گەلی کورد، بە مێژووە دەوڵەمەندەکەی و گرنگیی کولتووریی خۆیەوە، لە زۆرێک لە ململانێ ناوچەییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بووە بە لایەنێکی چارەنووسساز. وەک گرووپێکی نەتەوەیی تایبەت کە لە چەند وڵاتێکدا بڵاوە بووەتەوە، ناتوانرێت بەشدارییە سەربازییەکانیان پشتگوێ بخرێت. گۆڕانکارییەکانی کردەوەی سەربازیی کورد بە هەوڵە بەردەوامەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانەوە پەیوەندییەکی نزیکی هەیە. ئەم وتارە گرنگیی هێزە سەربازییەکانی کورد لە ململانێ ناوچەییەکاندا دەخاتە ڕوو و بارودۆخی مێژوویی، ڕۆڵە هاوچەرخەکان و کاریگەریی کەسایەتییە گشتی و مێژووییەکانی کورد لە داڕشتنی ئاواتە سەربازییەکانیان دەکۆڵێتەوە.
لێکۆڵینەوەیەکی قوڵ لە مێژووی کورد
مێژووی کورد هەزاران ساڵ دەگرێتەوە و بە خەبات دژی ستەم و ئاواتی خۆبەڕێوەبردن ناسراوە. سەرەڕای ئەوەی کوردەکان لە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا ژمارەیەکی بەرچاوی دانیشتووان پێکدەهێنن، زۆرجار پەراوێز خراون. ڕووداوەکانی وەک پەیماننامەی سیڤەر لە 1920دا خەونی گەورەیان بۆ دەوڵەتێکی کوردی ڕەخساند، بەڵام ئەم دیدگانە پەکیان کەوت و بوونە هۆی ڕاپەڕین و ململانێ لە سەرانسەری ناوچەکەدا. ئەم پاشخانە مێژووییە بۆ تێگەیشتن لە سەرهەڵدانی هێزە سەربازییەکانی کورد وەک وەڵامێک بۆ ئاستەنگە ناوخۆیی و دەرەکییەکان پێویستە.
خەباتە سەربازییەکان و بزووتنەوە مێژووییەکان
لە سەردەمە جیاوازەکاندا هەوڵدان بۆ مافەکانی کورد زۆرجار بووە بە خەباتی سەربازی، کە بە بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کورد ناسێنراوە. گرووپە جیاوازەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی ستەم، بەرگریکردن لە خاکەکانیان و هەوڵدان بۆ خۆبەڕێوەبردنی سیاسی چەکیان هەڵگرتووە. لە ڕاپەڕینەکانی کورد لە سەرەتای سەدەی 20ەوە تا بەشدارییە نوێترەکان دژی داعش، ئەم هەوڵانە پێگەی سوپایان لە کۆمەڵگەی کوردیدا چەسپاندووە.
ڕۆڵە سەرەکییەکەی پێشمەرگە
پێشمەرگە، هێزە سەربازییەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق، ئەمڕۆ ناسراوترین گرووپی سەربازیی کوردین. ناوبانگیان وەک شەڕڤانانی بەهێز، بە تایبەتی دژی داعش، سەرنج و ڕێزی بەرفراوانی بەدوادا هێناوە. زاراوەی «پێشمەرگە» واتە «ئەوانەی ڕووبەڕووی مەرگ دەبنەوە»، کە پابەندبوونە نەگۆڕەکەیان بە پاراستن و خۆبەڕێوەبردنی کورد نیشان دەدات.
مێژووی پێشمەرگە: پێشمەرگە وەک وەڵامێک بۆ هەڕەشەکانی سەر ناسنامەی کوردی سەری هەڵداوە و بە درێژایی مێژووی کورد چەندین شەڕی کردووە.
ڕۆڵ لە بەرامبەر داعشدا: ڕۆڵە گرنگەکەیان لە شەڕی دژی داعشدا لە ئاستی جیهان ستایش کراوە و کاراییەکەیان و گرنگیی کولتوور و میراتی کوردستانی خستووەتە ڕوو.
پەیوەندییە دیپلۆماسییە نێودەوڵەتییەکان: بە هاوپەیمانبوون لەگەڵ هێزە جیهانییەکان، پێشمەرگە گرنگیی ستراتیژیی سەربازیی بزووتنەوەی کورد لە جیۆسیاسەتی ناوچەکەدا نیشان دەدات.
