پێشەکی
تیلۆ (بە کوردی: تیلی؛ بە فەرمی: ئایدنلار) شارۆچکەیەکی بچووک بەڵام سەرنجڕاکێشی کوردییە لە پارێزگای سێرت لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. بۆ چەندین سەدە بە فێربوون بەناوبانگ بووە، نەک بە بازرگانی یان شەڕ؛ شارۆچکەی قوتابخانە ئایینییەکان و زانایان و پیرانە، کە گۆڕەکانیان هێشتا زیارەتکاران ڕادەکێشن. پێش هەموو شتێک، نیشتەجێگەی زانا گەورەکەی سەدەی هەژدەم، ئیبراهیم حەقی و مامۆستاکەی ئیسماعیل فەقیرولڵایە، و شوێنی دیاردەیەکی زیرەکانە و سەرسوڕهێنەری ڕووناکییە کە لە ماوەی سەدەکاندا ئەو دووانە پێکەوە دەبەستێتەوە.
تیلۆ لەسەر گردەکانی نزیک شاری سێرت هەڵکەوتووە، و شوێنێکە کە زانست و دڵسۆزیی ئایینی شوێنەوارێکی قووڵیان تێیدا بەجێ هێشتووە. ئەم ناساندنە باس لە شارۆچکەکە و میراتە نائاساییەکەی دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• تیلۆ (بە فەرمی: ئایدنلار) شارۆچکەیەکی بچووکی کوردییە لە پارێزگای سێرت لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
• وەک ناوەندێکی مێژوویی فێربوونی ئیسلامی و تەسەوف و زانست بەناوبانگە.
• نیشتەجێگەی زانای سەدەی 18، ئیبراهیم حەقی و مامۆستاکەی ئیسماعیل فەقیرولڵا بووە.
• ئیبراهیم حەقی دیاردەیەکی بەناوبانگی ڕووناکیی لە گۆڕی مامۆستاکەی داڕشتووە.
• قوتابخانە و گۆڕ و نەریتەکانی شارۆچکەکە دەیکەنە شوێنێکی بەنرخی میرات.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): تیلی
ناوی فەرمی: ئایدنلار
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور)
پارێزگا: سێرت
بەناوبانگ بە: زانست و فێربوونی ئایینی
پەیوەست بە: ئیبراهیم حەقی و ئیسماعیل فەقیرولڵا
دیاردەی سەرسوڕهێنەر: دیاردەیەکی ڕووناکیی داڕێژراو لە گۆڕەکە
تایبەتمەندی: شارۆچکەیەکی مێژوویی زانست
ناوەڕۆک
دیاردە سەرسوڕهێنەرەکەی ڕووناکی
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
تیلۆ لە کوێیە؟
تیلۆ لە گردەکانی پارێزگای سێرتە، ماوەیەکی کەم لە شاری سێرت دوورە، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردنشینی تورکیا لەنێوان خاکی بتلیس و باتمان. شارۆچکەیەکی بچووکی بەرزاییەکانە، قەبارەکەی بچووکە بەڵام مێژووی دەوڵەمەندە، لەنێو بەرزاییە شەپۆلاوییەکانی ناوچەیەکدا کە لە ماوەیەکی درێژەوە بە فێربوونی ئایینی و کۆمەڵگە بەهێزە پێکەوەبەستراوەکانی ناسراوە.
شارۆچکەیەکی زانست
ئەوەی تیلۆ جیا دەکاتەوە ناوبانگەکەیەتی وەک شارۆچکەیەکی زانست. بۆ چەندین نەوە ناوەندی پەروەردەی ئایینی بووە، شوێنی مەدرەسەکان، واتە قوتابخانە نەریتییە ئیسلامییەکان، و زنجیرەیەک لە زانا ڕێزلێگیراوەکان و کەسایەتییە سوفییەکان کە زانستیان قوتابی لە سەرتاسەری ناوچەکەوە ڕادەکێشا. گۆڕ و زیارەتگەکانیان لە شارۆچکەکەدا پەرش و بڵاون، و یادەوەریی زانستیان هێشتا ناسنامەی تیلۆ دیاری دەکات. لە ناوچەیەکی جووتیار و شواندا، تیلۆ وەک شوێنی کتێب و وانەوتنەوە و دڵسۆزیی ئایینی دیار بوو.
