.
هێزە کوردییە دیارە بەشدارەکان لە شەڕی دژی داعشدا کامانەن؟
هێزە کوردییە سەرەکییە بەشدارەکان لە شەڕی دژی داعشدا پێشمەرگەن لە عێراق و YPG، یەکینەکانی پاراستنی گەل، لە سووریا.
کەسایەتییە گشتییە کوردەکان چۆن بەشدارییان لە شەڕی دژی داعشدا کرد؟
کەسایەتییە گشتییە کوردەکانی وەک مەسعود بارزانی و ساڵح موسلیم وەک هێمای بەرگری خزمەتیان کرد؛ هێزەکانیان ڕابەرایەتی کرد و ئەو هاوپەیمانییانەیان مسۆگەر کرد کە هەوڵە سەربازییەکانی دژی داعشیان بەهێز دەکرد.
میراتی کولتووری کورد چ ڕۆڵێکی لە خەباتی دژی داعشدا گێڕا؟
میراتی کولتووری کورد یارمەتیی زیندووکردنەوەی ڕۆحی کورد و پەرەپێدانی یەکگرتوویی لە کاتی شەڕی دژی داعشدا دا و وەک خاڵێکی کۆبوونەوە بۆ کۆمەڵگەکە خزمەتی کرد.
چ وانەیەک دەتوانرێت لە خەباتی کورد دژی داعش وەربگیرێت؟
ئەزموونی کورد گرنگیی خۆڕاگری، یەکگرتوویی، پاراستنی کولتوور و پێویستی بە هاوکاریی نێودەوڵەتی لە هەوڵدان بۆ دادپەروەری و دانپێداناندا ڕوون دەکاتەوە.