سەردەمێکی نوێی بەشداریی سەربازی
دووبارە بەهێزبوونەوەی کردەوەی سەربازیی کورد بەشێکی نوێی لە ململانێ ناوچەییەکاندا کردووەتەوە، کە لێکەوتەکانی لە عێراق تێدەپەڕن. لە سووریا YPG، یان یەکینەکانی پاراستنی گەل، کە گرووپە جیاوازەکانی کورد پێکەوە کۆ دەکاتەوە، هەروەها ڕۆڵێکی گرنگی لە شەڕی دژی داعشدا بینیوە. دامەزراندنی فەرمانڕەوایی خۆبەڕێوەبەر لەلایەن ئەوانەوە لە ناوچەکانی وەک ڕۆژاڤا سەرنجی نێودەوڵەتیی ڕاکێشاوە؛ هەم بۆ لێهاتووییە سەربازییەکەیان و هەم بۆ پێکهاتە سیاسییە تایبەتەکانیان کە جەخت لە دیموکراسی و یەکسانیی ڕەگەزی دەکەنەوە.
کاریگەریی کەسایەتییە گشتییەکانی کورد
کەسایەتییە گشتییەکانی کورد ڕۆڵیان لە داڕشتنی تێڕوانینی گشتی و پشتیوانی بۆ دەستپێشخەرییە سەربازییەکاندا زیاتر گرنگ بووە. سەرکردەکانی وەک مەسعوود بارزانی و عەبدوڵڵا ئۆجەلان گێڕانەوەی دەوروبەری هەوڵە سەربازییەکانی کوردیان داڕشتووە. ئەم کەسایەتییانە هەم ستراتیژییە سەربازییەکانیان ڕابەرایەتی دەکەن و هەم لەگەڵ بیسەری جیهانی پەیوەندی دەبەستن و جەخت لە ڕەوایی خەباتی کورد دەکەنەوە.
سەرکردایەتیی بارزانی: بارزانی وەک کەسایەتییەکی سیاسیی دیار، ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە دامەزراندنی هاوکاریی سەربازی لەگەڵ هێزە نێودەوڵەتییەکاندا هەبووە.
بیرۆکەکانی ئۆجەلان: نووسین و فەلسەفەکەی ئیلهامیان بە چەندین بزووتنەوە بەخشیوە و دڵنیایی لەوە دەدەن کە ئاواتە سەربازییەکانی کورد لەگەڵ ئامانجە کۆمەڵایەتی و سیاسییە بەرفراوانترەکاندا بگونجێن.
خاڵی بەیەکگەیشتنی سەربازی و سیاسەت
بوونی سەربازیی کورد تەنها بە شەڕ پێناسە ناکرێت؛ پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی لەگەڵ لایەنە سیاسییەکان لە ناوخۆ و دەرەوەش دەگرێتەوە. سەرکردەکانی کورد زۆرجار هێزی سەربازییان وەک ئامرازێکی فشار لە دانوستانە دیپلۆماسییەکاندا بەکارهێناوە، بە ئامانجی ڕەخساندنی شوێنێک بۆ مافی چارەنووسی کورد لە بارودۆخێکی جیۆسیاسیی پڕلەئاژاوەدا.
کاریگەرییەکان لەسەر دیپلۆماسیی ناوچەیی
لە ڕووی بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کوردەوە، کارایی هێزەکانی کورد کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر گفتوگۆ جیۆسیاسییەکان داناوە. بەشدارییە سەربازییەکانیان زۆرجار دوو ئامانج خزمەت دەکات: بەرگریکردن لە خاکەکانیان و چەسپاندنی پێگەی کورد وەک لایەنێکی سەرەکی لە ئارامیی بەرفراوانتری ناوچەکەدا.
بەدەستهێنانی دانپێدانان: ئازایەتیی شەڕڤانانی کورد بووە هۆی دانپێدانانی هێزە نێودەوڵەتییەکان، کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدوای هاوبەشی جێگیردا دەگەڕێن.
بەهێزکردنی هاوپەیمانییەکان: هاوکاری لەگەڵ هێزەکانی وەک ئەمریکا لە ئۆپەراسیۆنەکانی دژی داعشدا بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی پتەوتر کردووە.
بەهێزبوونی ناسنامە: سەرکەوتنی سەربازی هەستی یەکگرتوویی و ناسنامەی لە نێوان کوردەکاندا بەرەوپێش بردووە و گرنگیی کولتوورییان زیاتر کردووە.