ئیبراهیم حەقی و مامۆستاکەی
تیلۆ لە هەموو کەس زیاتر بە ئیبراهیم حەقییەوە پەیوەستە، زانا و عارف و فرەزانستە بەناوبانگەکەی سەدەی هەژدەم کە بەرهەمە گەورەکەی، مەعریفەتنامە، ئایین و فەلسەفە و زانستی سەردەمەکەی پێکەوە کۆ کردەوە. هاتە تیلۆ بۆ ئەوەی لای زانا پیرۆزەکە ئیسماعیل فەقیرولڵا بخوێنێت، و هەتا کۆتایی ژیانی دڵسۆز و پابەندی مایەوە. بەستەری نێوان مامۆستا و قوتابی بووە ئەفسانە، و دوای مردنی فەقیرولڵا ئیبراهیم حەقی بە شێوەیەکی نائاسایی ڕێزی لێ گرت، کە ئەمڕۆش سەردانکەران سەرسام دەکات.
دیاردە سەرسوڕهێنەرەکەی ڕووناکی
دەگوترێت ئیبراهیم حەقی گۆڕی مامۆستاکەی بە جۆرێک داڕشتووە کە لە کاتی یەکسانبوونی شەو و ڕۆژدا، ڕووناکیی خۆری هەڵاتوو بە کونێکی بە وردی دانراودا تێپەڕێت و ڕاستەوخۆ بکەوێتە سەر گۆڕی ئیسماعیل فەقیرولڵا. ئەم جووڵە مەبەستدارەی تیشکی خۆر، دەستکەوتێکی سەرەتایی زیرەکیی ئەستێرەناسی و تەلارسازی، دڵسۆزیی ئایینی کردە نەخشەیەکی داڕێژراو، و هێشتا بەناوبانگترین تایبەتمەندیی تیلۆیە. هەر ساڵ خەڵک هەر کۆ دەبنەوە بۆ بینینی کەوتنی ڕووناکییەکە لەسەر گۆڕەکە، یادخەرەوەیەکی سەرنجڕاکێشی ئەو زانستەی کە جارێک لێرە گەشەی کردبوو.
تیلۆی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ تیلۆ شارۆچکەیەکی هێمنی کوردییە کە بە میراتە سەرنجڕاکێشەکەی دەژی. قوتابخانە مێژووییەکان و گۆڕەکانی زانایان و، پێش هەموو شتێک، دیاردە سەرسوڕهێنەرەکەی ڕووناکیی ئیبراهیم حەقی و ئیسماعیل فەقیرولڵا سەردانکەر و زیارەتکار ڕادەکێشن، و شارۆچکەکە بە قووڵی شانازی بە پێگەکەی لە چیرۆکی زانست لە جیهانی کورددا دەکات. تیلۆ هێشتا وەک لە ماوەیەکی درێژەوە بووە، شارۆچکەیەکی بچووکە کە ناوبانگی فێربوونی لە قەبارەکەی گەورەترە.
ڕیزبەندیی کاتی
بە درێژایی سەدەکان — تیلۆ وەک ناوەندی فێربوونی ئایینی و تەسەوف پەرە دەسێنێت.
سەدەی 18 — ئیبراهیم حەقی لە تیلۆ لای ئیسماعیل فەقیرولڵا دەخوێنێت.
سەدەی 18 — ئیبراهیم حەقی دیاردە بەناوبانگەکەی ڕووناکی لە گۆڕی مامۆستاکەی دادەڕێژێت.
سەردەمی نوێ — قوتابخانە و گۆڕەکان و دیاردە سەرسوڕهێنەرەکەی ڕووناکیی تیلۆ دەبنە شوێنی سەرنجڕاکێشی میرات.
ئەمڕۆ — تیلۆ شارۆچکەیەکی هێمنی کوردییە کە بە مێژووی زانستی بەناوبانگە.
پرسیارە باوەکان
ناوی تیلۆ چییە؟
شارۆچکەکە بە کوردی بە تیلی ناسراوە؛ ناوە فەرمییە تورکییەکەی ئایدنلارە. لە پارێزگای سێرت هەڵکەوتووە.
تیلۆ بۆچی بەناوبانگە؟
تیلۆ وەک ناوەندێکی مێژوویی فێربوونی ئیسلامی و تەسەوف، و نیشتەجێگەی زانا ئیبراهیم حەقی و مامۆستاکەی ئیسماعیل فەقیرولڵا بەناوبانگە.
دیاردەی ڕووناکی لە تیلۆ چییە؟
دەگوترێت ئیبراهیم حەقی گۆڕی مامۆستاکەی بە جۆرێک داڕشتووە کە لە کاتی یەکسانبوونی شەو و ڕۆژدا خۆری هەڵاتوو بە کونێکی دانراودا ڕاستەوخۆ تیشک بخاتە سەری؛ دەستکەوتێکی سەرەتایی داڕشتنی ئەستێرەناسی.
تیلۆ لە کوێیە؟
تیلۆ شارۆچکەیەکی بچووکە لە گردەکانی پارێزگای سێرت لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، نزیک شاری سێرت.
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئیبراهیم حەقی · ئیسماعیل فەقیرولڵا · زانستی ئایینیی کورد · سێرت · بتلیس · باتمان.