داهاتووی هێزە سەربازییەکانی کورد
بە بەردەوامبوونی پەرەسەندنی دیمەنی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تێگەیشتن لە گۆڕانکارییە سەربازییەکانی هێزەکانی کورد پێویستتر دەبێت. ئەگەری هاوکاریی زیاتر و توندتر بوونی بەشدارییە سەربازییەکان هەروا بەرزە. بە ڕەگی مێژوویی پتەو و گرنگیی هاوچەرخییەوە، بزووتنەوەی سەربازیی کورد ئامادەیە ڕۆڵێکی گرنگ لە ململانێ ناوچەییەکانی داهاتوودا ببینێت.
ڕێگای بەرەوپێش
ڕێگای داهاتووی هێزە سەربازییەکانی کورد ڕێکخستنی هاوسەنگیی نێوان خەباتی چەکداری و نوێنەرایەتیی سیاسی دەگرێتەوە. بە گۆڕانی بارودۆخی ناوچەکە، ڕەنگە ئاواتەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن تەنها بە توانای سەربازییەوە بەستراو نەبن، بەڵکو بە مامەڵەی دیپلۆماسی و یەکخستن لە ناو چوارچێوە سیاسییە گەورەترەکانداش بەستراو بن.
یەکپارچەیی کولتووری لە ڕێگەی یەکگرتووییەوە
لە کۆتاییدا، هەوڵدان بۆ هێزی سەربازی ئاواتە بەرفراوانترەکانی گەلی کورد نیشان دەدات. خستنەناوی کولتوور و میراتی کوردستان لە گێڕانەوە سەربازییەکاندا، گرنگیی ناسنامەی کولتووری لە تەنیشت ئامانجە سیاسی و سەربازییەکاندا پتەوتر دەکات. کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد ڕێگایەکیان خۆش کردووە کە هەوڵە سەربازییەکان بە پێکهاتە دەوڵەمەندە کولتوورییەکەی ناسنامەی کوردییەوە دەبەستێتەوە.
بە بەردەوامبوونی چاودێریی لێکەوتە ناوچەییەکانی گرنگیی سەربازیی کورد، ڕوونە کە گێڕانەوە مێژووییەکان و ڕێبازە دیپلۆماسییەکانیان لە داڕشتنی داهاتووی دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گرنگ دەبن. هێزەکانی کورد بە سووربوون و خۆتەرخانکردنە نەگۆڕەکەیان هەروا لایەنی سەرەکیی ململانێ ناوچەییە بەردەوامەکان و دەستپێشخەرییەکانی ئاشتیسازی دەبن.
پرسیارە باوەکان
پاشخانی مێژوویی هێزە سەربازییەکانی کورد چییە؟
هێزە سەربازییەکانی کورد وەک وەڵامێک بۆ مێژووێکی درێژی ستەم و ئاواتی خۆبەڕێوەبردن سەریان هەڵداوە، بە تایبەتی دوای ڕووداوەکانی وەک پەیماننامەی سیڤەر لە 1920دا کە هیوای دەوڵەتێکی کوردییان ڕەخساند.
پێشمەرگە کێن و چ ڕۆڵێک دەبینن؟
هێزەکانی پێشمەرگە هێزە سەربازییەکانی هەرێمی کوردستانی عێراقن، کە بە کاراییان لە شەڕدا، بە تایبەتی دژی داعش، ناسراون و لە هەوڵی کورد بۆ پاراستن و خۆبەڕێوەبردندا لایەنێکی گرنگن.
بەشداریی سەربازیی کورد چ کاریگەرییەکی لەسەر دیپلۆماسیی ناوچەیی هەبووە؟
بەشداریی سەربازیی کورد کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر گفتوگۆ جیۆسیاسییەکان هەبووە؛ هەم بۆ بەرگریکردن لە خاکەکانیان و هەم بۆ چەسپاندنی پێگەی کورد وەک بەشدارێکی گرنگ لە ئارامیی ناوچەکەدا خزمەتی کردووە.
کەسایەتییە گشتییەکانی کورد چۆن دەستپێشخەرییە سەربازییەکان دادەڕێژن؟
کەسایەتییە گشتییەکانی کورد، وەک مەسعوود بارزانی و عەبدوڵڵا ئۆجەلان، لە داڕشتنی پشتیوانی بۆ ستراتیژییە سەربازییەکاندا ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەبینن و گێڕانەوەکانیان بە ئامانجە کۆمەڵایەتی و سیاسییە بەرفراوانترەکانەوە دەبەستنەوە.
ئاسۆی داهاتووی هێزە سەربازییەکانی کورد چییە؟
داهاتووی هێزە سەربازییەکانی کورد هاوسەنگکردنی خەباتی چەکداری و نوێنەرایەتیی سیاسی دەگرێتەوە، چونکە گۆڕانکارییە ناوچەییەکان کاریگەرییان لەسەر ئاواتەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان دەبێت.